Mοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο

H Μεγάλη Χάρτα της Ελληνικής Ανατολής, που άρχιζε από τα Καρπάθια και τον
Δούναβη και κατέληγε στην Κρήτη κι απλωνόταν από την Αδριατική και το Ιόνιο ώς
τον Εύξεινο Πόντο και τη Βιθυνία της Μικράς Ασίας, αποτελεί το κύριο έργο του
Ρήγα, που το επεξεργάστηκε αρκετά χρόνια και αναζήτησε στη Βιέννη τα τεχνικά
μέσα για την εκτύπωσή της

H Χάρτα σε σχήμα τετράγωνο, που η κάθε πλευρά της υπερβαίνει τα 2 μέτρα,
διαιρέθηκε σε 12 φύλλα (διαστ. 50X70 εκ. περίπου) και τυπώθηκε τμηματικά από
τα τέλη του 1796 ώς τον Απρίλιο του 1797. Στο πρώτο φύλλο και στην κάτω
αριστερή γωνία (ΝΔ της Πελοποννήσου), ο Ρήγας τοποθέτησε σε μεγάλη κλίμακα την
Κωνσταντινούπολη: ολόκληρο τον Βόσπορο, από την Προποντίδα ώς τον Εύξεινο, με
την ευρωπαϊκή και την ασιατική ακτή.

Το φύλλο αυτό κυκλοφόρησε και αυτοτελές και είναι το πρώτο χαρτογραφικό έργο
του Ρήγα. Κυκλοφόρησε τέλη 1796 και τιτλοφορείται: «Επιπεδογραφία της
Κωνσταντινουπόλεως, του Κόλπου της, του Καταστένου της, της από το Σταυροδρόμι
θέας της, των περί αυτήν και του Σαραγιού, με παλαιάς και νέας ονομασίας, παρά
του Ρήγα του Βελεστινλή Θετταλού-1796».

Ακολούθησε στη διάρκεια του 1797 η εκτύπωση των υπολοίπων 11 φύλλων, που μαζί
με την «Επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως» αποτέλεσαν τη μεγάλη δωδεκάφυλλη
«Χάρτα της Ελλάδος».

Το εμπνευσμένο αυτό έργο του Ρήγα, προϊόν πολύμοχθης εργασίας,
πολύχρονης μελέτης και ιδιαίτερης πολυμάθειας, στόχευε να δείξει
παραστατικότατα την έκταση και την ακτινοβολία του αρχαίου και νέου
Ελληνισμού. Αναγράφει πλάι-πλάι τις αρχαίες ελληνικές ονομασίες στις σύγχρονες
και υπενθυμίζει όλα, σχεδόν, τα ιστορικά γεγονότα, πολέμους και νίκες «κατά
βαρβάρων», πολιτείες, κάστρα και απομεινάρια της προγονικής δόξας, με στόχο να
διδάξει τον υπόδουλο Ελληνισμό «τι έχασε, τι έχει, τι του πρέπει».

H «Χάρτα» είναι κατάφορτη από κάθε λογής πληροφορίες, σχεδιαγράμματα,
αρχαία νομίσματα, καταλόγους ενδόξων ανδρών, βυζαντινών αυτοκρατόρων. Ο Ρήγας
έχει οδηγήσει τον χαράκτη της Χάρτας να εκμεταλλευθεί και το παραμικρότερο
κενό και υπό τις οδηγίες του να τοποθετηθούν ιστορικές παραστάσεις,
σχεδιαγράμματα, χρονολογίες μαχών, αρχαία επιγράμματα, καθετί που μπορούσε να
ανακαλέσει στη μνήμη των ραγιάδων την προγονική τους ιστορία και δόξα.

Οι συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τον Ρήγα και τη «Χάρτα» επισημαίνουν την
αδυναμία να εντοπισθεί ο γεωγραφικός χάρτης που χρησίμευσε ως πρότυπο για την
«Χάρτα της Ελλάδος», δεδομένου ότι αποκλείεται ο Ρήγας να είχε περιηγηθεί το
σύνολο των περιοχών που αποτυπώνονται στη «Χάρτα».

Ο Δ. Καραμπερόπουλος, σε ανακοίνωσή του στο Διεθνές Συνέδριο «Ο Ρήγας
και η Εποχή του» (Βελεστίνο 1998), υποστήριξε ότι ο Ρήγας χρησιμοποίησε ως
πρότυπο για τη «Χάρτα» τον γεωγραφικό χάρτη του Γάλλου χαρτογράφου Guil
Delisle (1675-1726) με τίτλο «Graeciae Antiquae Tabulae Nova». Επίσης από το
ίδιο έργο ο Ρήγας δανείσθηκε και το μεγαλύτερο μέρος των παραστάσεων με τις
οποίες διακοσμεί τη «Χάρτα».

Μεγάλο εκδοτικό κατόρθωμα

H Χάρτα του Ρήγα τυπώθηκε σε 12 φύλλα, στη Βιέννη, στα χρόνια 1796-97, και
αποτελεί ασφαλώς μεγάλο εκδοτικό κατόρθωμα, δείγμα και αυτό της ορμής του Νέου
Ελληνισμού προς την εθνική και κοινωνική του αποκατάσταση.

H σημασία της Χάρτας έγινε αντιληπτή από την πρώτη στιγμή της δημοσίευσής της
από τους καχύποπτους αυστριακούς λογοκριτές όπως προκύπτει από το έγγραφο των
Αυστριακών αστυνομικών αρχών: «…υπεκινήθη υπό του Ρήγα μετάφρασις του Νέου
Αναχάρσιδος, εχαράχθη ιδία Χάρτα των τουρκικών επαρχιών ελληνιστί εις δώδεκα
φύλλα, […] και τέλος ετυπώθησαν πολλαί χιλιάδες αντιτύπων του συνημμένου
εντύπου, εν ώ εύρηται έκκλησις προς το ελληνικόν έθνος προς επιδίωξιν της
ελευθερίας αυτού από του τουρκικού ζυγού, σχέδιον ιδίου αυτονόμου
πολιτεύματος,…» κλπ.

O αείμνηστος Λέανδρος Βρανούσης, ακαταπόνητος μελετητής του έργου του Ρήγα,
έχει χαρακτηρίσει τη Χάρτα ως «Μνημειώδες χαρτογραφικό έργο που απέβλεπε στην
εθνική αφύπνιση των υποδούλων Ελλήνων και των λαών της Βαλκανικής». O ίδιος
μελετητής συνεχίζει: «Μνημείο πραγματικό για την εποχή του, το μεγαλόπνοο αυτό
έργο του Ρήγα, άθλος εκδοτικός, έργο ακατάβλητης υπομονής και εργατικότητος,
πολύχρονης μελέτης και καταπληκτικής πολυμαθείας, ερχόταν να δείξη
παραστατικώτατα την έκταση και την ακτινοβολία του νέου Ελληνισμού, ν’
αναγράψη τις αρχαίες ελληνικές ονομασίες πλάι στα σημερινά ονόματα, να θυμίση
όλα τα ιστορικά γεγονότα…».

Πολλές έρευνες νεώτερων και σύγχρονων μελετητών έχουν εισφέρει καινούργια
στοιχεία, ερμηνευτικά σχόλια και ιστορικές αποτιμήσεις για το εθνεγερτικό έργο
του Ρήγα και ξεχωριστά για το εκδοτικό και χαρτογραφικό του έργο. Εκτός από τη
συνολική ερευνητική συναγωγή του Λέανδρου Βρανούση και τις ειδικές έρευνες του
Γιώργου Λάιου για τη Χάρτα, οι πρόσφατες εργασίες του Βίκτωρος Μελά και του
δρος Δημήτρη Καραμπερόπουλου ρίχνουν ένα δυνατό φως πάνω στο «χαρτογραφικό
κατόρθωμα» του Ρήγα. Αυτή η δωδεκάφυλλη Χάρτα με την παρούσα έκδοση γίνεται
προσιτή όχι μόνον στους λίγους ειδικούς και φιλίστορες, αλλά στο σύνολο των
Ελλήνων αναγνωστών.

O ενδιαφερόμενος αναγνώστης μπορεί να βρει πλούσιες πληροφορίες και παντοειδή
ιστορικά στοιχεία στα παρακάτω δημοσιεύματα:

Γιώργος Λάιος. Οι Χάρτες του Ρήγα, Επί νέων πηγών, Δελτίον της
Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, 14 (1960), 213 – 312

Λέανδρος Βρανούσης. Άπαντα των Νεοελλήνων Κλασσικών, Ρήγας, Εταιρεία
Ελληνικών Εκδόσεων, Αθήναι 1968, τόμος 2ος

Λέανδρος Βρανούσης. Εφημερίς, Αθήνα 1995 και ειδικ. Τόμ. 5,
Προλεγόμενα, 391 – 437

Βίκτωρ Μελάς. H Χάρτα του Ρήγα, Αθήνα 1997 (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης)

Δημήτριος Καραμπερόπουλος. H Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή, Επιστημονική
Εταιρεία Μελέτης Φερών – Βελεστίνου – Ρήγα , με την υποστήριξη της Ακαδημίας
Αθηνών, Αθήνα 1998 (εισαγωγή – σχόλια – ανατύπωση της Χάρτας)

Jean – Yves Guiomar et Marie – Therese Lorain. La Carte de Grece de
Rigas et le nom de la Grece, Annales Historiques de la Revolution Francaise,
2000, 1, 101-125

Η ανατύπωση της Χάρτας του Ρήγα γίνεται από το αντίτυπο της Γενναδείου
Βιβλιοθήκης