H σημαία του μετοίκου

Κανείς δεν μπορεί να στερήσει από τον άνθρωπο την αρετή και τον
αυτοσεβασμό του. Κι ο Αναξαγόρας στη φυλακή μελετούσε τον τετραγωνισμό
του κύκλου.

Πλουτάρχου, «Ηθικά, Περί φυγής».

Ο Αναξαγόρας στη φυλακή -ανιστορική απεικόνιση. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, στη φυλακή ασχολήθηκε με τον τετραγωνισμό του κύκλου κι αυτή η μελέτη τον στήριξε ψυχολογικά. Δίπλα, ο Αναξαγόρας σε αρχαίο νόμισμα

Για τρίτη συνεχόμενη χρονιά το υψίστης εθνικής σημασίας πρόβλημα, αν ο ξένος
αλλά της ελληνικής παιδείας μετέχων (και με το παραπάνω θα προσθέταμε) μαθητής
πρέπει, όπως οι νόμοι της πολιτείας επιβάλλουν, να φέρει κατά την παρέλαση την
ελληνική σημαία, μονοπώλησε μαζί με τις διαφημίσεις και την προπαγάνδα για
τους Ολυμπιακούς τον ραδιοτηλεοπτικό χρόνο και τα πρωτοσέλιδα. Γίναμε όλοι
εξπέρ στον Ισοκράτη και απολαύσαμε μια άνευ προηγουμένου εθνική ταύτιση
βλέποντας τις καταλήψεις των σχολείων, που μέχρι τώρα οργανώνονταν από τον
αριστερότροπο αναρχοαυτόνομο χώρο, να οργανώνονται πια από εθνικόφρονες και
θεοφοβούμενους μαθητές με την υποστήριξη, αν όχι και την προτροπή του μπαμπά,
της μαμάς και του δημάρχου.

Αποτέλεσμα ένα απέραντο εθνικό ρεζιλίκι που το εκμεταλλεύτηκαν επιτυχώς
τα κανάλια γεμίζοντας τα προγράμματά τους με ανούσια, βαρετά και ανακυκλούμενα
τοκ σόoυ, η κυβέρνηση, που κραδαίνοντας τον κίνδυνο της ακροδεξιάς πήγε να
τσιμπήσει κάναν πόντο από τη N.Δ., και φυσικά οι Τούρκοι που πρόβαλαν «την
έξαρση του ρατσισμού στην Ελλάδα» και απ’ το παράθυρο έθεσαν πάλι θέμα της
«δοκιμαζόμενης τουρκικής μειονότητας της Θράκης».

Έχει συχνά ειπωθεί πως οι μετανάστες φέρνουν στη νέα τους πατρίδα, εκτός από
τα βάσανα και τα προβλήματά τους, το πείσμα τους για επιβίωση, τον δυναμισμό
τους, τη δημιουργικότητά τους. Από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας, τα
κράτη εκείνα που κατόρθωσαν να ενσωματώσουν τους μετανάστες που κατά καιρούς
δέχθηκαν βγήκαν πολλαπλά ωφελημένα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ΗΠΑ, που δεν
διακρίνονται για τον ανθρωπισμό ή την κοινωνική ευαισθησία τους αλλά που χωρίς
αμφιβολία γνωρίζουν πολύ καλά να υπερασπίζονται με κάθε τρόπο τα συμφέροντά
τους, αντιμετωπίζουν το θέμα των μεταναστών και μάλιστα των ιδιαιτέρως
ταλαντούχων με εξαιρετική ευρύνοια. Στις ΗΠΑ ο Οδυσσέας Τσενάι όχι μόνο θα
είχε κρατήσει τη σημαία στην παρέλαση, αλλά χάρη στις υψηλές σχολικές του
επιδόσεις, που τις πραγματοποίησε μάλιστα κάτω από αντίξοες συνθήκες, θα είχε
ήδη κερδίσει μια θέση και μάλιστα με ολική υποτροφία σ’ ένα από τα κορυφαία
πανεπιστήμια της χώρας.

Στον χώρο των θετικών επιστημών τα παραδείγματα των μεταναστών που διέπρεψαν
και προσέφεραν στη χώρα που τους δέχθηκε πολύ περισσότερα από όσα πήραν είναι
πολλά. H περίπτωση του Αϊνστάιν είναι ίσως η χαρακτηριστικότερη αλλά όχι η
μόνη. Όμως, ούτε η μετανάστευση, ούτε η ξενοφοβία, ούτε οι μέτοικοι που
διαπρέπουν στη νέα τους πατρίδα είναι σημερινά φαινόμενα.

Ο Αναξαγόρας γεννήθηκε γύρω στο 500 π.X. στις Κλαζομενές της Μικράς
Ασίας. Γόνος εύπορης οικογένειας, απέκτησε πλούσια μόρφωση, μαθητεύοντας κοντά
στον Μιλήσιο σοφό Αναξιμένη. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, παραμέλησε την
περιουσία του για να αφοσιωθεί στις επιστήμες. Το 480 π.X. μετανάστευσε στην
Αθήνα και θεωρείται ο πρώτος που εισήγαγε τους Αθηναίους στη φιλοσοφία
μεταφέροντας στην πόλη τα φώτα της Ιωνίας. Συνδέθηκε φιλικά με τον Περικλή,
αλλά η φιλία τους του κόστισε μια σειρά από επιθέσεις που στην πραγματικότητα
κατευθύνονταν προς τον πρώτο πολίτη. H φιλία του με τον Περικλή ήταν και η
πραγματική αιτία που δικάστηκε το 450 για ασέβεια, καταδικάστηκε σε θάνατο,
φυλακίστηκε και τελικά εξορίστηκε. Το πρόσχημα ήταν η πρωτοποριακή θεωρία του
για τον Ήλιο και τη Σελήνη.

Ο Αναξαγόρας ισχυρίστηκε ότι ο Ήλιος είναι μια πυρακτωμένη λίθος και ότι η
Σελήνη δεν έχει δικό της φως, αλλά φωτίζεται από τον Ήλιο. Αυτό το μοντέλο τού
επέτρεψε να εξηγήσει σωστά τις εκλείψεις Ηλίου και Σελήνης, αποδίδοντάς τις
στη σκιά που δημιουργεί το ένα σώμα πάνω στο άλλο όταν βρίσκονται σε
συγκεκριμένες διατάξεις.

Εντυπωσιακή υπήρξε και η κοσμολογία του. Σύμφωνα με αυτή, αρχικά όλη η
ύλη ήταν ενιαία. Ο νους, που κυβερνά τα πάντα, δημιούργησε μια δίνη, θέτοντας
αυτή την ομοιογενή ύλη σε κυκλική κίνηση. Αυτή η κίνηση διαχώρισε την ύλη σε
δύο μέρη, τον αιθέρα που συγκέντρωσε την αραιότητα, την θερμότητα και την
ξηρότητα, και τον αέρα που ενσωμάτωσε την πυκνότητα, την ψυχρότητα και την
υγρότητα. Ο αιθέρας κατέλαβε τα εξωτερικά στρώματα και ο αέρας τα εσωτερικά.
Στη συνέχεια ο αέρας διαχωρίστηκε σε νέφη, νερό, γη και πέτρες. Λόγω της
κυκλικής κίνησης αυτά τα βαρέα υλικά συγκεντρώθηκαν στο κέντρο, εξασφαλίζοντας
τη στερεότητα και σταθερότητα της Γης. Στη συνέχεια πάντα λόγω της
περιστροφικής κίνησης, ο αιθέρας απέσπασε λίθους από τη Γη και τις
εκσφενδόνισε στο διάστημα, δημιουργώντας τα άστρα.

Μπορούμε εδώ να διακρίνουμε την προσφιλή στους Ίωνες φιλοσόφους έννοια της
ενιαίας αρχικής ύλης του σύμπαντος, που σταδιακά διαφοροποιήθηκε. Είναι μια
ιδέα που και η σημερινή κοσμολογία αντιμετωπίζει με ενδιαφέρον. Ας
υπογραμμίσουμε ακόμα την ενορατική αντίληψη της φυγόκεντρης δύναμης που
οφείλεται στην κυκλική κίνηση.

Ο τετραγωνισμός του κύκλου

Σύμφωνα με μαρτυρία του Βιτρούβιου, Ρωμαίου αρχιτέκτονα του 1ου π.X. αιώνα, ο
Αναξαγόρας έγραψε μια διατριβή όπου εξηγούσε πώς πρέπει να βάφονται τα επίπεδα
σκηνικά για τις θεατρικές παραστάσεις, έτσι ώστε κάποια αντικείμενα να
μοιάζουν ότι βρίσκονται σε πρώτο πλάνο ενώ άλλα να φαίνονται πιο πίσω. H
διατριβή δεν σώζεται, αλλά, αν η μαρτυρία του Βιτρούβιου είναι αληθινή, τότε ο
Αναξαγόρας είναι ο πρώτος που έγραψε ένα εγχειρίδιο προοπτικής!

Μετά την καταδίκη του ο Αναξαγόρας κλείστηκε στη φυλακή. Σύμφωνα με τον
Πλούταρχο, στη φυλακή ασχολήθηκε με τον τετραγωνισμό του κύκλου κι αυτή του η
μελέτη τον στήριξε ψυχολογικά βοηθώντας τον να διατηρήσει τον αυτοσεβασμό του.

Το πρόβλημα του τετραγωνισμού του κύκλου, δηλαδή της κατασκευής ενός
τετραγώνου που να έχει εμβαδόν ίσο με αυτό δοσμένου κύκλου απασχόλησε έντονα
τη μαθηματική κοινότητα, από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Πήρε δε
τέτοια δημοσιότητα ώστε να αναφέρεται και σε μη μαθηματικά έργα, γραμμένα για
το ευρύ κοινό, όπως οι «Όρνιθες» του Αριστοφάνη και η «Θεία Κωμωδία» του
Δάντη. Αν η αναφορά του Πλουτάρχου είναι ακριβής, ο Αναξαγόρας είναι ο πρώτος
που ασχολήθηκε με το πρόβλημα.

Ο Περικλής κατόρθωσε να εξασφαλίσει αμνηστία για τον φίλο του, ο οποίος όμως
υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει για πάντα την Αθήνα. Εγκαταστάθηκε στη Λάμψακο,
στις ακτές του Ελλησπόντου. Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του διδάσκοντας στη σχολή
που ίδρυσε εκεί. Αυτή η τρίτη πατρίδα του τίμησε τον Αναξαγόρα πολύ
περισσότερο από τις άλλες δύο. Οι κάτοικοι της Λαμψάκου συνέχισαν επί χρόνια
σε κάθε επέτειο του θανάτου του να τιμούν τη μνήμη του.

Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των Μαθηματικών. Εργάζεται ως
καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση και ως μεταφραστής.