Tα μανάβικα και ο αόρατος εφιάλτης

Υπαίθριο μανάβικο στην Εθνική οδό. Τα αυτοσχέδια στέγαστρα των αγροτών για να πωλούν τα προϊόντα τους παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον με τον απλό και ευρηματικό τρόπο κατασκευής τους

Στο μικρό παντοπωλείο της γειτονιάς συνήθως έβρισκες ό,τι σου ήταν αναγκαίο
και αν κάτι πάλι έλειπε, μπορούσες να το βρεις λίγο παρακάτω ή να το
παραγγείλεις και να το έχεις την επόμενη ημέρα. Κοντά στο σπίτι σου, λίγα
μέτρα περπάτημα και έφτανες με τα πόδια γρήγορα, κάθε φορά που χρειαζόσουν
κάτι για το καθημερινό μαγείρεμα.

Στην πλατεία ή στον δρόμο, ανάμεσα στα ψώνια της ημέρας, συναντούσες συχνά
γνωστούς ή φίλους με τους οποίους σχολίαζες τα γεγονότα ή ενημερωνόσουν γι’
αυτά. Μια ολιγόλεπτη συζήτηση η οποία όμως ήταν τόσο σημαντική και αναγκαία
για την κοινωνική συνοχή, την αλληλεγγύη, και εντέλει τη διαμόρφωση της
αστικής συνείδησης των κατοίκων της γειτονιάς.

Σε έναν πυκνοδομημένο αστικό ιστό και με μια μείξη χρήσεων και λειτουργιών που
καθιστούσαν ζωντανή την ελληνική πόλη, τα μαγαζιά αυτά συγκροτούσαν μικρούς
πυρήνες εμπορίου μέσα στην καρδιά της κάθε περιοχής και έδιναν το στίγμα της
γειτονιάς. Αποτελούσαν το δικό της κέντρο και μαζί με άλλα μικρομάγαζα του
τσαγκάρη, του ράφτη, του κουρέα… εξυπηρετούσαν όλες τις καθημερινές ανάγκες
των κατοίκων της.

Σήμερα τα περισσότερα έχουν εξαφανιστεί, αδύναμα και πολύ μικρά να αντισταθούν
στα πολυεθνικά μεγαθήρια.

Μαζί μ’ αυτά άλλαξε και η ζωή μας, ο καθημερινός μας βίος. Καταντήσαμε να μην
περπατάμε πια, να μη συναντιόμαστε στον δρόμο. Δεν υπάρχει χώρος αλλά και
χρόνος να κοντοσταθείς, να πάρεις μια ανάσα, να ανταλλάξεις μια κουβέντα με
κάποιον γνωστό που περνάει δίπλα σου. Γρήγορα, πρέπει όλα να γίνουν γρήγορα!

Τρέχουμε πίσω από τον χρόνο λες και κάποιος αόρατος εφιάλτης μάς κυνηγά,
βυθιζόμενοι ακόμη περισσότερο στο τέλμα της απίστευτης μοναξιάς μας.
Μεταμορφωθήκαμε σε ανθρώπους ρεπλίκες, που κατανοούν τον εαυτό τους μόνο μέσα
από τα πράγματα που καταναλώνουν, σε παθητικά ρομποτάκια που προγραμματίστηκαν
να τρέχουν και να ακολουθούν προκαθορισμένες διαδρομές.

H μετακίνηση γίνεται πλέον αποκλειστικά με το αυτοκίνητο. Τα τεράστια
super markets και τα εμπορικά κέντρα χωροθετούνται κοντά σε μεγάλες
κυκλοφοριακές αρτηρίες και διαθέτουν εκτεταμένους χώρους στάθμευσης και τις
απαραίτητες «ανέσεις», έτσι ώστε όλα να γίνονται απρόσκοπτα, αυτοματοποιημένα,
μηχανικά…

Εκεί μέσα, μακριά από το φυσικό περιβάλλον και τη ζωή της πόλης, σε κλειστούς
χώρους με τεχνητό φως και συνθήκες ζωής, στριμώχνονται όλοι, προκειμένου να
γεμίσουν τα καρότσια τους με τα αναγκαία τρόφιμα.

Έργο του Αλέκου Φασιανού. Τα μανάβικα αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλούς ζωγράφους που τα αποτύπωσαν ο καθένας με τον δικό του τρόπο, τονίζοντας όμως όλοι τη σημασία τους για τη ζωή της πόλης

Κυλιόμενες ράμπες και ανελκυστήρες ευνοούν την άνετη κίνηση στα διαφορετικά
επίπεδα των μεγάλων αιθουσών, ενώ δίπλα σου πάμπολλοι υπάλληλοι τρέχουν προς
διάφορες κατευθύνσεις μεταφέροντας κιβώτια με καινούργια προϊόντα, ενώ άλλοι
σκυμμένοι πάνω στα ράφια τα τοποθετούν στη σωστή τους θέση, υπολογίζοντας τι
λείπει και πρέπει να συμπληρωθεί.

Όλα όμως αυτά αποτελούν μια τεράστια ψευδαίσθηση. Μια ψευδαίσθηση ταχύτητας
και άνεσης, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται ακριβώς για το αντίθετο. Ο
χρόνος για να τελειώσεις τα ψώνια σου εδώ είναι μεγαλύτερος, αφού είναι
απαραίτητο πλέον να περιμένεις αναγκαστικά στην ουρά, αν προηγουμένως έχεις
προμηθευτεί το μαγικό χαρτάκι με το νούμερο για τη σειρά σου, όπως άλλωστε και
στη διπλανή τράπεζα, την Εφορία, τη δημόσια υπηρεσία. Χάνεσαι ανάμεσα στους
τυποποιημένους διαδρόμους με τα ψηλά ράφια, σε χώρους αχανείς και αδιάφορους
και τον δρόμο σου τον βρίσκεις μόνον αν ακολουθήσεις τα μεγάλα βέλη με τις
φωτεινές επιγραφές.

Σ’ έναν τόπο που ο βίος είναι κατ’ εξοχήν υπαίθριος, κατορθώσαμε τόσες
σημαντικές λειτουργίες να τις στοιβάξουμε σε κλειστούς και αποπνικτικούς
χώρους, ακολουθώντας πιστά το ξενόφερτο πρότυπο από άλλες χώρες με
διαφορετικές κλιματολογικές και κοινωνικές συνθήκες.

Καταφέραμε να μεταφέρουμε την υπαίθρια αγορά μέσα σε απομονωμένα κλειστά
κοντέινερ, έχοντας οριστικά απολέσει την επαφή με τον δρόμο και τη ζωή της
πόλης.

Ίσως μόνο οι λαϊκές αγορές είναι εκείνες που καταφέρνουν ακόμη να
αντιστέκονται σ’ αυτήν την νέα κατάσταση. Φέρνουν στο μυαλό εικόνες από το
παρελθόν και θυμίζουν τα παζάρια της Ανατολής, με τις πρόχειρες λυόμενες
κατασκευές τους, τα αυτοσχέδια στέγαστρα με τα πανιά και τα έντονα χρώματα,
ζωντανεύοντας κάθε εβδομάδα τον δρόμο που τις φιλοξενεί.

Κοιτάξτε πώς φτιάχνουμε σήμερα τα σπίτια μας! Το ένα μακριά από το άλλο, όσο
το δυνατόν πιο μακριά, με μάντρες ψηλές περιτριγυρισμένα, για να μη μας βλέπει
κανείς και να μη βλέπουμε κανέναν. Όπου οι «αυλές» είναι γύρω γύρω από το
σπίτι και όχι μέσα στο σπίτι. Είναι η επιδερμίδα και όχι η καρδιά!

Κάθε μέρα διαπιστώνουμε να πολλαπλασιάζονται τα κτίρια, δημόσια η ιδιωτικά,
που είναι ερμητικά κλειστά και εσωστρεφή, με τεράστιες τζαμαρίες και
αστραφτερές επενδύσεις, σαν υπερμεγέθη θερμοκήπια. Κτίρια που αντιμετωπίζουν
ως εχθρικό το φυσικό περιβάλλον, με πνιγηρούς εσωτερικούς χώρους και τεχνητές
συνθήκες ζωής, που απαιτούν τεράστιες εγκαταστάσεις κλιματισμού και
αναπόφευκτα επιβαρύνουν το μικροκλίμα της πόλης.

Χάθηκαν τα αίθρια, οι στοές, οι μεταβατικοί εκείνοι χώροι ανάμεσα στο μέσα και
το έξω, που μπορεί κανείς να κινείται και να ζει άνετα όλες τις ημέρες του
χρόνου. Οι μεταβατικοί χώροι που είναι ίσως οι πιο σημαντικοί για τη δομή και
τη λειτουργία της μεσογειακής πόλης. Σκιεροί και δροσεροί κάτω από το δυνατό
φως του ήλιου, προστατεύουν τον περαστικό τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού,
αλλά και από τη βροχή και τον αέρα του χειμώνα.

Στο όνομα μιας μυθοποιημένης τεχνολογίας

Κλειστήκαμε σε αεροστεγείς χώρους με σταθερή θερμοκρασία, για να μην
αντιλαμβάνεται κανείς αν βρίσκεται σε χώρα του Βορρά ή του Νότου, να μην έχει
επίγνωση αν είναι χειμώνας η καλοκαίρι και να αισθάνεται έντονα στο κορμί του,
κάθε φορά που διαβαίνει τον ανεμοφράκτη, την αφύσικη διαφορά της θερμοκρασίας.

Και όλα αυτά στο όνομα μιας μυθοποιημένης τεχνολογίας, η οποία μπορεί να
επιλύει όλα τα προβλήματα που ανακύπτουν από την αλόγιστη καταστροφή του
περιβάλλοντος και την απομάκρυνση του σύγχρονου ανθρώπου από τη φύση και τους
νόμους που αυτή υπαγορεύει.

Ένας αμφίβολος «πολιτισμός», σαν φαύλος κύκλος, που αφού δημιουργήσει ένα
πρόβλημα, έρχεται εκ των υστέρων μέσω της τεχνολογίας να το επιλύσει,
δημιουργώντας όμως τις περισσότερες φορές μια σειρά νέων, ακόμη πιο σύνθετων
προβλημάτων.

Ο κόσμος αλλάζει με ρυθμούς ξέφρενους, με ταχύτητες ιλιγγιώδεις στο όνομα μιας
τεχνολογικής επανάστασης που σαρώνει κάθε τι στο πέρασμά της. Κι όμως, ίσως
αυτό που λείπει και που υπήρχε σε άλλους πολιτισμούς είναι το αυτονόητο, ότι
δηλαδή ο άνθρωπος είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της γης και του οικοσυστήματός
της.

Αυτό που επιτακτικά σήμερα απαιτείται περισσότερο από ποτέ, είναι η
αρχιτεκτονική να πλησιάσει τη φύση που είχε λησμονήσει χρόνια τώρα. Να
προτείνει έναν τρόπο ζωής απλό και μετρημένο. Κάθε βήμα που θα κάνει ο
αρχιτέκτονας, να βασίζεται στην απλή διαπίστωση πως αρχιτεκτονική και φύση
πρέπει να πορεύονται ομόρροπα και όχι αντίρροπα.

Ο Τάσης Παπαιωάννου είναι αρχιτέκτων, αναπληρωτής καθηγητής στο ΕΜΠ.