Eυνούχοι, αράχνες, φαντάσματα

Από την παράσταση «Ποιος φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ» με τον Γρηγόρη Βαλτινό και την Πέμη Ζούνη

Επειδή οι αντ-ήρωές του είναι πανεπιστημιακοί καθηγητές, η συνθήκη επέτρεπε
στον Άλμπη να διαρρέουν ανάμεσα από τις προσβλητικές τους συγκρούσεις και
κάποια ράκη του πολιτισμού, αναφορές σε μεγάλα κλασικά κείμενα. Έτσι, στο
έργο, σαν ριπές περνούν νύξεις στον Ίψεν, στον Σαίξπηρ, στον Γκαίτε
(«Φάουστ»), στον Λόρκα, στο Τεν. Ουίλιαμς και στον αμερικανικό κινηματογράφο.
Αυτά ήταν ρητά και τα είχε ήδη αντιμετωπίσει και σχολιάσει η κριτική.

H δική μου ανάγνωση, ίσως και λόγω ιθαγένειας, πώς αλλιώς, ενετόπισε αναφορές
και οφειλές στο διονυσιακό πνεύμα, σε μοτίβα των ευριπιδικών «Βακχών» και
ιδιαίτερα στην ωμοφαγία και στην παιδοκτονία της Αγαύης, αλλά και γενικότερα
στον βακχικό σπαραγμό και στη μεγάλη μεσογειακή παράδοση του διαμελισμού του
νηπίου θεού και την ανάστασή του (θεία μετάληψη – Όσιρις, Άδωνις, Διόνυσος,
Χριστός).

Δεν θα επανέλθω σήμερα. Το καταλυτικό αυτό κείμενο, που αποδομεί
κυριολεκτικά την αμερικανική κοινωνία, και μάλιστα μέσα από τους πνευματικούς
ταγούς της, σήμερα λειτουργεί ως σχόλιο κάθε κοινωνίας που μιμήθηκε τα
αμερικανικά πρότυπα ζωής. Βέβαια, ολόκληρη η ιδεολογία του Άλμπη παραπέμπει
ευθέως και απροκαλύπτως στα έργα του Στρίντμπεργκ, και τον «Πατέρα» και την
«Δεσποινίδα Τζούλια» και τον «Χορό του θανάτου» κυρίως. H διαφορά είναι πως ο
Σουηδός δραματουργός αναλύει τη σχέση γυναίκας – άντρα στο πλαίσιο της
προτεσταντικής σεμνοτυφίας, άρα ανιχνεύει τις ρίζες τής ηθικότητας και της
υπαρξιακής τραυματικής εμπειρίας του μήλου του Αδάμ.

Ανάμεσα στον Στρίντμπεργκ και τον Άλμπη, χρόνια 60 περίπου, μεσολάβησε
και αποκρυπτογραφήθηκε η διαπίστωση του κοινωνιολόγου Μαξ Βέμπερ, πως το
πνεύμα του καπιταλισμού είναι απότοκο της προτεσταντικής ηθικής. Ο
Στρίντμπεργκ αναλύει το πώς η προτεσταντική ηθική, η καθηκοντολογία, η υποταγή
της γυναίκας, η ερωτική υποκρισία και ο ανδρικός ευνουχισμός από τις απογόνους
της Εύας, εξ ης ερρύη τα φαύλα, είναι οι αιτίες που οδηγούν το πυρηνικό ζεύγος
της ιστορίας, το ύπανδρο ζεύγος, στον σπαραγμό και στην ισορροπία του μίσους.

Ο Άλμπη κοιτά το πράγμα, το ίδιο ζεύγος, μέσα πλέον από την αποθέωση του
πνεύματος του καπιταλισμού. Τώρα, πέρα από τα υπαρξιακά συμπτώματα,
ανιχνεύονται και τα οικονομικά, κοινωνικά και επαγγελματικά κίνητρα ενός
ανελέητου ανταγωνιστικού κανιβαλισμού.

Ο Στρίντμπεργκ τοποθετεί το κατασπαρασσόμενο ζεύγος στον «Χορό του θανάτου» σ’
ένα απομονωμένο, μακριά από τον κόσμο, «Λοιμοκαθαρτήριο», ο Άλμπη μέσα στο
πανεπιστημιακό, απομονωμένο από την κοινωνία, κάμπους-γκέτο. Και οι δύο χώροι
εκτός των άλλων λειτουργούν και σαν πειραματικά εργαστήρια. Απομονωμένα τα
πρόσωπα, όπως τα πειραματόζωα-ποντικοί, κουνέλια ή αποικίες μικροβίων,
γίνονται ευκολότερα αντικείμενα μελέτης. Αφού πείραμα είναι η επανάληψη ενός
φαινομένου ή μιας σχέσης σε συνθήκες βολικές για την παρατήρηση, οι μεγάλοι
συγγραφείς που μας απασχολούν, χρησιμοποιούν τη σκηνή ως παρατηρητήριο
συμπτωμάτων, διαγνώσεων και θεραπευτικών προτάσεων.

Εκείνο που σήμερα κάνει μεγαλύτερη εντύπωση απ’ ό,τι έκανε την εποχή
συγγραφής του έργου του Άλμπη, είναι οι επιστημονικές ιδιότητες των δύο
ανδρών. Ο Τζωρτζ είναι ιστορικός, ο Νικ είναι βιολόγος, γενετικός. Μετά τον
πόλεμο είχε ξεσπάσει ήδη η βαθιά διένεξη ανάμεσα στις ανθρωπιστικές επιστήμες
και στις λεγόμενες θετικές. Ενώ και οι δύο εκκινούν από την πνευματική
κολυμβήθρα του Διαφωτισμού, στα μεταπολεμικά τραυματικά χρόνια, μετά τη
διάσπαση του ατόμου και το μακελειό του πολέμου αλλά και της Χιροσίμας, η
ιστορία και οι αξίες του παρελθόντος αμφισβητήθηκαν. Ενώ, από την άλλη, η
πρόοδος στις θετικές επιστήμες και οι εφαρμογές τους (ατομική βόμβα,
βιολογικός, χημικός, ραδιολογικός πόλεμος) γέμισαν τρόμο τις ψυχές.

Ο Άλμπη μάς παρουσιάζει, ως διαχειριστές αυτών των δύο όψεων της επιστημονικής
γνώσης, έναν αηδιασμένο, παραιτημένο, τσαλαπατημένο κλόουν και έναν επηρμένο,
μικρονοϊκό, προικοθήρα τεχνοκράτη. Και οι δύο στο συμβολικό επίπεδο είναι
ανίκανοι, αφού οι γυναίκες τους δεν μπορούν να κάνουν παιδιά. Οι προσπάθειες
του ενός ζεύγους εξαντλούνται σε φαντασιώσεις και ουτοπίες τεκνοποιΐας, του
άλλου σε ανεμογκάστρι!

Και οι δύο άντρες επιλέχτηκαν από δυναμικούς πεθερούς (θεμελιωτές μιας
δυναμικής επιθετικής κοινωνίας) ως γόνιμοι επιβήτορες και αποδείχτηκαν
τζούφιοι. Άγονες επιστήμες, υστερικές και στερημένες οικογένειες, κοινωνία
χωρίς μέλλον και με συκοφαντημένο παρελθόν. H ιστορία πέθανε, η βιολογία
απειλεί, αλλά και οι δύο δεν γεννάνε.

Ο Άλμπη με τον έξοχο εξορκισμό τολμά να υποδείξει στους παγκόσμιους συμπολίτες
του ένα πρώτο βήμα προς μια πιθανή ανάκαμψη, να τρυπήσουν το μπαλόνι της
φαντασίωσης, τον ροζ μύθο της κοινωνίας τους, τις ψευδαισθήσεις. Να κοιτάξουν
κατάματα το κεφάλι της Μέδουσας.

Ένα πολιτισμικό αχούρι

Ο Γιώργος Πάτσας στο θέατρο «Λαμπέτη» έκτισε ένα πολιτισμικό αχούρι,
έναν σκουπιδότοπο του πολιτισμού, όπου συμφύρονται το γούστο του παρελθόντος
με τη σύγχυση και το κιτς του παρόντος. Ο Ιάκωβος Δρόσος βρήκε τους
διακριτικούς αλλά σημαίνοντες μουσικούς φθόγγους, που ερμηνεύουν χαρακτήρες
και συγκρούσεις. Ο Μπέλλης φώτισε με συμβολικές λύσεις το σκηνικό.

H δοκιμασμένη μετάφραση των Καρέζη – Φασουλή αντέχει ακόμη. Ο Βαλτινός δίδαξε
με σεμνότητα, προσοχή, ακρίβεια και διεισδυτικότητα το δύσκολο έργο, που
απαιτεί συνεχείς αλλαγές συσχετισμών και αλλαγές κέντρου βάρους. Ανέβασε μια
«αμερικανική» παράσταση, πιστή στις παραδόσεις του στιγμένου ρεαλισμού.
Νόμιμη, όσο νόμιμη αλλιώς ήταν η παλιότερη του Ντασσέν (όπου μετείχε ο
Βαλτινός), όπου ακουγόταν ένα perpetuum μιας τρομακτικής, βαθιάς χορδής
βιολοντσέλου.

H Πέμη Ζούνη (Μάρθα) έδειξε την κλάση της, βρήκε, ιδίως στο δεύτερο δύσκολο
μέρος, τραγικές νότες χωρίς ίχνος υποκριτικής ρητορικής. Στον εξορκισμό
συνταρακτική.

Ο ίδιος ο Βαλτινός έβγαλε από τον Τζωρτζ έναν πικρό κυνισμό, μια αηδία ζωής,
αλλά δεν άφησε τον ήρωά του να περιπέσει σε άκρα έλλειψη αυτοεκτίμησης. Σωστά,
αφού αυτός εντέλει κινητοποιεί τους μηχανισμούς που ανεβάζουν τον κουβά από το
βάθος του πηγαδιού. Ο νέος ηθοποιός Μάνος Γαβράς (Νικ) έχει πλούσια προσόντα
και λιτότητα μέσων, χωρίς όμως να απλουστεύει τα σύνθετα συναισθήματα. Θα πάει
μπροστά. H Μαρία Καλλιμάνη μέγα κέρδος για το θέατρο. Έπαιξε τη Χάνυ με
αφοπλιστική αφέλεια και ενστικτώδη ανδροφαγική στρατηγική αράχνης.

INFO

«Ποιος φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ» του Έντουαρντ Άλμπι, θέατρο «Λαμπέτη» τηλ.
210 6463685