1.696 «ανθρωπάκια» σε «κτηματολόγιο»

Με εικαστικό λεξιλόγιο τα τυποποιημένα «ανθρωπάκια» του, ο Γαΐτης πέτυχε έναν χρυσό συνδυασμό μοντέρνας εκφραστικής γλώσσας και ευανάγνωστης θεματολογίας, τον οποίο εκτίμησαν κοινό και κριτική μαζί

Ξεκινάμε από το συμπέρασμα: H έκδοση «Γιάννης Γαΐτης – Κριτικός Κατάλογος»
είναι μια τομή στα πράγματα της τέχνης μας.

Εκδοτική πρωτιά: Με μικρή εξαίρεση έναν ημιτελή κατάλογο για τον Νικ.
Χατζηκυριάκο-Γκίκα (έργο του N. Πετσάλη), πριν από 25 χρόνια, ο Γαΐτης είναι ο
πρώτος Έλληνας ζωγράφος που αποκτά catalogue raisonee – κριτικό, ελεγμένο,
κατάλογο για όλα τα έργα του. Βιβλία-μελέτες με πολλά απεικονιζόμενα έργα
αποκτήσαμε ευτυχώς τα τελευταία χρόνια (N. Γύζης, Γ. Ιακωβίδης, K. Βολανάκης,
Π. Πανταζής, K. Μαλέας, M. Οικονόμου, Θ. Τριανταφυλλίδης κ.ά.), όπως και
δημοσιεύσεις κορυφαίων συλλογών (Εθνική Πινακοθήκη, Μουσείο Νεοελληνικής
Τέχνης Ρόδου, Συλλογή Γ. Περδίου κ.ά.), ή το μοναδικό Λεξικό Καλλιτεχνών της
«Μέλισσας», αλλά γενικότερα οι εικαστικές εκδόσεις επαφίενται ακόμη στα
εύκολα: εκατοντάδες καλοτυπωμένες σελίδες με έναν λαλίστατο πρόλογο, χωρίς
ιστορικά στοιχεία.

Αυτό το είδος βιβλίου, το οποίο κρατάμε τώρα για πρώτη φορά στη χώρα μας, έχει
μια ιδιαιτερότητα και αξίζει να την περιγράψουμε.

Τεκμηρίωση: Δεν είναι απλώς μελέτη, αλλά ένας θησαυρός από φωτογραφίες
ελεγμένων γνήσιων έργων, ντοκουμέντα και βιβλιογραφία, προϊόν πολύχρονης
έρευνας, συχνά και «αρχειακής ανασκαφής» σε συλλογές και μουσεία. Ο στόχος: να
αποδώσει αλώβητο το γνήσιο «σώμα» των έργων ενός καλλιτέχνη. Για να το πετύχει
κανείς αυτό υπάρχουν απαιτητικές προϋποθέσεις: Να είναι ο ζωγράφος τόσο
σημαντικός όσο να αξίζει τόσο κόπο και να αποσβεσθεί η οικονομική επένδυση ή
έστω η αφοσίωση των ερευνητών. Να ερευνηθούν εξαντλητικά τα προσωπικά ή
δημόσια αρχεία (σημειώσεις, φωτογραφίες, δημοσιεύματα κ.λπ.) και κάθε άλλη
πιθανή πηγή. Να γίνει αντιπαραβολή των στοιχείων και να απομονωθούν τα
παραπλανητικά.

Το απόλυτο εργαλείο καλλιτεχνικής αθανασίας: Ένας καλά ελεγμένος
Κατάλογος Έργων είναι το απόλυτο εργαλείο για τον καλλιτέχνη και την προσφορά
του, κυριολεκτικά αποφασίζει τη μοίρα του. Το σύνολο, μαζεμένο σ’ έναν τόμο,
επιτρέπει σε φιλότεχνους, συλλέκτες, ανθρώπους των μουσείων και αναλυτές να
βρίσκουν τα έργα που ταιριάζουν στη σκοπιά τους, καθώς αυτή αλλάζει με τα
χρόνια. Διαφορετικά, θα πρέπει να αφεθούν στο τυχαίο.

Αλεξίσφαιρο κατά των πλαστών: Υπάρχει και δεύτερος λόγος, πιο
πρακτικός: είναι το ξεκαθάρισμα της αγοράς, η υποβοήθηση των παλαιοπωλών και
δημοπρατών. Όσο νωρίτερα κατατεθεί ένας Κριτικός Κατάλογος, το «κτηματολόγιο
έργων», τόσο λιγότερα πλαστά έργα θα τολμήσουν να εμφανισθούν αργότερα. Καλού
– κακού πάντως, οι απεικονίσεις έργων είναι μικρών διαστάσεων και
ακρωτηριασμένες σκόπιμα, ώστε να μη χρησιμεύσουν ως μοντέλο αντιγραφών.

Ο Γαΐτης και το έργο του: Ο Κριτικός Κατάλογος (484 σελίδες) του Γαΐτη
(1923-1984), που κρατάμε τώρα με συγκίνηση, είναι μια κατάθεση ζωής, ένα
οπτικό αφήγημα που συνθέτει τις αισθητικές ανησυχίες, τα βιογραφικά δεδομένα
και, κυρίως, τα καλλιτεχνικά επιτεύγματα ενός από τους σημαντικότερους της
νεοελληνικής τέχνης. Οι πρώτοι εξπρεσιονιστικοί πίνακες (1940), οι αφαιρετικοί
(1950), η βιομορφική κηλιδογραφία (1960) μέχρι τα περίφημα «ανθρωπάκια»,
ζωγραφισμένα ή τρισδιάστατα. Ο Γαΐτης πέτυχε έναν χρυσό συνδυασμό μοντέρνας
εκφραστικής γλώσσας και ευανάγνωστης θεματολογίας, τον εκτίμησαν κοινό και
κριτική μαζί, εδώ και στο εξωτερικό. Στον τόμο τεκμηριώνονται 1.696 έργα του,
τα υπόλοιπα – περίπου 2000 (!) – θα αποτελέσουν έναν άλλο τόμο, εφόσον βέβαια
εντοπισθούν και ελεγχθούν. Από ποιον άραγε; Με ποια κριτήρια;

Οι συντελεστές: Αξίζουν συγχαρητήρια στη Λορέττα Γαΐτη-Charrat και τους
(πολλούς) συνεργάτες της, το προϊόν του πολύχρονου μόχθου των οποίων είναι μια
προσφορά στην ελληνική μουσειολογία, ένα υπόδειγμα και για άλλα παρόμοια που
τα χρειαζόμαστε επειγόντως, αλλά αργούν να εκδοθούν. Ο λόγος;

Ο Αυγείας και η… Εφορία: Για τους παλαιότερους ζωγράφους υπάρχουν
τόσα πολλά αφανή ή πλαστά έργα, ώστε χρειάζεται έρευνα πολλών ειδικών για να
ξεκαθαρίσει η «κόπρος του Αυγείου». Για τους ομηλίκους του Γαΐτη, το πρόβλημα
είναι άλλο, οι δημόσιες σχέσεις τους και η… Εφορία. Πώς θα εξηγήσουν στους
εκατοντάδες νεόπλουτους συλλέκτες ότι χιλιάδες έργα τους δεν μπορούν να
καταχωρηθούν στον χρονολογημένο Κατάλογο, αφού συνήθως είναι απλές
αυτο-αντιγραφές των δημοφιλών θεμάτων; Πώς θα αντιμετωπίσουν την Εφορία που θα
έχει raisonee στοιχεία για νέο έλεγχο στις δηλώσεις τους;

H έκδοση «Γ. Γαΐτης – Κριτικός Κατάλογος» με λίγα λόγια

Σπάνιο εκδοτικό γεγονός και μουσειολογικό πρότυπο, για έναν κορυφαίο
ζωγράφο που πέτυχε να συνδυάσει τη μοντέρνα εικαστική έκφραση με ευανάγνωστα
θέματα

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 6

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 10

* Ξεχωρίζει από άλλες εκδόσεις της εποχής; 8

* Τα περιεχόμενα είναι τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα; 9

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«Γιάννης Γαΐτης – Κριτικός Κατάλογος των Έργων», Ίδρυμα I. Φ. Κωστόπουλου,
2003