Tο θέατρο ως καταφύγιο

Σκηνή από την παράσταση «Χορός, αόρατος, βουβός» που παίζεται στον πάνω χώρο του Θεάτρου «Τόπος αλλού»

Πέρυσι ο Νίκος Καμτσής βραβεύτηκε με το δεύτερο κρατικό βραβείο θεατρικού
έργου και τώρα αυτό το κείμενο πήρε σκηνική υπόσταση στο κομψό θεατράκι της
οδού Κεφαλληνίας, όπου και το «Θέατρο Τόπος Αλλού» που τα τελευταία χρόνια
στεγάζει τις παραγωγές του Καμτσή. Πρόκειται για το έργο «Χορός αόρατος,
βουβός» και πρόκειται για ένα τραγικό ποίημα. Ο Καμτσής συνέλαβε πρώτος,
θαρρώ, τα μεγάλα προβλήματα κυρίως υπαρξιακά, τραυματικά και ηθικά που αφορούν
τους οικονομικούς μετανάστες. Όχι δεν κάνει «πολιτικό» θέατρο ο Καμτσής με την
έννοια ότι δεν διερευνά τις εργασιακές σχέσεις, τους θεσμούς, τα οικονομικά
αδιέξοδα, ούτε καν τα ρατσιστικά πιθανόν σύνδρομα που δημιουργεί το μαζικό
φαινόμενο της σύγχρονης μετανάστευσης στην Ελλάδα. Εξάλλου, παλιότερα Έλληνες
και ξένοι σημαντικοί συγγραφείς καταπιάστηκαν με κύρος και διαλεκτικά εργαλεία
ανάλυσης μ’ αυτό τα σύγχρονο φαινόμενο. Ήδη παίζεται στην Αθήνα και μάλιστα
από αλλοδαπούς ηθοποιούς-μετανάστες και στα ελληνικά και στα αλβανικά το
ανάλογης προβληματικής δράμα του Μρόζεκ «Εμιγκρέδες».

Ο Καμτσής εστιάζει αλλού τον προβληματισμό του. Οι ήρωές του έρχονται
από το πρώην σοβιετικό μπλοκ για τους λόγους τους οικονομικούς που όλοι
γνωρίζουμε και τους παρακολουθεί σε μια τραγική και τραυματική τους εμπειρία.
Πυρήνας του δράματος είναι η προσπάθεια ενοφθαλμισμού τους στο νέο πολιτιστικό
περιβάλλον που η ανάγκη τούς οδήγησε. Πρέπει εδώ να πω, χωρίς να παρεξηγηθεί η
παραλληλία, πως ήδη ο Ευριπίδης πρώτος στην ιστορία του θεάτρου μελέτησε τις
τραγικές επιπτώσεις του ενοφθαλμισμού ενός ξένου σε αλλότριο πολιτισμικό
πλαίσιο. Πράγματι, ο μεγάλος τραγικός εφαρμόζοντας στη σκηνή τις νέες ιδέες
των σοφιστών που διερεύνησαν τη σχετικότητα των πολιτευμάτων, των ιδεών και
των ηθικών κωδίκων, έγραψε τραγωδίες που κατέγραφαν τα προβλήματα, κυρίως
ηθικά και υπαρξιακά, Ελληνίδων στις «βάρβαρες» χώρες (η Ιφιγένεια στη χώρα των
Ταύρων, η Ελένη στην Αίγυπτο) και «βαρβάρων» γυναικών στην Ελλάδα (η Μήδεια
στην Κόρινθο, η Ανδρομάχη στη Θεσσαλία).

Ο Καμτσής εκκινεί από έναν θεματικό πυρήνα που παραπέμπει στο «Καθώς
ψυχορραγώ» του Φόκνερ απ’ όπου άντλησε τη θεματολογία του και ο Μάτεσις στο
«Προς Ελευσίνα». Ώς εδώ η σχέση. Ο Καμτσής αφηγείται την προσπάθεια μιας
οικογένειας μεταναστών να επιβιώσουν χωρίς να αλλοιώσουν τον πολιτισμικό τους
πλούτο. Είναι μια οικογένεια αμαρτωλών. H αμαρτία τους είναι αποτέλεσμα της
συγκυρίας, της εξορίας τους από τον γενέθλιο τόπο. Κεντρική φιγούρα η μάνα,
που χρειάστηκε να ανεχτεί την περιφρόνηση του συζύγου και τον σεξουαλικό
εξευτελισμό της μεγάλης κόρης της από έναν αδίστακτο πατέρα.

Τα ψυχικά αυτά ερείπια με τον νεκρό πλέον πατέρα στο φέρετρο αναζητούν
τρόπο στον ξένο τόπο να τηρήσουν τα ταφικά τους έθιμα.

Το εύρημα του Καμτσή είναι αρκούντως θεατρικά συμβολικό. Καταφεύγουν σε μια
αποθήκη θεάτρου, εκεί όπου αποθηκεύονται σκηνικά, κοστούμια, υλικά του
ποιητικού ονείρου, της μαγείας και της ψευδαίσθησης. Έτσι τα τραγικά αυτά
πρόσωπα λειτουργούν σαν προσωπεία θεάτρου, σαν να αναζητούν το τόπο όπου το
προσωπικό τους δράμα θα δικαιωθεί σαν μύθος θεάτρου. Γιατί ό,τι είναι να
διαδραματιστεί είναι έξω από τη λογική της καθημερινότητας. Και αντίστροφα,
μέσα στον χώρο της θεατρικής ουτοπίας το δράμα της ζωής μπορεί να απογειωθεί
και να κυρωθεί ως ποιητικό γεγονός, αφού η τέχνη είναι ένα φίλτρο που
μεταποιεί τον τρόμο σε ρυθμό, φίλτρο όπου τα ελεεινά και φοβερά καθαίρονται.

Ο Καμτσής επέλεξε μια θεατρική γλώσσα μεικτή, αναμειγνύει τον ωμό
ρεαλισμό με την ποιητική γλώσσα των συμβόλων. Θεατρικά αυτό σημαίνεται με την
εισαγωγή ενός μαριονετίστα δίκην τραγικού χορού, ο οποίος σχολιάζει χωρίς να
εξηγεί. Ο παρέμβλητος αυτός λόγος ανήκει στον Δημήτρη Δημητριάδη, αποσπάσματα
από το έργο του «Κατάλογοι». Ο λόγος αυτός λειτουργεί κατά τον ίδιο τρόπο με
τους μετανάστες στον ξένο τόπο, ως ξένος λόγος, ως παρείσακτος, αφού είναι
σχεδόν λόγος συμβολικός και σχεδόν μεταφυσικός απέναντι στον ωμό λόγο των
ηρώων.

Το έργο εξελίσσεται με καλπάζοντα ρυθμό σε μια τελετουργία εκδίκησης, μίσους
και βανδαλισμού. Ευτυχώς ο σκηνοθέτης Καμτσής δεν επέλεξε τη συνήθη στις μέρες
μας νατουραλιστική ωμότητα. Μέσα από έναν τελετουργικό χορό, έναν εξορκισμό, η
δράση φτάνει σ’ ένα αποκορύφωμα βίας συμβολικής τάξεως. Ο Καμτσής κάνει κάτι
ανάλογο με τα μεγάλα τραγικά δρώμενα που επισύρουν τον έλεο, αλλά μέσα στους
νόμους και στα όρια της ποιητικής συνθήκης.

Ρεαλιστική νότα στην πλαστή μαγεία των σκηνικών

H Μίκα Πανάγου έχει δημιουργήσει έναν χώρο ποιητικό από τα κουρέλια του
θεατρικού ονείρου. Τα κοστούμια της, ρεαλιστική νότα μέσα στην πλαστή μαγεία
των σκηνικών της αποθήκης βεστιαρίου. Ο Πλάτων Ανδριτσάκης όπως πάντα
ερμηνεύει, δεν υπογραμμίζει με τις μουσικές του παρεμβάσεις, ερμηνεύει ιδέες
και συναισθήματα, εμβαθύνει. H Καζούρη χορογράφησε χωρίς προπέτεια την άγρια
τελετή της εκδίκησης.

H παράσταση έχει τη σπάνια τύχη να στηρίζεται στο μέγα υποκριτικό μέγεθος
της Όλγας Τουρνάκη. Δεν ήταν μόνο η πείρα της ούτε το τραγικό υποκριτικό της
παρελθόν. Είναι μια σκηνική παρουσία που αποπνέει πνευματικότητα. Παίζοντας
την αλλοδαπή λαϊκή μάνα μεταφέρει πίσω από τις γραμμές του ρόλου όλη την
παράδοση της κουλτούρας της, όλο τον καημό της ξενιτιάς και έναν σεβασμό στα
τιμαλφή της.

H Μαριάννα Λαγουρού (μεγάλη κόρη) έφερε στη σκηνή μια σκληρότητα, έναν
μηδενισμό, αποτέλεσμα μιας οδοιπορίας σε πυρίκαυστη ζώνη βίου.

H Μίρκα Κρεστενίτη (μικρή κόρη) ισορρόπησε ανάμεσα στην ανυποψίαστη εφηβεία
και την πρόκληση της ανάγκης με πλούσιο εσωτερικό συναισθηματικό τοπίο.

Ο έμπειρος Στάθης Σύρος (ηλεκτρολόγος θεάτρου) ηθογράφησε με λιτά μέσα τον
ρόλο του.

Ο Πάνος Πανάγου (μαριονετίστας) είχε τον αέρα του φευγάτου που ζητούσε ο
ρόλος και ο Γιώργος Μενεδιάτης (Άγγελος) στον πιο επικίνδυνο ρόλο του έργου
κατόρθωσε να μην ακυρωθεί.

INFO

«Χορός, αόρατος, βουβός». Στο θέατρο «Τόπος αλλού – πάνω χώρος» (Κεφαλληνίας
17 – Κυκλάδων) Τηλ. 210.8656004 και 210.8254600.