Ένα ακόμη αστέρι γεννιέται

Χειρόγραφα του Νεύτωνα με σημειώσεις του για τους νόμους της βαρύτητας, που τον Αύγουστο του 2000 επιχείρησε να αποκτήσει σε δημοπρασία το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, στα χέρια του Δούκα του Μάκλσφιλντ

Στις 25 Δεκεμβρίου 1642 – σύμφωνα με το παλιό βρετανικό ημερολόγιο. Σ’ ένα
πέτρινο αγροτόσπιτο του Γούλσθορπ στο Λίνκολνσαϊρ της βορειοανατολικής
Αγγλίας, επικρατεί αναταραχή. Στο δωματιάκι που βρίσκεται στην κορυφή της
σκάλας κοιλοπονάει μια γυναίκα. Είναι η Χάννα Άισκαφ, χήρα του Ισαάκ Νιούτον
του πρεσβύτερου, που είχε πεθάνει μερικούς μήνες νωρίτερα. Το μωρό που θα
γεννηθεί λίγες ώρες αργότερα, έμελλε να γίνει ο σερ Ισαάκ Νιούτον, ο κορυφαίος
φυσικός φιλόσοφος όλων των εποχών.

Στην αρχή της ίδιας χρονιάς, στις 8 Ιανουαρίου, στο Αρτσέτρι, λίγο έξω
από τη Φλωρεντία, είχε αφήσει την τελευταία του πνοή ο Γαλιλαίος Γαλιλέι.
Καταδικασμένος από την Ιερά Εξέταση σε ισόβιο κατ’ οίκον περιορισμό εξ αιτίας
των βλάσφημων θεωριών του σχετικά με την κίνηση της Γης, άρρωστος και τυφλός
συνέχισε μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής του να εργάζεται, φυγαδεύοντας τα
συγγράμματά του στο εξωτερικό και να δέχεται τις επισκέψεις των πνευματικών
ανθρώπων της εποχής του (μεταξύ άλλων και του νεαρού τότε ποιητή Μίλτον). Ο
θάνατός του, την ίδια χρονιά με τη γέννηση του Νεύτωνα, είχε και συμβολικό
χαρακτήρα αφού σηματοδοτούσε την αλλαγή σκυτάλης ανάμεσα σ’ αυτόν που σήκωσε
το κύριο βάρος της επιστημονικής επανάστασης και αυτόν που την οδήγησε στη
θριαμβευτική της ολοκλήρωση τοποθετώντας την στο κατάλληλο μαθηματικό της
πλαίσιο.

Τη χρονιά που γεννήθηκε ο Νεύτων ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος που
συγκλόνισε επί δέκα χρόνια την Αγγλία και οδήγησε – το 1649 – στον
αποκεφαλισμό του βασιλιά Καρόλου Στιούαρτ και στην ανάληψη της εξουσίας από
τον Όλιβερ Κρόμγουελ.

Μέσα σ’ αυτό το ασταθές πολιτικοστρατιωτικό περιβάλλον μεγάλωσε ο νεαρός
Ισαάκ. Τρία χρόνια μετά τη γέννησή του, η νεαρή Χάννα ξαναπαντρεύτηκε. Ο νέος
της σύζυγος, ο αιδεσιμότατος Μπάρναμπας Σμιθ, είχε τα διπλά της χρόνια κι ένα
γερό κομπόδεμα για να τα κρύβει. Ο άγιος άνθρωπος, σε μια έξαρση χριστιανικής
αγάπης, έθεσε ως όρο για τον γάμο, ότι το μωρό δεν θα συνόδευε τη μητέρα του
στο καινούργιο σπιτικό της, όρο που η Χάννα αποδέχθηκε. Έτσι ο μικρός Ισαάκ
αφέθηκε από τα τρία μέχρι τα δέκα του – οπότε πέθανε και ο Μπάρναμπας – στη
φροντίδα της γιαγιάς του. Σ’ αυτή την εγκατάλειψη θα πρέπει να αναζητήσουμε,
μεταξύ άλλων, τα αίτια της εσωστρέφειάς του, της αντιπάθειάς του για τις
γυναίκες, καθώς και του πανθομολογουμένως απαίσιου χαρακτήρα του. H μονήρης
ιδιοσυγκρασία του υπήρξε βασικό χαρακτηριστικό της ιδιοφυΐας του.

Με τον θάνατο του πατριού του, η μητέρα του Ισαάκ επέστρεψε στο σπίτι,
φέρνοντας μαζί της και τρία νέα μωρά. Όμως ο ίδιος έπρεπε να πάει στο σχολείο.
Και το κοντινότερο σχολείο βρισκόταν στο Γκράντχαμ, 12 χιλιόμετρα από το σπίτι
του, απόσταση απαγορευτική για τα μέσα μεταφοράς της εποχής. Έτσι, με την
επιστροφή της μητέρας του, ο γιος αναγκάστηκε να μετακομίσει στο σπίτι του
Γουίλιαμ Κλαρκ, φαρμακοποιού στο Γκράντχαμ, για να φοιτήσει στο σχολείο του
Χένρι Στόουκς. Ο νεαρός Ισαάκ ήταν μέτριος μαθητής, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον
στα Μαθηματικά και στις μηχανικές κατασκευές που κάλυπταν ωστόσο ένα πολύ
μικρό μέρος του σχολικού προγράμματος, στο οποίο κυριαρχούσαν τα Λατινικά και
η Θεολογία. Παρακολουθώντας τον σπιτονοικοκύρη του να ετοιμάζει τις συνταγές
του, ο Ισαάκ απέκτησε και το μεγάλο ενδιαφέρον που διατήρησε σε ολόκληρη τη
ζωή του για την Αλχημεία. Όλα αυτά τα χρόνια ο Ισαάκ παρέμεινε κλεισμένος στον
εαυτό του. Δεν συνδέθηκε φιλικά με κανέναν, συνομήλικό του ή μεγαλύτερο, ενώ
έμπλεκε συχνά σε καβγάδες.

Στα δεκαέξι του επέστρεψε στο πατρογονικό του, για να αναλάβει τα
καθήκοντα του κτηματία. Σύντομα ωστόσο αποδείχθηκε ότι ήταν τελείως
ακατάλληλος για έναν τέτοιο ρόλο κι έτσι, με τη μεσολάβηση του αδελφού της
μητέρας του εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Οι φοιτητές στο Κέμπριτζ
ήταν κατανεμημένοι σε τρεις σαφώς διαχωρισμένες κατηγορίες: η ανώτερη κλάση
ήταν οι ευγενείς – γόνοι της αριστοκρατίας – που δειπνούσαν στην πολυτελή
τραπεζαρία του Πανεπιστημίου, φορούσαν ακριβές τηβέννους και λάμβαναν τα
πτυχία τους ύστερα από υποτυπώδεις εξετάσεις. Ακολουθούσαν οι οικότροφοι,
προερχόμενοι από λιγότερο εύπορες οικογένειες. Την τελευταία κλίμακα της
ιεραρχίας αποτελούσαν οι «σάιζαρς» – το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης τους
αποκαλούσε με πολύ μεγαλύτερη ειλικρίνεια απλώς «υπηρέτες». Αυτοί πλήρωναν ένα
πολύ μικρό ποσόν για τα δίδακτρα και τα τροφεία τους και είχαν την υποχρέωση
να υπηρετούν τους καθηγητές και τους πιο εύπορους φοιτητές.

Παρόλο που η οικονομική της κατάσταση θα της επέτρεπε να εντάξει τον
γιο της στους «οικότροφους». η Χάννα προτίμησε την οικονομικότερη λύση του
«σάιζαρ». Έτσι, ένα χρόνο μετά την παλινόρθωση της μοναρχίας, τον Ιούνιο του
1661, εφοδιασμένος – σύμφωνα με τα αρχεία του Πανεπιστημίου – με ένα δοχείο
νυκτός, κεριά, ένα τετράδιο 140 σελίδων, ένα μπουκάλι μαύρο μελάνι και μια
κλειδαριά για το γραφείο του, ο Ισαάκ Νεύτων περνούσε την πόρτα του Τρίνιτι
Κόλετζ. Το πιο φημισμένο Κολέγιο του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ είχε δεχθεί
στις τάξεις του αυτόν που θα γινόταν ο πιο φημισμένος φοιτητής του.

Τρία υπολογίζεται ότι ήταν τα πιο δημιουργικά του χρόνια, τα «anni mirabiles»
1665-67, αυτά που πέρασε απομονωμένος στο κτήμα του στο Γούλσθορπ, τον καιρό
της μεγάλης επιδημίας πανούκλας όταν ο κόσμος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τα
μεγάλα αστικά κέντρα και τα Πανεπιστήμια έκλεισαν. Άλλα πέντε χρόνια –
αθροιστικά – του πήρε να δημοσιεύσει και να υπερασπιστεί το επιστημονικό του
έργο. Τον υπόλοιπο καιρό του, αυτός ο κορυφαίος των κορυφαίων, τον αφιέρωσε
από τη μια σε απόκρυφες αλχημιστικές μελέτες κι από την άλλη σε ίντριγκες
πολιτικο-επιστημονικο-οικονομικού χαρακτήρα. Ανάμεσα σ’ αυτές και η κορυφαία
διαμάχη του με τον Λάιμπνιτς για την πατρότητα του απειροστικού λογισμού. Όμως
αυτή την ιστορία θα την αφηγηθούμε μια άλλη φορά.

«Είδε» έναν καινούργιο κόσμο

Πορτρέτο του Ισαάκ Νεύτωνα σε νεαρή ηλικία

Το τοπίο που μπόρεσε να διακρίνει και να περιγράψει ο Νεύτων ήταν ένας
ολόκληρος καινούργιος κόσμος: ο απειροστικός λογισμός, το πανίσχυρο εργαλείο
με βάση το οποίο μπορεί κανείς να υπολογίσει τροχιές, εμβαδά, μέγιστα και
ελάχιστα, σχεδόν οτιδήποτε απασχολεί τον μελετητή της φύσης. H ενιαία θεωρία
της κίνησης, βασισμένη στους νόμους που φέρουν το όνομά του, ικανή να
περιγράψει τόσο την ελεύθερη πτώση του πολυθρύλητου μήλου κάτω απ’ τη μηλιά,
όσο και την περιφορά της Σελήνης γύρω από τη Γη και της Γης γύρω από τον Ήλιο
σε απόλυτα προβλέψιμες ελλειπτικές τροχιές. H σύγχρονη οπτική, η θεωρία που
εξηγεί πώς και γιατί το λευκό φως είναι σύνθετο και κάτω από ορισμένες
προϋποθέσεις αναλύεται σε απλά έγχρωμα «συστατικά» προκαλώντας φαινόμενα όπως
αυτό του ουράνιου τόξου. Κι όλα αυτά μέσα σ’ ένα πολύ μικρό μέρος της
ογδοντατετράχρονης ζωής του.

Στις πλάτες Ελλήνων γιγάντων

Την εποχή που ο Νεύτων γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο η επιστημονική επανάσταση
είχε πια φτάσει στην κορύφωσή της. Οι αστρονόμοι με επικεφαλής τον Κοπέρνικο
και αργότερα τον Κέπλερ είχαν θέσει τα θεμέλια ενός νέου μοντέλου για τις
πλανητικές κινήσεις του σύμπαντος, ενώ ο Γαλιλαίος, πηγαίνοντας ένα βήμα
παραπέρα, είχε αρχίσει να διατυπώνει τις αρχές μιας ενιαίας φυσικής, της ίδιας
για τον μακρόκοσμο και τον μικρόκοσμο, βασισμένης στη συγκεχυμένη ακόμα αρχή
της αδρανείας. Από την άλλη μεριά οι αρχές της μηχανοκρατίας, η ιδέα δηλαδή
μιας φύσης ουδέτερης και απρόσωπης που λειτουργεί αυτόματα με βάση τις
μηχανικές αλληλεπιδράσεις και μόνον, είχε αρχίσει να προωθείται από τους
φιλοσόφους με επικεφαλής τον Καρτέσιο. Αυτή, μαζί και με τα κείμενα των
αρχαίων Ελλήνων που τα μελέτησε ενδελεχώς στο Κέμπριτζ, ήταν η κληρονομιά του
Νεύτωνα. Αυτοί ήταν οι γίγαντες πάνω στις πλάτες των οποίων – όπως αναφέρει κι
ο ίδιος – πάτησε για να δει πιο μακριά.

INFO

Για το έργο του Νεύτωνα προτείνουμε το βιβλίο του Richard Westfall, «H ζωή του
Ισαάκ Νεύτωνα», από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των Μαθηματικών. Εργάζεται ως
καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση και ως μεταφραστής.