Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

«Δεν είσαι ρατσιστής, σωστά;»

Εάν ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ ζούσε σήμερα ασφαλώς θα είχε απογοητευτεί σφόδρα από
την παρακάτω είδηση. H Ομοσπονδιακή Επιτροπή για τις ίσες ευκαιρίες στις ΗΠΑ
υποχρέωσε την αλυσίδα των εστιατορίων Applebee να αποζημιώσει με 40 χιλιάδες
δολάρια τον πρώην υπάλληλό της κ. Ντιούι Βαρτς. Ο λόγος; Γιατί ο μαύρος
μάνατζερ του συγκεκριμένου εστιατορίου στην Ατλάντα απέλυσε τον επίσης μαύρο
κ. Βαρτς με την αιτιολογία ότι το χρώμα της επιδερμίδας του ήταν… πάρα πολύ
μαύρο! Πρόκειται δηλαδή για μια εκδήλωση ρατσισμού μαύρου εναντίον μαύρου.
Επιπλέον, δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση: στη δεκαετία του ογδόντα παρόμοια
κρούσματα ρατσισμού ήσαν 400 ενώ το 2002 έφθασαν τα 1.400…

***

Συνήθως θεωρούμε ότι ο ρατσισμός και η μισαλλοδοξία εκδηλώνονται μόνο
ενάντια σε όσους είναι διαφορετικοί και δεν μας μοιάζουν. Και όμως, ο
ρατσισμός και η μισαλλοδοξία παίρνουν ενίοτε πιο πονηρά μονοπάτια: πλήττουν
συχνά όχι εκείνους που «διαφέρουν» από μας αλλά αυτούς που μας μοιάζουν…
Ίσως αυτό συμβαίνει επειδή μας ερεθίζουν τις μνήμες ενός εαυτού που θέλουμε να
αποβάλουμε ή επειδή ενεργοποιείται μέσα μας αυτό που ο Φρόιντ αποκαλεί
«ναρκισσισμό των μικρών διαφορών». Ο ξένος par excellence στην Ισπανία είναι ο
Μαροκινός, στη Γαλλία ο Αλγερινός και στην Ελλάδα ο Αλβανός. Ταυτόχρονα και οι
τρεις αυτές ομάδες μεταναστών, σύμφωνα με όλες τις έρευνες, θεωρούνται ως οι
πιο «αφομοιωμένες» πολιτισμικά και οικονομικά στις αντίστοιχες κοινωνίες…
Μήπως τελικά ο «βάρβαρος» πληρώνει το τίμημα της μη-διαφοράς του; Γιατί «ο
“βάρβαρος”», γράφει ο Taguieff, «δεν είναι ο καθαυτό διαφορετικός, αλλά αυτός
που ανακατώνει τα χαρακτηριστικά τα οποία συντελούν ώστε να διακρίνεται η μία
ομάδα από την άλλη. Ο “βάρβαρος” είναι αυτός που ενσαρκώνει την απειλητική
έλλειψη διαφοροποίησης…».

***

Την ίδια στιγμή, φαίνεται πως όσο πιο επισφαλής και ταλαιπωρημένη είναι
μια ταυτότητα τόσο πιο πολύ προσπαθεί να βρει «αποδιοπομπαίους τράγους»,
ειδικά σε αυτούς που της είναι πιο κοντά, που της μοιάζουν πιο πολύ, είτε
εξωτερικά είτε από την άποψη του κοινωνικού στάτους. Οι λευκοί των Νότιων
Πολιτειών των Ηνωμένων Πολιτειών, που δεν είχαν τίποτε και που συχνά ζούσαν
άθλια ζωή, ήσαν, την εποχή της δουλείας, οι αληθινοί φορείς της φυλετικής
αντιπάθειας – η οποία ήταν εντελώς άγνωστη στους ιδιοκτήτες των μεγάλων
φυτειών. H δεξαμενή των ψήφων του Λεπέν στη Γαλλία σήμερα δεν είναι οι
πλούσιοι αλλά κυρίως οι προλετάριοι: «οι πλούσιοι φτιάχνουν τις θεωρίες του
ρατσισμού ενώ οι φτωχοί τις εφαρμόζουν», λέει ο Ουμπέρτο Έκο.

***

Και για να γυρίζουμε στη βαλκανική γειτονιά μας. Στην Γιουγκοσλαβία οι
Μαυροβούνιοι, οι Σέρβοι, οι Κροάτες και οι Βόσνιοι, για να αποδείξουν ότι
διαφέρουν σφόδρα μεταξύ τους, ισχυρίζονται ότι μιλούν διαφορετικές γλώσσες,
ενώ δεν υπάρχει λέξη που προφέρει ο ένας και δεν καταλαβαίνει ο άλλος…
Νομίζω πως πρόκειται για μια άλλη εκδήλωση της «βαλκανικής νεύρωσης»:
«κατατρεγμένοι» από μια αδυσώπητη ομοιότητα οι βαλκανικοί λαοί πρέπει να
εφεύρουν και να επιβάλουν τη διαφορά ακόμα κι εκεί που δεν υπάρχει. Και η
επιβολή της διαφοράς εκεί που δεν υπάρχει παράγει γελοιότητα και παραλογισμό.
Παράγει επίσης φοβερή μισαλλοδοξία και μνησικακία: γιατί σ’ αυτή την περίπτωση
η διαφορά μυθοποιείται εντελώς. Άλλωστε, από όλους τους πολέμους, οι πιο
τρομακτικοί δεν είναι οι εμφύλιοι πόλεμοι;