Tραβεστιάζουσαι

Ο Πέτρος Φιλιππίδης και ο Γιάννης Βούρος στην αριστοφανική κωμωδία «Θεσμοφοριάζουσες» σε σκηνοθεσία Κώστα Τσιάνου

Περισσότερα ξέρουμε για τους προγόνους του Αριστοφάνη από τον ίδιο τον μεγάλο
κωμωδοποιό. Συχνά, και στα επεισόδια αλλά κυρίως στις «Παραβάσεις», αναφέρεται
άλλοτε επαινετικά, άλλοτε σχολιαστικά και συχνότερα επικριτικά για τους
προλαλήσαντες ποιητές του κώμου. Ξέρουμε πάντως ότι λίγα από αυτά που ως
δομικά και συστατικά στοιχεία της κωμικής δραματουργίας είναι αριστοφανικά
εφευρήματα. Και οι ζωόμορφοι χοροί και η Παράβαση και οι μεταμορφώσεις,
πιθανόν και οι παρατραγωδίες παρελήφθηκαν και σαφώς αναπτύχθηκαν περαιτέρω από
τον μεγαλοφυή απόγονο. Ακόμα και ιδιοφυή ευρήματα, όπως η κάθοδος στον Άδη για
να «αναστηθεί» κάποιος πολύτιμος άλλοτε πολίτης που προσέφερε στην πόλη, όπως
συμβαίνει στους «Βατράχους», είναι προϋπάρχοντα. «Οι δήμοι» π.χ. του Κράτη
αναφέρονται στην κάθοδο στον Άδη για να ανεβούν στη ζωή και να σώσουν την πόλη
μεγάλοι νεκροί στρατηγοί – π.χ. ο Αριστείδης, ο Κίμων κ.λπ. Εκείνο όμως που
πρέπει να τονιστεί είναι πως, ανεξάρτητα από τι βρήκε, τι αξιοποίησε και
ανέπτυξε παραπέρα και τι καινούργιο εφηύρε ο Αριστοφάνης, στις κωμωδίες του
κλείνει για πάντα και με τρόπο οριστικό και τελεσίδικο το σύνολο των κωμικών
κωδίκων.

Τίποτα, δυστυχώς, δεν εφηύραν οι αιώνες που ακολούθησαν ούτε καν οι νέες
παραστατικές τέχνες, ο μίμος, η φάρσα, το μπουρλέσκ, το γκροτέσκο, το τσίρκο,
τα κινηματογραφικά γκανκς, τα κινούμενα σχέδια κ.λπ. H κωμωδία χαρακτήρων,
ηθών, καταστάσεων, η λεγόμενη ηθογραφία, ακόμη και ο θεατρικός υπερρεαλισμός
έχουν όχι απλώς τα σπέρματα στον Αριστοφανικό κώδικα, αλλά ολόκληρο το
συντακτικό και τη γραμματική της κωμικής, έως τις ημέρες μας, παράδοσης.

Έλεγα την περασμένη εβδομάδα πως ο Αριστοφάνης είναι, μέσω της κωμικής
ευρηματικής, ο πρώτος θεατρικός κριτικός. Βεβαίως χρησιμοποιώντας την
υπερβολή, τη διόγκωση, τη χλεύη, τον διασυρμό, την παρανάγνωση, τη γενίκευση
των γνωρισμάτων του μέρους κ.λπ. H κριτική που ασκεί στη δραματουργία του
Ευριπίδη είναι διάσπαρτη σε όλο το έργο του. Παραπέμπει σε φράσεις του,
παραποιεί χορικά του, προβάλλει υποτιθέμενα κουσούρια του. Βεβαίως, τρεις
φορές σε ένδεκα κωμωδίες τον «βγάζει» στη σκηνή. Στους «Αχαρνείς» ο
Δικαιόπολις καταφεύγει στον τραγικό ποιητή για να δανειστεί Τραγική Σκευή,
κοστούμι ζητιάνου για να συγκινήσει τον χορό των Αχαρνέων καρβουνιάρηδων.

Ο κριτικός υπαινιγμός είναι σαφής. Ο Ευριπίδης κατέβασε στο «πεζοδρόμιο» τα
μυθικά πρόσωπα, τα ευτέλισε, γέμισε τη σκηνή ανάπηρους, ζήτουλες,
φουκαριάρηδες, ημίτρελους, μιζέρια με σκοπό να διεγείρει, όχι – όπως επιβάλλει
το τραγικό είδος της Αισχυλικής και Σοφόκλειας παράδοσης – την πνευματική
συνειδητή αντίδραση του κοινού, αλλά τα φθηνά συναισθηματικά του
αντανακλαστικά. Εμμέσως η Αριστοφανική κριτική, όχι αδίκως άλλωστε, φορτώνει
στον Ευριπίδη την ανακάλυψη του λαϊκού μελοδράματος.

Στους «Βατράχους» η αντιπαράθεση με τον Αισχύλο κάνει σαφέστερη την ένσταση. Ο
Ευριπίδης με ρητορικά τεχνάσματα, συναισθηματικές φτήνιες και αμοραλισμό
διαφθείρει τα ήθη, κάνει τη νεολαία μαλθακή, υπονομεύει τους θεσμούς και ως εκ
τούτου αποδυναμώνει τις αντιστάσεις, ηθικές και πολιτικές, του Άστεως. Μαζί με
τον Σωκράτη των «Νεφελών» ο Ευριπίδης είναι ένας επικίνδυνος σοφιστής!!

Στις «Θεσμοφοριάζουσες» η σάτιρα είναι υπούλως μοιρασμένη. Πρόκειται για μια
δαιμόνια στρατηγική. Το έργο ονομάζεται «Θεσμοφοριάζουσαι» και υπόσχεται να
αποκαλύψει στο ανδρικό κοινό (με αποκλειστικά άνδρες υποκριτές και άνδρα
συγγραφέα) τι γίνεται σε μια γυναικεία, απαγορευμένη στους άνδρες, θρησκευτική
γιορτή. Σταματώ εδώ για να επισημάνω πόσο δημοφιλή είναι τα πιπεράτα ανέκδοτα
σε ακροατές του άλλου φύλου, αλλά και τα σατιρικά αφηγήματα που έχουν θέμα τα
μοναστήρια (ανδρικά και γυναικεία), τους στρατώνες, τις φυλακές, τη ζωή των
ναυτικών ή τη ζωή των πορνείων. Θυμάμαι πως ο μακαρίτης συγγραφέας και
θεατράνθρωπος Γιώργος Ρούσσος μου ερμήνευε την τρομερή επιτυχία (1.000
παραστάσεις) του έργου τα «Κόκκινα φανάρια», όταν πρωτοπαίχτηκε στο θέατρο.
Ισχυριζόταν λοιπόν πως η αθρόα προσέλευση οφειλόταν στις γυναίκες οι οποίες με
τη συνοδεία (καταναγκαστική) των συζύγων, αδελφών, παιδιών έσπευδαν να λύσουν
τις αιώνιες απορίες των γυναικών, πώς δηλαδή είναι και τι γίνεται στα
μπουρδέλα!!

Τι αποκαλύπτει, λοιπόν, ο Αριστοφάνης; Ότι οι γυναίκες στον
αποκλειστικά δικό τους εορταστικό χώρο μπεκρουλιάζουν και σκεπάζουν με
θρησκευτικό μανδύα ασέλγειες, μοιχείες, παράνομες εγκυμοσύνες, ερωτικές
αλληλοεξυπηρετήσεις κ.λπ.

Πώς συνδέεται αυτό με τον Ευριπίδη; Ο Ευριπίδης στις τραγωδίες του παρουσίαζε
γυναίκες ερωτικά τολμηρές, έκδοτες στις ηδονές, μοιχαλίδες, παιδοκτόνους κ.λπ.
H γνωστή κριτική των συντηρητικών ότι είναι απαράδεκτο να εμφανίζονται στη
σκηνή ασελγείς και παθιασμένες γυναίκες. Μην κοιτάτε, η Ιοκάστη και ο Οιδίπους
δεν το ήξεραν! Όσο για την Αισχύλεια συζυγοκτόνο και μοιχαλίδα Κλυταιμνήστρα,
αυτή τιμωρείται και καταδικάζεται. Ο Αριστοφάνης όμως ανατρέπει τον
φημολογούμενο μισογυνισμό του Ευριπίδη. Ούτε λίγο ούτε πολύ βάζει τον συγγενή
του ποιητή στη γιορτή των Θεσμοφορίων, μεταμφιεσμένο σε γυναίκα, να
ισχυρίζεται πως τα αισχρότερα και χυδαιότερα καμώματα των γυναικών ο Ευριπίδης
τα αποσιώπησε!!

Το πιο ενδιαφέρον όμως «παιχνίδι» του κωμικού ποιητή παίζεται στις
παρατραγωδίες, στις παρωδίες δηλαδή Ευριπιδικών έργων που στην κωμωδία
χρησιμοποιούνται για να απελευθερωθεί ο αποκαλυφθείς μεταμφιεσμένος συγγενής.
E, λοιπόν, στις τρεις από τις τέσσερις αναφορές σε γνωστά στο κοινό έργα του
Ευριπίδη, ο Αριστοφάνης επιλέγει ηρωίδες άμεμπτης αρετής! H Ελένη δεν είναι
αυτή που λέει ο θρύλος, η Ανδρομέδα και η Ηχώ. Σαφώς ο Αριστοφάνης εμμέσως
ανατρέπει και τη δική του πολεμική, αν μάλιστα υπογείως δεν προσέθετε κανείς
Άλκιστιν, Ιφιγένεια, Μακαρία, Μεγάρα, Ανδρομάχη. Υπέροχες γυναικείες φιγούρες
του Ευριπιδικού δραματολογίου.

Δεν είναι, ως εκ τούτου, εύκολη κωμωδία οι «Θεσμοφοριάζουσες». Είναι λάθος να
παραβλέψει κανείς την ιδιοφυή διαλεκτική της. Την ισορροπία των αντιφάσεων,
πράγμα που συντελεί στην αποκάλυψη των κοινωνικών αντιφάσεων και των
προκαταλήψεων που χαρακτηρίζουν την εποχή του Αριστοφάνη το Άστυ. Χωρίς να
αναιρεί μια σκηνοθεσία την κωμική αλφάβητο δεν επιτρέπεται να ευτελίζει για να
προκαλέσει το φτηνό και εύκολο γέλιο με καμώματα, τον σατιρικό καίριο στόχο
του ποιητή.

Μουντζούρες και κωμειδύλλια

Ο Κώστας Τσιάνος σκηνοθέτησε για δεύτερη φορά την κωμωδία, μουντζώνοντας την
πρώτη (με τον Οργανισμό Κύπρου) μετρημένη και ισορροπημένη του παράσταση. Ως
μεταφραστής μετέτρεψε, ακολουθώντας ως πρότυπο (ατυχέστατα) τη «Μαρία την
Πενταγιώτισσα» του Μποστ (που είχε επιτυχώς σκηνοθετήσει με τον έξοχο Λουδάρο
παλαιότερα) με κωμειδύλλιο, χρησιμοποιώντας δεκαπεντασύλλαβο του κάρου!
Ισοπεδώθηκαν τα έξοχα λυρικά. Προστέθηκαν επιθεωρησιακά μουσικοχορευτικά
ιντερμέδια, γράφτηκε και εναρκτήριο μπαλετοειδές νούμερο! Αλλά η αλλοίωση ήρθε
με το γενικότερο ύφος της παράστασης. Έγραψα πρόσφατα για τις τραυματικές μου
εμπειρίες πριν από πενήντα τόσα χρόνια, όταν έβλεπα στην επαρχία τους
περιφερόμενους τραβεστί μπουλουκτσήδες που έπαιζαν Αριστοφάνη μόνο για άντρες.
E, λοιπόν, όσοι δεν κατάλαβαν τι εννοούσα, ας δουν την παράσταση του Τσιάνου.
Μια κιτς παρενδυτική (τραβεστί) παράσταση, με ανάλογα καμώματα και ανάλογο
«χιούμορ» αυτού του ανθρωπολογικά ιδιωματικού υβριδίου. Π.χ. ο Αγάθων του
Σιαμισιάρη, δεν ήταν ο σατιριζόμενος εστέτ ποιητής που έχει γυναικεία
γκαρνταρόμπα για να μπαίνει, όπως λέει, στην ψυχολογία των ηρωίδων του. Ήταν
μια τέλεια γυναίκα. Το ίδιο και οι οπαδοί του. Δηλαδή, πουθενά, καμιά κριτική
και παρωδία.

H παράσταση του Τσιάνου έγινε με ό,τι περίσσεψε από το ανεκδιήγητο «Μιζερέρε»,
που ανέβασε ο ίδιος στο «Rex» με αντικείμενο τους τραβεστί των βερολινέζικων
καμπαρέ στην εποχή του Χίτλερ. Λυπήθηκα δύο ηθοποιούς σ’ αυτή την παράσταση:
τον χαρισματικό Φιλιππίδη – που, ντυμένος γυναίκα μέσα σε τραβεστί, πάσχιζε να
σατιρίσει, όπως το ζητούσε το κείμενο, τον παρενδυτισμό αλλά πάσχιζε ματαίως
να βγάλει γέλιο με το τσιγκέλι – και τον Γιάννη Βούρο (Ευριπίδη) – έναν καλό
ηθοποιό που η σκηνοθεσία τον εξαφάνισε, τον γελοιοποίησε με μια ανεκδιήγητη
μάσκα, ενώ είναι το πιο «τραγικό» πρόσωπο της κωμωδίας. Ο Χριστοδουλίδης άλλη
μια φορά, ασχέτως έργου, έδειξε πως είναι μεγάλος μελωδιστής, ο Μεντζικώφ
ευρηματικός κοστουμίστας (έστω και όταν οδηγείται, υπακούοντας, στο κιτς) και
ο Φωκάς Ευαγγελινός ικανός να μετατρέψει τον Αριστοφάνη σε θέαμα της Ρούλας
Κορομηλά. Δεν θα πω «καλώς τον» στην Επίδαυρο.

INFO

Ο θίασος «Θεατρική Διαδρομή» παρουσιάζει σε περιοδεία τις «Θεσμοφοριάζουσες»
σε σκηνοθεσία Κώστα Τσιάνου.