Ο βασιλιάς είναι γυμνός

Χωρίς είδος, χωρίς συγκεκριμένο «στίγμα». Και υπαρξιακό δράμα και ιστορική
μελέτη και πολιτικό σχόλιο και όπερα και τοιχογραφία και ποταμιαία ιστορία.
Όλα. Καμωμένα από τον εικαστικό οίστρο και τη διαλεκτική σκέψη του Λουκίνο
Βισκόντι, του σπουδαιότερου δημιουργού που γέννησε η μεταπολεμική
κινηματογραφική Αναγέννηση της Ιταλίας. Κάθε στιγμή, κάθε πλάνο, κάθε
ενδυματολογική λεπτομέρεια, κάθε σκηνικό αντικείμενο, κάθε πρόταση και κάθε
μετακίνηση λειτουργούν αντιθετικά και συνθετικά. Ένα μικρό δείγμα. Ελάχιστο.
Όταν η Ελίζαμπεθ, η βασίλισσα της Αυστρίας (Ρόμι Σνάιντερ) επισκέπτεται τον
Λούντβιχ (Χέλμουτ Μπέργκερ) προκειμένου να τον συγχαρεί για τον αρραβώνα του
με την αδελφή της Σοφία, φοράει μοβ τουαλέτα, καλυμμένη με μαύρο αραχνοΰφαντο
τούλι. Όταν για τελευταία φορά επιστρέφει για να θαυμάσει τα ατελείωτα, άδεια
παλάτια, επενδυμένα με όλο το χρυσάφι και όλη την πολυτέλεια των ταμείων του
κράτους – τότε που εκείνος εγκαταλείπει τον αρραβώνα και κλεισμένος στα
ενδότερα φωνάζει τρελαμένος το όνομά της – φοράει μαύρη τουαλέτα. Από τον γάμο
στην κηδεία!

H διαδρομή αυτής της ανεκπλήρωτης, ερωτικής, πλατωνικής και
ιδεαλιστικής σχέσης και πολύ περισσότερο η κατάληξή της είναι αποτυπωμένες στη
χρωματική μετάλλαξη ενός ρούχου. Γιατί όλα πάνω και μέσα στον Λούντβιχ φέρουν
εντός τους το αντίθετό τους. H στέψη του (1864) τη διαπόμπευσή του. Τα παλάτια
του τη φυλακή του. Ο έρωτας τη στέρησή του. H ετεροφυλοφιλία του τη μοναξιά
του. H ομοφυλοφιλία του την ντροπή του. H λατρεία του για τη μουσική του
Βάγκνερ την εκμετάλλευσή του. Ο στρατός του την ήττα και την απομόνωσή του. Ο
ιδεαλισμός του τον χυδαίο υλισμό του. H ανεξαρτησία του κρατιδίου του (της
Βαυαρίας) την απορρόφηση από τη μεγάλη Γερμανία. Και τέλος ο θρόνος του την
εκθρόνισή του. H δύναμη της εξουσίας και τα άχυρα της βασιλείας. Αιχμάλωτος
των πάντων και πάνω από όλα του εαυτού του.

Γιατί η σχιζοφρένεια αυτού του δύστυχου μονάρχη φωτίζεται και
φορτίζεται από το προαιώνιο σχίσμα. Από τη διάσταση ανάμεσα στην ύλη και την
ιδέα, στη σάρκα και το πνεύμα, στον αφόρητο υποκειμενισμό και τις αβάσταχτες
ιστορικές δυνάμεις και συνθήκες που δρουν έξω από αυτόν και πολύ περισσότερο
κόντρα σε αυτόν. Ο Λούντβιχ ήταν ένα από τα πλέον καταραμένα ιστορικά θύματα
αυτής της αντίφασης. Σε όλα. Πάρτε για παράδειγμα τις διαφορές ανάμεσα σε
αυτόν και την εξαδέλφη του Ελίζαμπεθ. Συμφιλιωμένη εκείνη με τον αχυρένιο ρόλο
της. Υπομονετική με τον συμβατικό γάμο της και επομένως νικήτρια στον πόλεμο
με αντίπαλο τη Βαυαρία του… αγαπημένου της. Ακριβώς το αντίθετο με τον
Λούντβιχ. H αστάθεια, ο ιδεαλισμός, η σχιζοφρένεια και η έχθρα για τις
υποχρεώσεις του ρόλου του αποτυπώνονται σε όλο το μήκος αυτής της προσωπικής
τραγωδίας. Και στην εμμονή για τον έρωτά του. Και στην αντιπαλότητά του με
τον… θρόνο του. Και στην παρακμή της δύναμης του κρατιδίου του. Έτσι, η
ταραγμένη, προβληματική, αδιέξοδη και στο τέλος νοσηρή κατάσταση ενός προσώπου
λειτουργεί σαν καθρέφτης μιας ευρύτερης ιστορικής συνθήκης.

«Λούντβιχ, το λυκόφως των θεών»: Τα πιόνια της εξουσίας: Ο βασιλιάς (Χέλμουτ Μπέργκερ) πέφτει, η βασίλισσα (Ρόμι Σνάιντερ) μένει

Αξιοποιώντας ο Βισκόντι όσο καλύτερα μπορούσε αυτήν την τραμπάλα που
προκαλεί ναυτία, αυτήν την αργή αλλά διαρκή έκπτωση από τον βασιλικό παράδεισο
στην αληθινή, επίγεια κόλαση, καταφέρνει και μεταμορφώνει το τραγικό
περιστατικό ενός αχυρένιου βασιλιά σε μάθημα διαλεκτικής και Ιστορίας. Με
εργαλεία την υποκριτική, τη σκηνογραφία και την ενδυματολογία. Προσέξτε – για
παράδειγμα – την υποκριτική του Χέλμουτ Μπέργκερ. Την κινησιολογία των άκρων
του, τις απότομες ψυχολογικές μεταπτώσεις του, τον ιδιαίτερο κώδικα της
υποκριτικής του. Ταιριάζει περισσότερο σε ήρωα ενός κουκλοθέατρου που παίζει
όπερα. Είναι αδύνατον να γοητευτεί κανείς από την κατάσταση ενός τόσο
«σπαστικού» ατόμου. Προσέξτε ακόμα τη μετάβασή του. Όσο μεγαλώνει γλιστράει
και κουρνιάζει μέσα στη φωλιά ενός βαμπίρ. Απομονωμένος, ηττημένος,
ντροπιασμένος, τρελαμένος. Όλα πάνω του χαλασμένα, ξεχαρβαλωμένα,
κατεστραμμένα. Τα δόντια του, το χρώμα του, η ισορροπία του. Το ίδιο συμβαίνει
και στο περιβάλλον του. Άδεια δωμάτια, ακατοίκητα παλάτια. Το ίδιο και με
τις… εντοιχισμένες σκιές των προσώπων που τον περιβάλλουν. Το ίδιο και με
τις χρωματικές αποχρώσεις των σκηνικών και της φωτογραφίας. H βαριά
ενδυματολογική σύνθεση, η παρέλαση των βαρύτιμων λίθων, όλα αποπνέουν
ναφθαλίνη και όλα είναι μέρος ενός ιστορικού μουσείου. Το εικαστικό μεγαλείο
ενός βασίλειου προαναγγέλλει κάθε λεπτό την έλευση της επερχόμενης συντριβής.
Με τα εξής αντιθετικά ζεύγη: Παλάτι – κενοτάφιο. Βασιλιάς – μαριονέτα. Ιδέα –
ύλη.

Έτσι, όσο το βασίλειο προχωρά μπροστά τόσο ο βασιλιάς πηγαίνει πίσω.
Όσο η Βαυαρία προχωρά προς την ιστορική της ένωση με την υπόλοιπη Γερμανία
τόσο ο Λούντβιχ γλιστρά προς την Αχερουσία. Χωρίς να έχει τη δύναμη, αν και
απόλυτος μονάρχης, να συμπαρασύρει μαζί του έστω τον υπασπιστή του. Όλα χωρίς
αυτόν, κόντρα σε αυτόν. Όλα ερήμην του. Είναι η στιγμή της κορύφωσης. Το
σημείο όπου η ταινία διασταυρώνεται με την Ιστορία. Μα, βέβαια, ο ρόλος
«σκοτώνει» το άτομο. Το κράτος τον πρωθυπουργό και το κόμμα τον αρχηγό.
Κανείς, μα κανείς, δεν μπορεί να γυρίσει πίσω τούς λεπτοδείκτες της Ιστορίας.
Και όποιος δεν το καταλαβαίνει δεν ξέρει πού πατάει και πού πηγαίνει!

Άλλαξε τα ρούχα του ο Μανωλιός

H τελευταία – ενδιαφέρουσα ας πούμε – ταινία της εβδομάδας είναι ένας ακόμα
κρίκος στην ατελείωτη αλυσίδα των κινηματογραφικών κόμικς. Με ιδιαίτερο
στοιχείο τη συνύπαρξη της λογοτεχνίας και των θρύλων με τον μηχανισμό του
«Ιντιάνα Τζόουνς»!

«H συμμαχία»: Μονομαχία αθανάτων. Ο Σον Κόνερι με τον κάπτεν Νέμο

«H συμμαχία» ή αλλιώς «The league of extraordinary gentlemen» (του Στίβεν
Νόρινγκτον) διαθέτει μια σπάνια και ερεθιστική αυθαιρεσία. Ο κάπτεν Νέμο, ο
Ντόριαν Γκρέι, ο δόκτωρ Τζέκιλ, ο Τομ Σόγιερ, η Μίνα Χάρκερ (η θηλυκή εκδοχή
του Κόμη Ντρακούλ) και ο Άλαν Κουότερμαν – δηλαδή από τον Ιούλιο Βερν μέχρι
τον Μπραμ Στόκερ – συνασπίζονται σε έναν αγώνα ζωής ή θανάτου, για να
αντιμετωπίσουν τη μεγαλύτερη απειλή της ανθρωπότητας, που ακούει στο
παρατσούκλι «Φάντομ». Κάπου εδώ τελειώνουν οι εκπλήξεις και αρχίζει το ποπ
κορν. Διότι, προκειμένου το «προϊόν» να αποσπάσει το μάξιμουμ των ταμείων, ο
σκηνοθέτης ξεχαρβαλώνει την αυθαιρεσία του με την ίδια ευκολία, την ίδια
φόρμουλα, τον ίδιο τρόπο και τις ίδιες πολεμικές τέχνες, όπως συμβαίνει σε
κάθε ταινία χάρτινης δράσης. Που πάει να πει, άλλαξε τα ρούχα του ο Μανωλιός
και τα φόρεσε αλλιώς!

Ο καλύτερος ήχος μετά τη σιωπή

Με αντιθετικά ζεύγη και η δεύτερη – μετά τις «Αυτόχειρες παρθένοι» – ταινία
της Σοφίας Κόπολα. Αντάξια του ονόματος του πατρός της. Από την ανάποδη. Όσο
πληθωρικός και καταιγιστικός αυτός, τόσο χαμηλόφωνη, ήπια και σιωπηλή εκείνη.

Το «Lost in translation» («Χαμένοι στη μετάφραση») μπορεί να αποδειχθεί η
καλύτερη γλυκόπικρη κομεντί και μία από τις ελάχιστες παρουσίες που τιμούν την
ιστορία του american cinema. Με τα εξής προτερήματα: Δημιουργική διαχείριση
των χώρων, εξαιρετική αξιοποίηση της εσωτερικής υποκριτικής του Μπιλ Μάρεϊ
(επιτέλους ο άνθρωπος προς την τρίτη ηλικία του βρήκε τον μέντορά του) και
ανακάλυψη ενός νέου προσώπου που ακούει στο όνομα Σκάρλετ Γιόχανσον.

Το στόρι είναι σχεδόν αόρατο και πάει κόντρα σε καθετί που φοράει ο συρμός της
μεταμοντερνίζουσας κομεντί. Χωρίς εξυπνοφάνεια, πιασάρικες ατάκες,
αναμενόμενες ανατροπές, ερωτικές και κοσμικές πασαρέλες. Βετεράνος star του
Χόλιγουντ μετακαλείται στο Τόκιο, προκειμένου να παίξει σε διαφημιστικό
σποτάκι μάρκας ουίσκι, έναντι αμοιβής δύο εκατομμυρίων δολαρίων. Πίσω του στο
L.Α. τον περιμένουν γυναίκα και παιδιά. Στην πραγματικότητα η απομάκρυνση δεν
είναι στιγμιαία, ούτε γεωγραφική. Είναι μόνιμη και ενδογενής. Με λίγα λόγια, ο
άνθρωπός μας πάσχει αθεράπευτα από βαρεμάρα, πλήξη και μοναξιά. Μισός
μισάνθρωπος, μισός κυνικός. Το αποτέλεσμα αυτών των ιδιοτήτων αποτυπώνεται στη
σχέση του με τη δουλειά του, με τους Γιαπωνέζους (που διαρκώς τους χλευάζει)
και με την επαφή του με μια ξένη χώρα. Όλες τις ημέρες και όλα τα βράδια
κολλημένος στο μπαρ του ξενοδοχείου. Άυπνος, αδιάφορος, ασυντόνιστος.

«Χαμένοι στη μετάφραση»: Μπιλ Μάρεϊ – Σκάρλετ Γιόχανσον, δύο ξένοι στην ίδια πόλη

Στην ίδια θέση, στο ίδιο ξενοδοχείο, στο ίδιο μπαρ και με την ίδια αϋπνία, μια
δεύτερη – θηλυκή – ύπαρξη. Αν και έχει τα μισά του χρόνια, είναι και αυτή
παντρεμένη και το ίδιο απομακρυσμένη. Δύο ξένοι κάτω από την ίδια στέγη. Θα
συναντηθούν, θα ερωτευτούν αλλά μόνο μία φορά θα φιληθούν. Μέσα σε ένα
υπερσύγχρονο, αλλά εντελώς ουδέτερο περιβάλλον, σε μια πόλη που μοιάζει με το
L.Α., με τη Σαγκάη, με οτιδήποτε μοντέρνο και αυριανό. Σε μια πόλη όπου η
προφορική επικοινωνία είναι τόσο ακατανόητη όσο τα γιαπωνέζικα για τους
Αμερικανούς και τα ελληνικά για τους Γιαπωνέζους, δύο πλάσματα διαφορετικών
ηλικιών, αλλιώτικων εμπειριών, εντελώς ανάποδων αναγκών, θα συντονιστούν στο
ίδιο μήκος κύματος. Συμμετρικές, ασφυκτικές κοινωνίες, ασύμμετρες σχέσεις. Δύο
καρδιές χωρίς μέλλον, χωρίς προορισμό, χωρίς ιδιοτέλεια, χωρίς σεξουαλικό
ερωτισμό, τρυπούν το μπετόν.

Το ιδιαίτερο που μεταμορφώνει αυτό το «μικρό» φιλμάκι σε τρυφερή μνήμη και
ανεξίτηλη ευαισθησία είναι ο κρυφός πόλεμος των πρωταγωνιστών με τα πολυτελή
και παγωμένα «κελιά» τους. H προστακτική εκφορά της γλώσσας, ο πνιγμένος ήχος
του ξενοδοχείου, ο επιτηδευμένος, χαμηλός φωτισμός, οι στιλπνές γυάλινες
επιφάνειες, τα θεόρατα κτίρια, οι αποστειρωμένοι δρόμοι και η τελετουργία στις
χειραψίες, όλα, μα όλα, δημιουργούν την αίσθηση ενός μοντέρνου καταψύκτη. Για
να καταλάβετε, είναι σαν δύο καυτά χεριά μιας παλλόμενης καρδιάς να πιάνουν
κρυστάλλινο ποτήρι και να βγάζουν παγάκια από δίπορτο ψυγείο, διαστημικής
τεχνολογίας. Ακριβώς αυτή η διαφορά στις θερμοκρασίες κάνει τη… διαφορά. Και
αυτή η (θερμοκρασιακή) διαφορά σε ακολουθεί, αφού έχεις δει την ταινία, ύστερα
από έναν ολόκληρο μήνα. Γιατί, όπως λέει και το τραγούδι, τα παγάκια λιώνουν,
η αγάπη μένει!

Αμερικανική πίτα με… καλαμάκι

«American pie: ο γάμος». Το δεύτερο μέρος της πασίγνωστης πίτας (χωρίς
καλαμάκι, ντονέρ και τζατζίκι). Όπου ο μεν Τζέισον Μπιγκς νυμφεύεται την
Άλισον Χάνινγκαν, ο δε άθλιος Σον Γουίλιαμ Σκοτ, που έχει βάλει στο μάτι την
αδελφή της νύφης, δοκιμάζει σοκολατάκια με γέμιση από κόπρανα σκύλου ράτσας.
Είπα, προειδοποίησα και καμία ευθύνη δεν φέρω!

«Μπαμπάδες νταντάδες» (Daddy day care). Υποτίθεται κωμωδία, με την
υπογραφή του υποτιθέμενου σκηνοθέτη Στιβ Καρ. Προκειμένου ο άνεργος Έντι Μέρφι
να περιορίσει τα έξοδα του οικογενειακού προϋπολογισμού και να συμφιλιωθεί με
την ιδέα τού μπέιμπι σίτερ τού… παιδιού του, μετατρέπει το σπίτι του σε
βρεφονηπιακό σταθμό. Μόνο για αφροαμερικανούς, άνεργους, μπαμπάδες. Είσαι; E,
τότε ούτε να το σκέφτεσαι!

Τζόρνταν, ο… αόρατος σκηνοθέτης

Μετά το «Good thief» («Ο καλός κλέφτης») το ερώτημα που με βασάνιζε, τώρα με
βασανίζει ακόμα περισσότερο. Τελικά, ο Νιλ Τζόρνταν τι είναι; Σκηνοθέτης ή
χαμαιλέων;

Όπως όλοι της αγγλικής σκηνής, έτσι και αυτός. Από ταινία σε ταινία
μεταμορφώνεται, προσαρμόζεται και μεταλλάσσεται, ανάλογα με το «είδος» που
υπηρετεί. Από τον Στίβεν Φρίαρς και τον Ρίντλεϊ Σκοτ μέχρι τον νεώτερό του
Μάικλ Γουίντερμπότομ (αλλά ευτυχώς με την εξαίρεση του Κεν Λόουτς), όλοι
σχεδόν κλίνουν «ο χαμαιλέων του χαμαιλεόντος».

Απόδειξη; Όποιος, χωρίς να το ξέρει, μπορούσε από πριν να καταλάβει πως τούτη
η διχασμένη και ουδέτερη σκηνοθεσία είναι του Νιλ Τζόρνταν, κερδίζει το
βραβείο του πιο ευφυούς σινεφίλ. Γιατί το στόρι αρχίζει ως φιλμ νουάρ και
προχωρά και τελειώνει ως σοβαροφανής παραλλαγή της «Συμμορίας των 11». Από την
πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα.

Ένα… good ρεμάλι του αλκοόλ και των ναρκωτικών συλλαμβάνει σχέδιο
ξαφρίσματος της πανάκριβης πινακοθήκης έργων τέχνης του καζίνου του Μόντε
Κάρλο. Για να το πετύχει και για να αποπροσανατολίσει το βλέμμα του Γάλλου
επιθεωρητή που τον παρακολουθεί, οργανώνει και βάζει σε εφαρμογή το σχέδιο δύο
ληστειών.

«Ο καλός κλέφτης»: Από τη «συμμορία των 11» στη συμμορία των 3 με επικεφαλής τον (εικονιζόμενο δεξιά) Νικ Νόλτι

Το σενάριο βασίζεται στο παλιό γαλλικό φιλμ νουάρ «Bob le Flambeur» του
αξεπέραστου Ζαν Πιέρ Μελβίλ, αλλά η σκηνοθεσία του Νιλ Τζόρνταν περιφρονεί
εντελώς τα πλεονεκτήματα και τις ιδιαιτερότητες της μελβιλικής μυθολογίας. Το
έγκλημα στον κινηματογράφο του Μελβίλ είναι άνθρωποι, χαρακτήρες, συγκρούσεις.
Είναι το εφαλτήριο μιας θεωρίας. Πώς οι δύο κόσμοι (του νόμου και της
παρανομίας) λειτουργούν με τους ίδιους κώδικες επικοινωνίας και συνωμοσίας. Το
έγκλημα στην περίπτωση του «Good thief» είναι ένας μηχανισμός, ένα παιχνίδι,
ένα κόλπο. Για να καταλάβετε, είναι σαν να συγκρίνεις αληθινό πόλεμο με
αληθινούς στρατιώτες με εκείνον που παίζουν τα παιδιά με ξύλινα στρατιωτάκια!

Τα Oscar της εβδομάδας

Αιωνιότητας: «Λούντβιχ, το λυκόφως των θεών»

Όπερας: Ο Λούντβιχ

Σκηνοθεσίας: Λουκίνο Βισκόντι (του Λούντβιχ)

Φωτογραφίας: Αρμάντο Νανούτσι (επίσης του Λούντβιχ)

Κοστουμιών: Πιέρο Τόζι

Σκηνικών: Μάριο Κιάρι (όλα για τον Λούντβιχ)

Κομεντί: «Χαμένοι στη μετάφραση»

Ανδρικής ερμηνείας: Ο… χαμένος Μπιλ Μάρεϊ

New face: Σκάρλετ Γιόχανσον (και αυτή χαμένη)

Απογοήτευσης: «Ο καλός κλέφτης»

Lost in direction: Νιλ Τζόρνταν (του κλέφτη)

Σκουπιδοτενεκέ: «Μπαμπάδες νταντάδες»

Πίτας: «American pie»

Χάους: «H συμμαχία»