Ο… ελέφαντας της 11ης Σεπτέμβρη

Μετά τον Λαρς Φον Τρίερ, ο δεύτερος «πιλότος» που οδηγεί το όχημα της
κινηματογραφικής πρωτοπορίας είναι ο Γκας Βαν Σαντ, ο νικητής του Χρυσού
Φοίνικα του Φεστιβάλ των Καννών. Κοινό σημείο αναφοράς, η Βία. Ο μικρόκοσμος
του «Dogville» είναι η «φωτογραφία» της αναπαραγωγής της βίας. Ο μικρόκοσμος
στο «Elephant» είναι η πηγή από την οποία παράγεται βία. Ο Τρίερ αναφέρεται
στο «όλο», το Σύμπαν. Ο Γκας Βαν Σαντ στο μέρος, στα θεμέλια. Ο πρώτος
χρησιμοποιεί τη μυθολογία, ο δεύτερος την πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα
που συγκεντρώνει τα πιο ακραία περιστατικά βίας. Από τη σφαγή στο Μι Λάι μέχρι
το «αδικαιολόγητο», το πιο παρανοϊκό μακελειό σε οποιοδήποτε αμερικανικό
σχολείο.

Μια συνηθισμένη μέρα, σε κάποια συνηθισμένη Πολιτεία, με συνηθισμένους
μαθητές, συνηθισμένους καθηγητές, σε κάποιο συνηθισμένο σχολείο. Δύο 17χρονα
πλάσματα, αφού πρώτα ηρεμήσουν παίζοντας συμφωνικά κομμάτια στο πιάνο,
μπαίνουν στο Δίκτυο, παραγγέλνουν όπλα τελευταίας τεχνολογίας, κάνουν το
μπάνιο τους, φορούν στολές κομάντος, πακετάρουν τα πυρομαχικά τους σε
πλαστικούς σάκους και με το σύνθημα «ωραία μέρα να πεθάνεις» κατευθύνονται στο
σχολείο. Κανείς δεν δίνει σημασία, κανείς δεν τους εμποδίζει, κανείς δεν
ρωτάει. Ανοίγουν τις πόρτες, διασχίζουν τους διαδρόμους και περπατώντας με τον
ίδιο αργό, νωχελικό, βηματισμό, πατούν τη σκανδάλη. Όλοι είναι προγραμμένοι
για να πεθάνουν.

Εικόνες από τις ειδήσεις των 8. Προς στιγμήν ανατριχιάζεις, μετά ξεχνάς. H
αλεστική «φύση» του τηλεοπτικού μέσου μοιάζει με παυσίπονο. Στο τέλος η
νιρβάνα θα εξαφανίσει τον εφιάλτη. Ο Γκας Βαν Σαντ αντιστρέφει τη διαδικασία.
Αν και εξωτερικά η ταινία του φέρει όλα τα χαρακτηριστικά ενός ντοκουμέντου,
στην πραγματικότητα είναι μια μελέτη πάνω σ’ αυτό το ντοκουμέντο. Ο Γκας Βαν
Σαντ δεν ενδιαφέρεται για το ίδιο το γεγονός, αλλά για τις αιτίες που
προκαλούν τέτοια γεγονότα. Και δεν ενδιαφέρεται γιατί αυτές οι εικόνες βίας
είναι πασίγνωστες. Έχουν στοιχειώσει το υποσυνείδητο των θεατών. Επομένως
σημασία δεν έχει το γεγονός ως σκάνδαλο, αλλά η γενεσιουργός αιτία αυτού του
εξωφρενικού «σκανδάλου». Σημασία έχει αυτό που προηγήθηκε. Σημασία έχει ο
ελέφαντας!

H ονομασία δεν είναι καθόλου τυχαία. Το πιο δυσκίνητο, ογκώδες τετράποδο της
ζούγκλας. Ο πρωτοξάδελφος των δεινοσαύρων. Αργό αλλά ισοπεδωτικό, τεράστιο
αλλά ανεγκέφαλο. Τερατόμορφο αλλά επιβλητικό. Οι αναλογίες είναι παρούσες.
Διασχίζουν κάθε μόριο αυτού του χρονικού. Από τις ατελείωτες βόλτες των
μαθητών μέσα στους πολυτελείς και σκοτεινούς διαδρόμους, μέχρι τα ακέφαλα
σώματα των μεγάλων. Προσέξτε τα «βήματα» του χορού αυτών των… ελεφάντων:

«Ελέφαντας». Πριν σκοτώσουν έχουν… σκοτωθεί

Ο χώρος: Οι απέραντες διαστάσεις του πολυτελούς σχολείου με το τεράστιο
εξωτερικό περιβάλλον καταλήγουν σ’ έναν… μακροσκελή, ημιφωτισμένο, διάδρομο.
H ουσία του θεσμού της εκπαίδευσης αποτυπώνεται στην περιορισμένη γεωγραφία
ενός αχανούς διαδρόμου! Πώς το καταλαβαίνουμε αυτό; Μα, οι μαθητές
μετακινούνται διαρκώς μέσα απ’ αυτόν. Περπατούν σταθερά, αργά, αλλά χωρίς
κάποιον προορισμό. Ο χώρος είναι κλειστός, οι τοίχοι γυμνοί, ο φωτισμός
σκοτεινός. Βαδίζουν στα τυφλά αλλά το μέρος είναι συγκεκριμένο. Έτσι ο
βηματισμός είναι αυτοματοποιημένος και γίνεται μηχανικά. Θεωρείται απαραίτητος
και δεδομένος. Δεδομένος ο μονόδρομος. Δεδομένη και μηχανική η σχέση του
μαθητή μ’ αυτόν. Δεδομένη η ομηρεία του από τον μονόδρομο. Δεδομένη και η
απουσία νοήματος. Τόσο από τη σχέση του μονόδρομου με την Παιδεία όσο και του
μαθητή απ’ αυτή!

Οι μαθητές: Όπως ακριβώς ο διάδρομος είναι… μονόδρομος, έτσι και οι
μαθητές είναι «φωτοαντίγραφα» του ίδιου μοντέλου. Παράγωγα του ίδιου
καλουπιού. Καλοντυμένοι, καθαροί, γυμνασμένοι, όμορφοι, αλλά εντελώς
μονοδιάστατοι. Σε όλα. Μηχανικές κινήσεις, ασήμαντα ενδιαφέροντα,
αυτοματοποιημένη συμπεριφορά, νωχελική περπατησιά. Καλοφτιαγμένες σάρκες χωρίς
ίχνος προορισμού, στόχου, νοήματος. Μονόδρομος ο διάδρομος (το Σχολείο),
μονοδιάστατος ο Άνθρωπος (η κοινωνία)

H επικοινωνία: Τα συνηθισμένα. Τα κορίτσια αφού πρώτα καταβροχθίσουν το
γεύμα τους, μετά θα πάνε στην τουαλέτα για να το ξεφορτωθούν και να
διατηρήσουν τη σιλουέτα τους. Άντε, το πολύ πολύ ανάμεσά τους να βρεθεί και
κάποιος με καλλιτεχνικές ανησυχίες και φωτογραφική μηχανή. Μονόδρομος ο
διάδρομος, μονοδιάστατος ο Άνθρωπος, κωδικοποιημένη η επικοινωνία.

Οι μεγάλοι: Οι περισσότεροι… ακέφαλοι (βλέπουμε το σώμα τους). Απλώς
μηχανικά διεκπεραιώνουν τις υποχρεώσεις τους. Ένας απ’ αυτούς είναι αλκοολικός
και μεθυσμένος. Έτσι εμπιστεύεται το τιμόνι του αυτοκινήτου στο παιδί του. Ο
μικρόκοσμος αυτής της γειτονιάς έχει βυθιστεί στην αφασία. Οι άνθρωποι
υπηρετούν ρόλους χωρίς νόημα και περιεχόμενο.

Παράδοση στο μοιραίο χωρίς αντιστάσεις

Ο σκηνοθέτης Γκας Βαν Σαντ την ώρα που παραλαμβάνει τον Χρυσό Φοίνικα των Καννών για τον «Ελέφαντα»

Το μακελειό: Πανομοιότυπη είναι και η διαδικασία του μακελειού. Ο…
ελέφαντας περπατάει με τον ίδιο ρυθμό, στον ίδιο διάδρομο με το ίδιο άδειο
περιεχόμενο. Απλώς, αυτή τη φορά έρχεται με σηκωμένη την προβοσκίδα. Και οι
υπόλοιποι… ελέφαντες το περιμένουν. Σα να παραδίδονται στο μοιραίο. Χωρίς
αντιδράσεις, χωρίς αντιστάσεις, χωρίς ηρωισμούς και αυτοθυσίες. Ακόμα και το
ένστικτο της αυτοσυντήρησης έχει χάσει το νόημα της… ύπαρξής του. Τι σημασία
έχει; Είμαστε που είμαστε νεκροί, οι σφαίρες θα μας πειράξουν; Άφθαρτοι από
την απειλή. Γιατί ο… μονόδρομος και η αφασία φρόντισαν να τους φθείρουν για
να τους αφανίσουν!

Ο «Ελέφαντας» του Γκας Βαν Σαντ είναι ό,τι πιο σπουδαίο και πρωτοποριακό έχει
καταθέσει τα τελευταία χρόνια η σκεπτόμενη Αμερική. Στη «γραφή» του επενδύει
νόημα σε εικόνες από τις οποίες απουσιάζει κάθε νόημα και αφήνει πίσω του τον
συνηθισμένο αμερικανικό, αναπαραστατικό, νατουραλισμό. Στην ψυχολογία
καταστρέφει και κουρελιάζει όλες τις εύπεπτες, εύκολες, βολικές και ύπουλες
εξηγήσεις. Όχι, η πρωταρχική αιτία, ο κυρίαρχος λόγος δεν είναι η οικογένεια,
η κακοποίηση, το διαζύγιο και όλες αυτές οι αγοραίες εικόνες βρεφονηπιακής
ψυχιατρικής. H βασική αιτία είναι η αφασία. Αφού αδειάζουν από περιεχόμενο,
είναι φυσικό να γεμίσουν με βία. H διαλεκτική της σημερινής πραγματικότητας.
Σκοτώνω γιατί έχω… σκοτωθεί. Είμαι «ζωντανός», άρα νεκρός. Και τέλος η
αλληγορική της διάσταση επεκτείνεται πέραν όλων των ορίων. Αν το δείτε – που
το συνιστώ με κάθε θυσία – να συγκεντρώσετε την προσοχή σας σε μια σκηνή. Όταν
ο αλκοολικός πατέρας με τον γιο του βλέπουν έντρομοι το σχολείο να φλέγεται.
Μα, δεν είναι ολόιδια η εικόνα με τον… ελέφαντα που γκρέμισε τους πύργους
την 11η Σεπτέμβρη; Το πιο ογκώδες, το πιο επιβλητικό τετράποδο της ζούγκλας με
το λιγότερο μυαλό!

Έπνιξε το Ιράν στον φορμαλισμό

Ο Τζαφάρ Παναχί, πριν από χρόνια με τον «Κύκλο» παρέδωσε μαθήματα
ομοιογένειας. Περιεχόμενο και φόρμα πάνε μαζί. Σε διαλεκτική συνάφεια και
αλληλεπίδραση. Πώς δηλαδή μια συγκεκριμένη αισθητική (ο μινιμαλισμός του
Μπρεσόν) υπηρετεί με τον καλύτερο τρόπο μια ιστορία για την τριτοκοσμική
κατάσταση της γυναίκας στο στρατοκρατούμενο Ιράν. Σωστό; Κάτι καλύτερο.
Τέλειο. Τώρα με το «Crimson gold» (Κόκκινο χρυσάφι) διαπράττει ακριβώς το
αντίθετο. Πώς δηλαδή ένας σκηνοθέτης στο όνομα της φόρμας μπορεί να
εκτροχιάσει, να εκτοπίσει και να πνίξει το περιεχόμενο. Θύμα του φορμαλισμού
του ο ίδιος και θύμα της σύγχυσης ο θεατής του. Κρίμα!

Άξονας αναφοράς του φορμαλισμού του είναι η γεωμετρία. Τι σημαίνει αυτό; Να
βρούμε τη συντομότερη διαδρομή που συνδέει το σημείο A με το σημείο B. Πρώτα
δείχνω το αποτέλεσμα μιας πράξης και ύστερα περιγράφω τα αίτια αυτής της
πράξης. Ο Παναχί πρώτα δείχνει τον ήρωά του να εισβάλει σε κάποιο
κοσμηματοπωλείο και στη συνέχεια επιχειρεί να αποκαλύψει τους λόγους που τον
έσπρωξαν να μπουκάρει στο κοσμηματοπωλείο. Και όλο αυτό για να περιγράψει τη
διαδρομή από την οποία ένα αθώο, ρακένδυτο πλάσμα, ένας αδέσποτος του δρόμου
που βγάζει το ψωμί του σαν πιτσαδόρος, καταλήγει στη ληστεία και την
παρανομία! Αντί όμως να ακολουθήσει την ευθεία, διαλέγει την τεθλασμένη. Και
το εξηγώ:

«Κόκκινο χρυσάφι». Σκοτεινές εικόνες από το Ιράν

Βασικοί όροι αυτού του «θεωρήματος» είναι η σαφήνεια, η καθαρότητα και η
λιτότητα. Αυτές είναι, με λίγα λόγια, οι βασικές αρχές του μινιμαλισμού και
της αφαιρετικής διαδικασίας. Στον «Κύκλο» (και επανέρχομαι σ’ αυτό το κόσμημα
αισθητικής απλότητας) αυτοί οι όροι υπηρετήθηκαν με τον καλύτερο τρόπο. H
ιστορία της πρώτης γυναίκας παρέδιδε τη σκυτάλη στην επόμενη κ.ο.κ. Τα βασικά
χαρακτηριστικά ήταν τα ίδια, αλλά κάθε ιστορία διατηρούσε τη δίκη της
ιδιαιτερότητα ανάλογα με την προσωπικότητα και την περίπτωση της κάθε ηρωίδας.
Όμως στο «Κόκκινο χρυσάφι» το στόρι εξαντλείται γιατί δεν έχει ψαχνό και η
ανάπτυξη αρχίζει και τελειώνει με το ίδιο μοτίβο. Μετά το πρώτο ημίωρο η
δυναμική του ήρωα αντί να σηματοδοτεί ένα νέο περιεχόμενο για να προχωρήσει,
να συναντηθεί και να «δέσει» με το σημείο A (που λέγαμε), ανακυκλώνεται και
βυθίζεται στο ίδιο περιβάλλον. Με λίγα λόγια: Ωραία, πάμε παρακάτω. Πού;

Απολαυστικός ψηφιακός Νέμο

Όχι λάθος. Αντί για «Finding Nemo», στη θέση του βάλτε το σωστό…
απολαμβάνοντας την πιο ψυχαγωγική ταινία της χρονιάς. Καμωμένη από ψηφιακή
τεχνική και… χαρτί. Γιατί, φίλοι μου, αφού η κυρίαρχη χολιγουντιανή εικόνα
των ζωντανών ηθοποιών συρρικνώθηκε στις διαστάσεις των κινούμενων σχεδίων,
είναι φυσικό και επόμενο τα κινούμενα σχέδια να κατατροπώσουν τους ζωντανούς
ηθοποιούς!

Το στόρι φέρει όλα τα συστατικά της παράδοσης. Περίπου είναι σαν να βλέπεις
«χάρτινα» μικρά ψαράκια του τροπικού βυθού να παραδίδουν μαθήματα αληθινής
ψυχαγωγίας. Έτσι συμβαίνει το εξής θαυματουργό. Πατέρας με γιο (διαστάσεων της
μισής παλάμης) εξερευνούν τον βυθό. Αλλά καθώς ο πιτσιρικάς μεγαλώνει, άλλο
τόσο ανησυχεί και ψάχνει. Μια μέρα λοιπόν αντί να πάει στο… σχολειό,
βρίσκεται στα πέρατα των ωκεανών. Αιχμάλωτος στο μικρό ενυδρείο ενός
οδοντογιατρού! Περίλυπος ο πατέρας αναστατώνει το σύμπαν και αποφασίζει να τον
βρει με κάθε κόστος. Στο μεταξύ ο μικρός μαζί με τα υπόλοιπα ψαράκια του
γιατρού σχεδιάζουν να δραπετεύσουν. Γιατί αν παραμείνουν στο ενυδρείο η
αιμοβόρα ανιψιά του γιατρού θα τους… αφανίσει!

Μαζί με τον «Βασιλιά των λιονταριών» το καλύτερο καρτούν των τελευταίων χρόνων
(δεν υπολογίζω το «Αντζ» γιατί το θεωρώ μιας άλλης, ιδιαίτερης κατηγορίας,
πάνω από την απλή ψυχαγωγία). Εξαιρετικός συντονισμός κίνησης, ρυθμού, φωνών.
Επομένως να προτιμήσετε το πρωτότυπο με τις αληθινές φωνές, εκτός φυσικά κι αν
σας… συνοδεύουν μωρά! Με λίγα λόγια, άφθονα ευρήματα, μπόλικο σασπένς και
έξυπνα αστεία. Το στόμα σας κινδυνεύει να πάθει νευροκαβαλίκεμα από το
ασταμάτητο χαχανητό. Θυμηθείτε με. Όποιος βρει τον… Νέμο θα βρει το κέφι που
του λείπει!

Διαζύγιο πριν από τον… γάμο

Μπερδεμένος, επίπεδος και παροπλισμένος! Ο Τζέιμς Άιβορι στο «Le divorce» (Το
διαζύγιο) αρχίζει από το δράμα, προχωράει στο μπουλβάρ, συνεχίζει στην
ηθογραφία και καταλήγει στην τραγωδία. Ένας θεός ξέρει τι θέλει να κάνει.

«Το διαζύγιο». Δύο Αμερικάνες στο Παρίσι

Εκ πρώτης όψεως μοιάζει σαν ηθογραφία και μονομαχία Γαλλίας – ΗΠΑ.
Αποτέλεσμα… τα προφανή. Οι Αμερικανοί αθώοι και αφελείς. Οι Παριζιάνοι της
κουλτούρας, της γαστρονομίας και της υποκρισίας. Το στόρι αναπτύσσεται με
άξονες δύο αδελφές από την Αμερική. H πρώτη (Ναόμι Γουότς) παντρεμένη με
Παριζιάνο και εγκατεστημένη στο Παρίσι. H δεύτερη (Κέιτ Χάντσον) τουρίστρια
και ερωμένη Παριζιάνου πολιτικού. Σοβαρή η πρώτη, του χα χα χου χα και του
life style η δεύτερη. E, και; Τίποτα. Μια σκηνή όπου η Χάντσον είναι στο
κρεβάτι με τον Τιερί Λερμίτ, μια δεύτερη με τη Ναόμι Γουότς να προσπαθεί να
διαχειριστεί την απιστία και την «εξαφάνιση» του άντρα της. Ενδιαμέσως
παρελαύνουν τα εξής ονόματα: H Λέσλι Καρόν σε ρόλο αριστοκράτισσας και μαμάς
του εξαφανισθέντος συζύγου της Γουότς. H Γκλεν Κλόουζ ως Αμερικανίδα ποιήτρια
που σκοτώνει τον χρόνο της στην Πόλη του Φωτός. Και ο Μάθιου Μοντίν που ψάχνει
τη γυναίκα του (η οποία στο μεταξύ έχει πάει με τον εξαφανισμένο σύζυγο της
Γουότς) και που κυκλοφορεί ως τρελός με το βλέμμα «θα σας τσακώσω και θα σας
γδάρω».

Θέλετε να μάθετε το διά ταύτα αυτής της τρικυμίας; Το μετέωρο βήμα του Τζέιμς
Άιβορι. Ως εκ τούτου κανείς δεν θα ευχαριστηθεί. Ούτε οι εύκολοι, ούτε οι
απαιτητικοί!

Ράμπο, τρόμος και ιός

H λίστα των νέων ταινιών συμπληρώνεται με δύο ακόμα τίτλους. Με… Ράμπο ο
πρώτος, με φονικό ιό ο δεύτερος:

«SWAT, επίλεκτη ομάδα κρούσης». Αστυνομοκρατούμενη περιπέτεια του Κλαρκ
Τζόνσον. Όπου Κόλιν Φάρελ και Σάμιουελ Τζάκσον μαζί με άλλους τρεις,
εκπαιδευμένοι όλοι σαν… αστακοί, μεταμορφώνουν το Λος Άντζελες σε… Βαγδάτη
προκειμένου να συλλάβουν και να παραδώσουν στο FBI άθλιο και δόλιο Γάλλο
βαρόνο της ηρωίνης που μοιράζει εκατομμύρια δολάρια σε όποιον τον ελευθερώσει.
Συμπερασματικώς: Οι Ράμπο σώζουν, οι Γάλλοι δηλητηριάζουν. Να είχα βρεγμένη
σανίδα, να σου ‘λεγα εγώ.

«Το καταφύγιο του τρόμου» (Cabin fever). Θριλεράκι τρόμου κάποιου Ιλάι
Ροθ, όπου πέντε τελειόφοιτοι καταλήγουν, για να το γλεντήσουν, σε απομονωμένο
καταφύγιο στο δάσος. Επακολουθεί το γνωστό, δηλαδή… λύκε, λύκε, είσαι εδώ;
Αλίμονο να μην ήταν εδώ. Και τότε τι σόι θρίλερ θα ήταν; Ο λύκος είναι κάποιος
ξένος και μάλιστα φορέας ενός ιού που τρώει… σάρκα. Καλή σας όρεξη!

Τα Oscar της εβδομάδας

Ταινίας: «Ελέφαντας»

Σκηνοθεσίας: Γκας Βαν Σαντ («Elephant»)

11ης Σεπτέμβρη: Ο ίδιος… ελέφαντας

Best entairtement: «Ψάχνοντας τον Νέμο»

Best animation: Ο… Νέμο

Ανδρικού ρόλου: Το ψαράκι ο… Νέμο!

Ιράν: «Κόκκινο χρυσάφι»

Μπουλβάρ: «Το διαζύγιο»

Ράμπο: «SWAT, επίλεκτη ομάδα κρούσης»

Φλωρίδη: Ράμπο

Φόβου: «Το καταφύγιο του τρόμου»