Aπόπειρα λύσης προβλήματος

H Αφροδίτη Αλ Σάλεχ και ο Νίκος Αρβανίτης στην τραγωδία «Άλκηστις» του Ευριπίδη, που παρουσίασε σε περιοδεία το ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων

Αν είναι σοβαροί οι σκηνοθέτες ελκύονται από το απροσδιόριστο του ύφους της
και φιλοδοξούν να ανακαλύψουν τις κρυμμένες σημάνσεις της. Οι λιγότερο σοβαροί
καλυπτόμενοι πίσω από τις αμφιβολίες των μελετητών, από τις διαφορετικές
ερμηνευτικές του πνεύματός της προσεγγίσεις, ψαρεύουν σε θολά νερά,
ρισκάροντας ή αδιαφορώντας, αφού όποια γραμμή κι αν ακολουθήσουν θα υπάρχει,
νομίζουν, μια θεωρητική κάλυψη.

H «Άλκηστις», αναφέρθηκα και πρόσφατα σ’ αυτό, για αιώνες παίχτηκε ως
ρομαντικό μελόδραμα, εξάλλου ο «μύθος» της έγινε από τους πρώτους λιμπρέτο
στην προκλασική όπερα. Όταν η φιλολογική μελέτη προσπάθησε να
αποκρυπτογραφήσει το αρχαίο σχόλιο-πληροφορία πως η τραγωδία αυτή παίχτηκε στη
«θέση» σατιρικού δράματος, οι σκηνοθέτες που σέβονται και διαβάζουν τους
φιλολόγους (γιατί υπάρχουν και γελοία υποκείμενα – και στον τόπο μας – που
θρασύτατα δηλώνουν πως απεχθάνονται τη φιλολογία – λες και δεν χρωστάμε τα
ίδια τα κείμενα σε παλαιογράφους, μετρικούς, εκδότες, δραματολόγους, κριτικούς
και μεταφραστές φιλολόγους) αποπειράθηκαν να ανακαλύψουν μέσα και στον
μύθο-παραμύθι καλύτερα (γιατί ο «μύθος» της Αλκήστιδος έρχεται από την
παράδοση του αρχαίου λαϊκού παραμυθιού) αλλά και το ύφος του κειμένου, από το
τυπολόγιο των προσώπων και τα μαγικά ή αντιρεαλιστικά στοιχεία των εμφανίσεων
και των συγκρούσεων τον σατιρικό πυρήνα ή το σατιρικό, τέλος πάντων, άρωμα του
πρώτου σωζόμενου έργου του ανατρεπτικού Ευριπίδη.

Συχνά η «Άλκηστις», λόγω ακριβώς του φιλολογικού της αινίγματος, έδωσε την
ευκαιρία σε προβληματιζόμενους σκηνοθέτες να το εντάξουμε στο μεικτό είδος,
είδος επικίνδυνο, αφού υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να γείρει προς τη μια
μπάντα.

Συχνότερα βέβαια πρυτανεύει η μεταμοντέρνα φρουτοσαλάτα, αυτό το αισθητικό
συνονθύλευμα, όπου ράκη από ‘δώ και από ‘κεί υφαίνουν μια κουρελού υφών,
σκοπών και μέσων.

Από τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο (1901) που είδε την «Άλκηστιν» ως αστικό δράμα
με στοιχεία βεριστικά, έως τον πρώιμο Κουν (1934) που, ορθά, ανέγνωσε το έργο
ως λαϊκό μαγικό παραμύθι και από τον Μουζενίδη που επέλεξε το καθαρόαιμο
μελόδραμα έως τον Ευαγγελάτο που το προσέγγισε με κριτήρια ειρωνικής
τραγωδίας, από τον Αρμάο που επέστρεψε στο ύφος του υπερρεαλιστικού παραμυθιού
έως τον μεταμοντέρνο Χουβαρδά και από την πρώτη καθαρή απόπειρα του
Χουρμουζιάδη (1992) να συνδυάσει το μελόδραμα, το παραμύθι με τα σατιρικά ίχνη
έως τις δύο αναγνώσεις της Κονιόρδου με μεικτά μέσα (χρήση κούκλας) και από
την επανανάγνωση της φόρμας του Κουν από τον Λαζάνη στην τωρινή τρίτη
αναδίπλωση του Παντελή Παπαδόπουλου έχουμε μια ευρέος φάσματος ερμηνευτική
γκάμα του προκλητικά ανοιχτού στην ερμηνεία αυτού δράματος.

Ο Παντελής Παπαδόπουλος είναι ένας σεμνός καλλιτέχνης, δεν καμώνεται τον
πρωτότυπο, δεν ρισκάρει χωρίς να γνωρίζει και πάντα αναγνωρίζει τις οφειλές
του στη Σχολή του. Και Σχολή του είναι το «Θέατρο Τέχνης», η μέθοδος και η
εκφραστική περιουσία που κληροδότησε ο Κουν. Τώρα, ως καλλιτεχνικός διευθυντής
του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων και μετά μια πρώτη τίμια ανάγνωση του σοφόκλειου
«Φιλοκτήτη», μας έδωσε μια σεμνή, μετρημένη και ισόρροπη προσέγγιση της
«Αλκήστιδος». Δεν θέλησε να πρωτοτυπήσει, σχεδόν απόσβεσε το σκηνοθετικό του
προφίλ, αφού επέλεξε την παλιά διασκευή του έργου που έκαναν ο Κουν και ο
Καλλέργης το 1934. Επίσης, κάλεσε τον Περικλή Καρακωσταντόγλου που είχε
ενσαρκώσει τον Ηρακλή στην επανανάγνωση της ίδιας παλιάς αυτής διασκευής που
έκανε ο Λαζάνης. Στην ίδια παράσταση ο Παπαδόπουλος έπαιζε τον Φέρητα. Το νέο
από την εποχή της παράστασης του Λαζάνη είναι οι στίχοι των χορικών – σε μορφή
μπαλάντας – του Λευτέρη Παπαδόπουλου, που τότε μελοποίησε ο Λεοντής, τώρα ο
Νίκος Τάτσης.

Θεωρώ ένα σεμνό μάθημα αυτή την αφοσίωση του Παντελή Παπαδόπουλου στις ρίζες
του. Λειτουργεί στην απομακρυσμένη επαρχία αλλά και στους νεώτερους ηθοποιούς
που συνεργάζονται μαζί του ως διαμεσολαβητής με μια γενναία παράδοση. Το ίδιο
δεν έκαναν με την παράδοση Φώτου Πολίτη – Ροντήρη ο Μινωτής, ο Μουζενίδης, ο
Χατζίσκος, ο Κωτσόπουλος, ο Κωστόπουλος και βεβαίως η Παπαθανασίου;

Ο Παντελής Παπαδόπουλος κράτησε τα συγκινησιακά στοιχεία χωρίς να πέσει στο
μελό, αλλά και χωρίς να τα υπονομεύσει, αλλά τονίζοντας τον σατιρικό τύπο του
Ηρακλή παλαντζάρισε και κράτησε την ισορροπία. Προς το θαυμαστό φινάλε επέλεξε
το ύφος του μαγικού παραμυθιού, σώζοντας έτσι τα τρία συστατικά στοιχεία του
ιδιόμορφου αυτού ποιήματος. Χάρηκα τις απλές, λειτουργικές λύσεις του Γιώργου
Ασημακόπουλου στο εύχρηστο και για περιοδείες σκηνικό και την ηπειρώτικη
ενδυματολογική τόλμη του. Ο Νίκος Τάτσης είναι χαρισματικός μελωδός, έγραψε
όμορφες – με ηπειρώτικο ύφος – χορικές μελωδίες, που τις εκτέλεσε έξοχα και με
απλές τελετουργικές κινήσεις που θύμιζαν τα ηπειρώτικα μοιρολόγια ο
δωδεκαμελής χορός.

Αδυναμίες και ζητήματα πείρας

H διανομή είχε τις αδυναμίες της, παρόλο που και περισσότερο άπειροι
προσπάθησαν να ενταχθούν στο ενιαίο ύφος. Ο Καρακωσταντόγλου ήταν θαυμάσιος.
Έπλασε έναν Ηρακλή σαν τον Τζίμη τον Τίγρη, σαν τον λαϊκό παλαιστή που σηκώνει
αυτοκίνητα με τα δόντια και ανοίγει πέταλα. Κραυγαλέο και συναισθηματικό!

H Αφροδίτη Αλ Σάλεχ έχει ωραία παρουσία, έχει ακτινοβολία και ωραία φωνή,
πεντακάθαρη άρθρωση. Της λείπει ακόμη η λεγόμενη εσωτερική τεχνική, δηλαδή η
φόρτιση του σώματος και της φωνής με την ειλικρίνεια του γνήσιου
συναισθήματος. Ζήτημα πείρας.

Ο Χρήστος Νίνης ήταν ένας απολαυστικός Φέρης, η Ντίνα Αβαγιανού επαρκέστατη
θεράπαινα και χωρίς ιδιαίτερη εκφραστική παρουσία ο Ακτύπης (Απόλλων) και ο
Θανάσης Τσιδίμης (Θάνατος). Γραφικός ο υπηρέτης του Μπίζιου. Ο Νίκος Αρβανίτης
είναι ηθοποιός με περιεχόμενο, ποιότητα σκηνική και μέτρο. Ήταν άνισος
Άδμητος, καλός στα ειρωνικά και λογικά μέρη, λίγος και στομφώδης στα
μελοδραματικά. H μετρημένη δουλειά του Π. Παπαδόπουλου δεν προσέβαλε τον
Ευριπίδη, δεν θόλωνε το έργο και πληροφορούσε το κοινό χωρίς να το συγκλονίζει
ή να το απογειώνει.

INFO

H τραγωδία «Άλκηστις» του Ευριπίδη παρουσιάστηκε σε περιοδεία από το ΔΗΠΕΘΕ
Ιωαννίνων σε σκηνοθεσία Παντελή Παπαδόπουλου.