Άμλετ ή τέλμα;

Από την παράσταση «Άμλετ» που παίζεται στη Σκηνή Κοτοπούλη του Εθνικού Θεάτρου με τους Στέλιο Μάϊνα, Κωνσταντίνο Μαρκουλάκη, Βέρα Κρούσκα

Το αριστούργημα του Σαίξπηρ και ένα από τα θεμελιώδη κείμενα του ευρωπαϊκού
πολιτισμού μόνο, βέβαια, τέλμα δεν είναι. Θα έλεγα πως αυτό το μανιφέστο της
ευρωπαϊκής αμφιβολίας και του αγγλικού εμπειρισμού είναι ακριβώς το αντίθετο
κάθε έννοιας τέλματος, στασιμότητας, αισθητικού βούρκου κ.τ.λ. Είναι λοιπόν
αρνητικό κατόρθωμα να καταντήσει τέλμα εξαιτίας μιας πληκτικής, αγκυλωμένης,
μουμιοποιημένης, ταριχευμένης παράστασης. Και η παράσταση που έδειξε στο
θέατρο Κοτοπούλη-REX ο Μιχάλης Κακογιάννης ήταν τέτοια. Μούχλα, βαρεμάρα,
πλήξη, μια αισθητική βοδάμαξα.

Ανάμεσα στον Άμλετ του Ροντήρη και του Μινωτή και στον τελευταίο Άμλετ του
Κιμούλη μεσολάβησαν τα τελευταία πενήντα χρόνια τέσσερις ακόμη αναγνώσεις του
σαιξπηρικού κειμένου. Δηλαδή, σε 66 χρόνια έξι όλες κι όλες απόπειρες. Υπήρξαν
πολλές ή λίγες αντιρρήσεις για την όλη σκηνοθετική προσέγγιση ή για επί μέρους
υποκριτικές λύσεις. Καμιά δεν ήταν όμως αδιάφορη, περιττή. Όλες λίγο-πολύ
είχαν κάτι να πουν, κάπου έστρεφαν τον φακό και φώτιζαν μια πτυχή του
σκοτεινού αυτού ποιητικού αινίγματος.

Μόνο η παράσταση του Κακογιάννη ήταν απολύτως περιττή, γιατί ήταν
απολύτως αποτυχημένη. Και ιδού γιατί. Πρώτα πρώτα η μετάφραση. Είναι απορίας
άξιον πώς ένας άνθρωπος που υπηρετεί εξήντα τόσα χρόνια το θέατρο και τον
κινηματογράφο αποφάσισε να μεταγλωττίσει τον Άμλετ (και μάλιστα σε ανύποπτο
χρόνο για την παράσταση) χωρίς να έχει μεταφραστική άποψη, χωρίς να
προσκομίζει νέο λόγο. Όταν ο μεγάλος μεταφραστής του Σαίξπηρ, ο Βασίλης Ρώτας,
μετέφραζε τα άπαντα του ποιητή, το γλωσσικό ποιητικό ιδίωμα που κυριαρχούσε
στην καθαρή ποίηση ήταν του Παλαμά, του Σικελιανού και του Βάρναλη και πίσω
στο βάθος του Σολωμού (ο εθνικός ποιητής μας εκτός των άλλων έχει μεταφράσει –
μίμηση το λέει – το τραγούδι της Δυσδεμόνας από τον «Οθέλλο») και στο ποιητικό
θέατρο το ιδίωμα του Γρυπάρη, του Ποριώτη, του Οικονομίδη-Κεντ.

Όταν μετέφρασε τον «Άμλετ» ο Χειμωνάς το κυρίαρχο ποιητικό ιδίωμα είναι του
Σεφέρη, του Ελύτη αλλά και του Καβάφη. Σε ποια τάχα αυτιά, σε ποια ηθική
μεταφραστική του κοινού απευθύνεται ο Κακογιάννης χρησιμοποιώντας λέξεις όπως
«πατόκορφα», «απάντα» κι από την άλλη αφηρημένες αντιποιητικές της λεγόμενης
γλώσσας των (παλαιών) εφημερίδων. Αλλά πάνω απ’ όλα θεατρική γλώσσα, δηλαδή
σκηνικό εργαλείο, δύστροπο, με υπερβατά, μακροπερίοδο που ο ηθοποιός δεν ξέρει
πού βρίσκεται ο κυρίαρχος τόνος, που αγωνιά λαχανιάζοντας να διατρέξει τον
γλωσσικό σαλίγκαρο. Αν είχα χώρο θα έβαζα δίπλα δίπλα λύσεις μεταφραστικές του
Πολυλά, του Δαμιράλη, του Θεοτόκη, του Ρώτα, του Κοσμά Πολίτη, του Δοξιάδη,
του Χειμωνά, για να δείξω αντιπαραβάλλοντάς τες με του Κακογιάννη πως ο
μεταφραστής, ιδιαίτερα ενός θεμελιώδους κειμένου του παγκόσμιου πολιτισμού,
πρέπει να έχει λόγο υπάρξεως για να το μεταγγίσει στη δική του καλλιεργημένη
γλώσσα, στο ποιητικό ιδίωμα της εποχής, της κυρίαρχης παιδείας. Έχω πει πολλές
φορές πως οι μεταφράσεις οφείλουν να παλιώνουν, να γίνονται ανενεργές, έστω κι
αν κάποτε αποτέλεσαν κατόρθωμα, έστω κι αν αποτελούν γλωσσικό μνημείο.

H μετάφραση του Κακογιάννη, άρρυθμη, πλαδαρή, σχολαστική, μ’ αυτή τη λογική
έχει παλιώσει, έχει καταντήσει θεατρικό γλωσσικό τέλμα.

Δεύτερο τεκμήριο. Ο Κακογιάννης ως σκηνοθέτης του θεάτρου κυρίως (εγώ
δεν σχολιάζω ούτε αμφισβητώ την κινηματογραφική του καριέρα) στηρίχτηκε και
σώθηκε (αν σώθηκε κάποτε) στις τρανταχτές του διανομές. Όταν έχεις τον Χορν,
τη Λαμπέτη, τη Μανωλίδου, την Παπά, τη Δανδουλάκη ξεκινάς με ένα δεδομένο
επιτυχίας 80%.

Είναι πάλι απορίας άξιον πώς θέλησε να ανεβάσει «Άμλετ» με ηθοποιούς χωρίς
καμία έως τώρα εμπειρία στο ποιητικό θέατρο. Αφήνω ως αυτονόητο πώς
εμπιστεύεσαι αυτό το πολυδαίδαλο φιλοσοφικά, θεολογικά, πολιτικά, αισθητικά
κείμενο σε ηθοποιούς χωρίς κανένα τεκμήριο πνευματικότητας και υποκριτικής
ασκητικής. Ο Μάινας, η Κρούσκα, ο Μαρκουλάκης έχουν και έντονη τηλεοπτική
καριέρα και συνήθως ευδοκίμησαν στο ρεαλιστικό θέατρο. Δεν είναι κακοί
ηθοποιοί, κάθε άλλο, όμως υπηρετούν και μάλιστα με δημοφιλή αναγνώριση άλλο
σκηνικό ιδίωμα. Απόδειξη: ο μόνος ηθοποιός που έπαιξε ποιητικό θέατρο, που
καταλάβαινε τι έλεγε και καταλαβαίναμε τι έλεγε, ο ηθοποιός που κατόρθωσε να
κάνει πρωταγωνιστικό αποκλειστικό ρόλο στον «Άμλετ»… τον Πολώνιο ήταν ο
Θέμης Πάνου. Γιατί; Γιατί είναι ηθοποιός που ώς τώρα έχει κάνει αυστηρές
επιλογές, έχει ασκηθεί στο ποιητικό ιδίωμα (ακόμη και πειραματικά) και
διαθέτει έκδηλη πνευματικότητα. Δεν με εξέπληξε η ειρωνική χροιά με την οποία
έπαιξε τον Πολώνιο, δεδομένου πως είναι ένας ώριμος κυνικός, είρωνας
συγγραφέας. E! Έτσι δεν πάει κανείς ξυπόλητος στ’ αγκάθια. Και πρώτα πρώτα ο
σκηνοθέτης. Ένας άλλος ηθοποιός που διασώθηκε μέσα στην απόλυτη αυτή
υποκριτική ερημιά ήταν ο Γιώργος Χαραλαμπίδης (A’ θεατρίνος). Ο άνθρωπος
γνωρίζει τι εστί στυλ και τι σημαίνει να παίξεις «παλιό» θέατρο (αυτό ζητάει ο
Σαίξπηρ, σε αντιπαράθεση με το μοντερνικό λεκτικό και στιχουργικό ιδίωμα του
κυρίως έργου).

Τρίτος και δυστυχώς τελευταίος διασωθείς από το υπόλοιπο (παρ’ ολίγον)
αύτανδρο ναυάγιο ο Νίκος Μπουσδούκος (A’ νεκροθάφτης)· ήξερε τι έλεγε, πώς,
γιατί. Λαϊκό χιούμορ απέναντι στην αμλετική λόγια προβληματική που πηγάζει από
τα δοκίμια του Μοντένι. Ψιλά γράμματα, θα πείτε, για μεταφραστή και σκηνοθέτη.

Ακατάσχετη λογοδιάρροια και φαμφάρα

Αν θέλετε να δείτε τον Άμλετ με συνταγή τόλμη και γοητεία, αν έχετε
νοσταλγήσει τα παλιά βωβά φιλμ όπως το «Σημείον του σταυρού» του Σεσίλ ντε Μιλ
πηγαίνετε στο REX. Διότι δεν θα ακούσετε παρά μια ακατάσχετη λογοδιάρροια από
ηθοποιούς που αεροκοπανάνε χωρίς να καταλαβαίνουν τι λένε, έτσι ώστε σας μένει
να δείτε βωβές σκηνές, στησίματα, μπούγιο και τα ωραία κοστούμια εποχής του
Πάτσα. Τα σκηνικά του ήταν για άλλον «Άμλετ», εκτός κι αν μ’ αυτά ο έξοχος
σκηνογράφος του έκανε ένα εικαστικό σχόλιο στη σκηνοθεσία, σχόλιο σχεδόν
ειρωνικό.

Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου έγραψε θαυμάσια μουσική παλατιανής φαμφάρας κυρίως
ως προεξαγγελτικά μοτίβα. Κοστούμια που φόρεσαν ηθοποιοί κρεμάστρες και
μουσική που συνόδευε άρρυθμους δημόσιους κήρυκες (κοινώς ντελάληδες), ό,τι
δηλαδή στο περίφημο μάθημα περί υποκριτικής του έργου απεύχεται ο Σαίξπηρ να
καταντήσει το σοβαρό θέατρο.

INFO

«Άμλετ» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Στο Εθνικό Θέατρο – Σκηνή Κοτοπούλη.
(Πανεπιστημίου 48. Τηλ. 210-33.05.074)