Iεροτελεστία φωτοσκιάσεων

«Δεν αποφασίζει» (1997). Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Γ. Μαυροΐδη. H ανθρώπινη μορφή σε μορφολογία βουνοσειράς, σχέδιο που προκύπτει από το χρώμα, σκιοφωτισμός ρωμαίικης κληρονομιάς, στο δρομολόγιο του Γ. Τσαρούχη

Αμαρτία εξομολογημένη: ο Γιώργος Μαυροΐδης (1913-2003) δεν τιμήθηκε πολύ από
αυτήν τη στήλη. Έχουμε σημειώσει βέβαια τακτικά τη συμβολή του στη δημιουργική
διδασκαλία, στη μαιευτική ανάδειξη των μαθητών του στην Ανωτάτη Σχολή Καλών
Τεχνών και στον ελληνικό εξπρεσιονισμό γενικότερα. Ωστόσο, το σημερινό σχόλιο
στο έργο του ας χρεωθεί κατ’ αρχάς στο Μουσείο Μπενάκη και τους συνεργάτες
του. Χωρίς τα καλοδιαλεγμένα έργα της αναδρομικής, χωρίς τον εξαίρετο τόμο που
εκδόθηκε με κείμενα ειδικών, ανθολογία έργων και διαφωτιστικά ντοκουμέντα, και
χωρίς το λαμπρό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα που συνοδεύει την όλη εκδήλωση, ίσως
δεν θα προσέχαμε όσο πρέπει τη συμβολή του στη νεοελληνική τέχνη.

Είναι άξιο ειδικής μελέτης το πώς ένας ζωγράφος εξπρεσιονιστής έζησε σε τόνους
τόσο συμβατούς με τα κοινωνικά μέτρα, αφού κατά (σχεδόν απαράβατο) κανόνα ο
εικαστικός εξπρεσιονισμός συμβαδίζει με προσωπικότητες στα όρια του ασύμβατου
με τον μέσο όρο. Περιθωριακός και αυτοκτόνος ο Δ. Βιτσώρης (1902-1945),
μετεωρισμένος μεταξύ Γερμανίας και Ελλάδας ο Γ. Μπουζιάνης (1885-1959),
μαζεμένος σε μια ανεξιχνίαστη γωνιά ο Θ. Τριανταφυλλίδης (1881-1955), σχεδόν
άγνωστος ακόμη ο Γ. Μηταράκης (1898-1962) είναι οι πρόδρομοι του Μαυροΐδη σε
αυτήν την «τέχνη των καταραμένων», όπου τα χρώματα και τα σχήματα «βγάζουν
γλώσσα» (όπως σ’ έναν συμβολικό πίνακα του N. Γύζη) και αρνούνται υποταγή στις
αναπαραστατικές προθέσεις του ζωγράφου. Συγγενείς εικαστικές προσωπικότητες, ο
πικραμένος Θ. Τσίγκος (1914-1965), ο μέγας δάσκαλος του χρώματος Π. Τέτσης (γ.
1925), ίσως και ο Γ. Σπυρόπουλος (1912-1990). Έπονται ο M. Θεοφυλακτόπουλος,
κυρίαρχος της τάσης αυτής στη δεκαετία του 1980, μαζί με τους Στ. Ιωάννου, K.
Μορταράκο κ.ά. και το κατ’ εξοχήν διδακτικό βλάστημα του Μαυροΐδη, οι
(καθηγητές, σήμερα) Τρ. Πατρασκίδης, B. Ξένου, Δ. Σακκελίων, οι οποίοι το 1977
– πέντε χρόνια πριν από τους «Νέους Άγριους» της Γερμανίας! – παρουσίασαν τον
δικό τους δυναμικό εξπρεσιονισμό, εδώ στην Αθήνα. Την υπέρτατη αναγνώριση
λοιπόν που οφείλουμε στον Μαυροΐδη είναι η ιδιότητα του δασκάλου, εύστοχα
άλλωστε το επισήμανε και ο υπουργός Παιδείας κ. Π. Ευθυμίου μιλώντας στα
εγκαίνια.

Ποιος ήταν αλήθεια ο Μαυροΐδης; Ένας εξομολογούμενος στοχαστής της εικόνας και
των προσωπικών συστατικών που θα της δώσουν αλήθεια; Ένας χαμηλόφωνος
επαναστάτης των μορφών και της σύνθεσης; Ένας ευπατρίδης κοσμοπολίτης με υψηλή
καλλιέργεια, ο οποίος χαιρόταν την εξπρεσιονιστική ελευθερία αλλά και
ισορροπούσε υποδειγματικά και το συναίσθημα του τόπου όπου έδρασε;

Πόσο αιματηρός ήταν ο εξπρεσιονισμός του; Και γιατί θα έπρεπε να είναι
ενδεχομένως πιο πονεμένος, όσο έστω οι ομότεχνοί του άλλων εποχών;

Πολύ βοηθητικός στην κατανόηση του έργου του είναι ο τίτλος της έκθεσης: «Ένα
γίγνεσθαι κεραυνοβόλου καταφάσεως». Δεν εντόπισα σε ποιον οφείλεται, αλλά του
οφείλουμε τιμή διότι εξηγεί με τον καλύτερο τρόπο την ουσία του
εξπρεσιονισμού. Την ανάγκη του καλλιτέχνη να φτάνει κάποτε σε απόφαση για το
ποιο χρώμα θα κρατήσει, πόσο παχύρρευστο, πόσο δυναμικό, πόσο ξεκάθαρο, πόσο
αναπαραστατικό ή αυτάρεσκο.

Ζωγραφίζοντας κλασικά θέματα – γυμνά, νεκρές φύσεις, τοπία, πρόσωπα – ο
Μαυροΐδης πέτυχε μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ενστικτώδη ταχύτητα της
εικονογραφικής σύλληψης και στο φρένο της καλλιέργειας. Οι γραμμές του
απλώνονται στον πίνακα σαν φρεσκοχυμένο αίμα, περιέχουν τη ψυχή του ζεστή,
αλλά και μια αίσθηση από το κιαροσκούρο των Βυζαντινών. Δεν είναι όμως «χύμα»
σαν του Πόλλοκ, αναζητώντας το έσχατο σύνορο της νευρικής αντοχής, γιατί
άλλωστε, αφού η Αθήνα του 1950 δεν ήταν Νέα Υόρκη για να ζητεί επανεκκίνηση
της ιστορίας της τέχνης από το σημείο μηδέν της εικαστικής γραφής, ούτε Παρίσι
όπου ο αυτοκαταστροφικός Θ. Τσίγκος ξεψυχούσε μαζί με το πηχτό χρωματικό
υλικό, φτιάχνοντας αισιόδοξα λουλούδια.

Ο Μαυροΐδης ήταν ποιητής, λόγιος, αισθητής που θα ‘λεγε ο Καβάφης, είχε μέσα
του μέτρο, βιώματα που υπαγόρευαν η εντόπια παράδοση και η συλλογική ευθύνη.
Δεν μοιάζει να πίστευε στον μοντερνισμό, στο «πάση θυσία καινούργιο». Ο δικός
του εξπρεσιονισμός ήταν μεν εξομολογητικός στην εκφορά, αλλά ταυτόχρονα και
αποφασιστικός, μορφοπλαστικός, προσφερόμενος για επι-κοινωνία. Ιεροτελεστία
στο γίγνεσθαι των χρωμάτων, αποφασιστικότητα στην υπόμνηση του μέτρου.

Με λίγα λόγια

Τα σημαντικότερα έργα και ντοκουμέντα ενός σπουδαίου εξπρεσιονιστή
ζωγράφου και διακεκριμένου καθητητή της ΑΣΚΤ.

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 7

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς 8

* Ξεχωρίζει από άλλες εκθέσεις της εποχής; 7

* Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά; 9

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

Γιώργος Μαυροΐδης, «Ένα γίγνεσθαι κεραυνοβόλου καταφάσεως», αναδρομική έκθεση,
Μουσείο Μπενάκη, Κουμπάρη 1, τηλ. 210-3671.000, μέχρι 11 Ιανουαρίου 2004