«Aρχιτεκτονική ή επανάσταση!»

Το ενδιαφέρον του αρχιτέκτονα Ολιβιέ Λεμπλουά στράφηκε προς το ντιζάιν και την ανακύκλωση των υλικών, πραγματοποιώντας το 1993 την «Πολυθρόνα Χαρτόνι»

Εκτός από την όχι αμελητέα συμμετοχή μιας εικοσάδας νέων και εμπνευσμένων
αρχιτεκτόνων που είναι μικρές αυθεντίες, περίεργες και επινοητικές, στο
περιθώριο της Σχολής Καλών Τεχνών και των συγκεντρωτικών και αντιδραστικών
θεσμών, η συμβολή της Γαλλίας στη μεγάλη περιπέτεια της επινόησης της
μοντέρνας αρχιτεκτονικής ήταν πολύ μικρή. Το να διεκδικούμε σήμερα τον τίτλο
της μεγάλης γαλλικής αυθεντίας για τον Λε Κορμπιζιέ θα ήταν μάλλον κακόγουστο,
αφού οι επίσημες αρχές τον εμπόδισαν να δημιουργήσει και να επηρεάσει την
εποχή του. Όσο για την εφεύρεση της τεχνικής του μπετόν αρμέ, την οποία
μοιραζόμαστε με την Αγγλία, έχει χρησιμοποιηθεί περισσότερο και καλύτερα αλλού

Αν προσθέσει κανείς στην κωδικοποίηση και εκλαΐκευση του μοντέρνου κινήματος
που ονομάστηκε «διεθνές στυλ» και κατέστρεψε τις ευρωπαϊκές μας πόλεις
περισσότερο από τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους μαζί, την υπέροχη αλλά ένοχη
άγνοια της Σχολής Καλών Τεχνών, η οποία ενώ δίδασκε αρχιτεκτονική δεν γνώριζε
τίποτα για το Μπάουχαους, έχει την εικόνα.

Οι εργατικές κατοικίες που σχεδίασε η Ζανίν Γκαλιανό στο Παρίσι είναι ένα δείγμα ανανέωσης της γαλλικής αρχιτεκτονικής από μία νέα αρχιτέκτονα με ταλέντο και επιμονή

Είμαστε κομπλεξικοί και φαντασμένοι, και αυτό μας βοήθησε να πάρουμε
την εξουσία, τις Σχολές, τα περιοδικά, τα υπουργεία. Από το 1970 ώς το 1980 η
τάση του Λόος στον αστικό σχεδιασμό κυριαρχούσε στα πράγματα και η πικρόχολη
πένα του Μπερνάρ Ιέτ στιγμάτισε τα σφάλματα του παρελθόντος και έθεσε τις
βάσεις της παιδαγωγικής και της έρευνας, αλλά όταν χρειάστηκε να
κατασκευαστούν οικοδομήματα τα πράγματα δεν ήταν τόσο απλά: οι διακηρύξεις δεν
επαρκούσαν και οι αντιλήψεις της «αρχιτεκτονικής ενάντια στην πόλη» κατέληξαν,
στην καλύτερη περίπτωση, σε πρότυπα χωρίς αισθητική για τη μετα-οσμανική πόλη
και ενάντια στην αρχιτεκτονική, ενώ στη χειρότερη είχαμε τα «μεγαλόστομα»
συγκροτήματα του Μποφίλ. Τους έλειπε η αγάπη για τα υλικά, τους χώρους και τις
αναλογίες, το φως, η εφευρετικότητα των επινοήσεων που φτιάχνουν το
περισσότερο με λιγότερα, εν ολίγοις η αρχιτεκτονική το είχε βάλει στα πόδια
και πάλι και η περίοδος αυτή παρήγαγε μόνον τέρατα, ενδιαφέροντες μάρτυρες της
φροϋδικής περιόδου της γαλλικής αρχιτεκτονικής.

Θα συγκρατήσουμε τέσσερις εξαιρέσεις που δεν μπήκαν στο καλούπι και συνέχισαν
τη μοναχική τους έρευνα: ο Κριστάν ντε Πορτζανπάρκ, ο οποίος κατάφερε να
συνδυάσει τα καλύτερα στοιχεία του αστικού ρεαλισμού και της ελευθερίας του
μοντερνισμού, ο Ζαν Νουβέλ, που αποτίναξε τον ζυγό της παλαιάς διδασκαλίας, ο
Μπερνάρ Πορ, που θα μπορούσαμε να τον χαρακτηρίσουμε διαλεκτικό συμβολιστή,
και ο Πατρίκ Μπερζέ, ο αρχιτέκτονας της σιωπής, που συνδυάζει υψηλή τεχνολογία
και χωρική ορθότητα με μία σπάνια ποιητικότητα της συλλογικής μνήμης χωρίς
ίχνος νοσταλγίας.

Από το 1980 έως το 1990 τη σκυτάλη πήραν από τους μεταμοντέρνους οι
νεομοντέρνοι. Οι νέοι και ταλαντούχοι αρχιτέκτονες έγιναν αποδεκτοί από τους
εργολάβους δημοσίων έργων, οι οποίοι καυχώνται έτσι ότι υποστηρίζουν μία
πρωτοπορία που είχε μισό αιώνα και πλέον πίσω της μέχρι να «αστικοποιηθεί» και
να γίνει αξιοσέβαστη. Έτσι είδε το φως μία νέα «Σχολή του Παρισιού»,
αναπαραγωγή της επιτυχημένης απόπειρας του Μισέλ Ρου-Σπιτζ, ο οποίος είχε
καταφέρει στη δεκαετία του ’20 να πείσει κάποιους Παριζιάνους αστούς να
προσχωρήσουν σε έναν κατά προσέγγιση μοντερνισμό.

Στο ράφι με τα άχρηστα εξαρτήματα…

Έχει άραγε αλλάξει εκ βάθρων ο ρόλος της αρχιτεκτονικής στην κοινωνία;
Ειλικρινά πιστεύω, ακόμη και αν αυτό δεν μας αρέσει, ότι πρέπει να
ομολογήσουμε πως σήμερα η αρχιτεκτονική παίζει δευτερεύοντα ρόλο, συναρπαστικό
οπωσδήποτε αλλά απολύτως παραμερισμένο από τα νέα μέσα επικοινωνίας. H
εφεύρεση της τυπογραφίας, σύμφωνα με τη λαμπρή ανάλυση του Βίκτωρος Ουγκώ στην
Παναγία των Παρισίων, στέρησε ήδη την αρχιτεκτονική από τον ρόλο του
μεγάλου βιβλίου της ανθρωπότητας που κατείχε κατά τον Μεσαίωνα, ο οποίος
περιορίστηκε κατά την Αναγέννηση στον λειτουργικό και αισθητικό ρόλο που
κατέχει και σήμερα.

H τηλεόραση και στη συνέχεια ο υπολογιστής έβαλαν οριστικά το πραγματικό (στο
οποίο ανήκει και η αρχιτεκτονική) στο ράφι με τα άχρηστα εξαρτήματα.

H επαναλαμβανόμενη κατάληψη του κέντρου των πόλεων από πληθυσμούς απόκληρων
δεν είναι αποτέλεσμα ενός αρχιτεκτονικού προνομίου που δεν εκπολιτίζει παρά
μέρος μόνον του πληθυσμού; Ποτέ η απειλή του Λε Κορμπιζιέ δεν ήταν πιο
επίκαιρη απ’ ό,τι σήμερα: «αρχιτεκτονική ή επανάσταση».

Φαίνεται πως υπάρχει συναίνεση σχετικά με την ιδέα ότι η παραδοσιακή ευρωπαϊκή
πόλη είναι αναντικατάστατο κληροδότημα εκπολιτισμού και ότι πρέπει να τη
συνεχίσουμε απαλά περιορίζοντας το αυτοκίνητο και αυξάνοντας τον ρόλο του
ποδηλάτου. Αλλά αυτό δεν εμποδίζει τον εγκλεισμό σε αρχιτεκτονικές λογικές
απομίμησης, αφού η πόλη μπορεί να καταπιεί τα πιο απίστευτα πράγματα, αρκεί να
είναι έξυπνα, όπως θα έλεγε ο Ζαν Νουβέλ.

Με τη νέα αποτίμηση των σχέσεων μεταξύ πόλης και αρχιτεκτονικής εμφανίστηκε η
ανάγκη της καθημερικής ομορφιάς, που παλιά οι Άγγλοι την ονόμαζαν urban
vernacular (αστικό τοπικισμό), και η θέληση αν όχι να αναπαραχθεί, τουλάχιστον
να αποτελέσει πηγή έμπνευσης (βλέπε τις υπέροχες κατοικίες των καλλιτεχνών του
Πατρίκ Μπερζέ στην οδό Flandre στο Παρίσι). Αυτή η οικιακή αρχιτεκτονική
απαιτεί μια διαφορετική αντίληψη του δημιουργού, και μπορούμε να πούμε, μαζί
με τον Χάινερ Μίλερ, ότι όποιος εργάζεται για την εξαφάνιση του δημιουργού
εργάζεται για την πρόοδο του πολιτισμού· θέτοντας υπό αμφισβήτηση την
αποκαλούμενη αυτο-δημιουργία και υποπτευόμενοι την αρετή της συγκίνησης που
περιέχεται σε όλες τις σάλτσες, επιστρέφουμε στον σωτήριο αγώνα για μία
συνείδηση του άλλου, μία τέχνη της ειρήνης, μια υπέρτερη ορθολογικότητα.

Θλιβερή έλλειψη ενόρασης

H δεκαετία του ’80 ήταν η δεκαετία του εγχειρήματος της γαλλικής υψηλής
τεχνολογίας. Και εδώ πρέπει να αναφέρουμε τον θεμελιώδη ρόλο που έπαιξε ο
μεγάλος εφευρέτης του 20ού αιώνα, ο Πίτερ Ράις, ο οποίος δεν είναι βέβαια
Γάλλος, αλλά τουλάχιστον είχε καλή υποδοχή και επωμίστηκε την έρευνα όλων των
προτάσεων για τα μεγάλα έργα που θα έφερναν τον τεχνικό νεωτερισμό στη Γαλλία:
υπήρξε, κατά κάποιον τρόπο, το τεχνικό μας εφαλτήριο που κάλυψε το κενό της
θλιβερής έλλειψης κατασκευαστικής ενόρασης που παρουσιάζουν οι λαμπροί
μηχανικοί μας. Στη δεκαετία 1990-2000 οι διανοούμενες και θεωρητικές
προσεγγίσεις έχουν εξαφανιστεί και έχουν δώσει τη θέση τους στο σταρ σύστεμ
και την άνθηση των πρώτων πολλά υποσχόμενων έργων, που όμως δεν είχαν
συνέχεια. Διαπιστώνουμε πράγματι πως οι σχολές έχουν χάσει την πνοή τους (όχι
όλες) και ότι δεν γεννούν πια νέες κατευθύνσεις. Εκείνοι που θέλουν να μείνουν
μακριά από τη μόδα και την όψη της αποκλειστικότητας που αυτή ενδύεται,
συνεχίζουν να συνδέουν στον δομημένο χώρο αυτά που χθες ακόμα έμοιαζαν
αντιφατικά: μινιμαλισμό, αισθησιασμό στην υπηρεσία της άνεσης και της
μακροπρόθεσμης ανάπτυξης. Πρόκειται για τον τετραγωνισμό του κύκλου, το όνειρο
του θεωρητικού ή ακόμη και το καπρίτσιο του παραχαϊδεμένου παιδιού που είναι
σήμερα ένας φουτουριστής με μεγάλη μνήμη.

Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα