AΠΟΣTΟΛΟΣ ΔΟΞIAΔHΣ Tα μαθηματικά πάνε… θέατρο

Ο Jonathan Kemp στον ρόλο του Κουρτ Γκέντελ και η Judy Boyle στον ρόλο της διαιτολόγου, στις πρόβες του έργου «Incompleteness», στο Θέατρο «Επί Κολωνώ». Στο βάθος, ο συγγραφέας Απόστολος Δοξιάδης με τον σκηνοθέτη Tony Stevens

Δουλεύουν εντατικά εδώ και μερικούς μήνες. Ο Jonathan Kemp ήρθε, ειδικά για
τις πρόβες και τις παραστάσεις, από το Λονδίνο. Ο σκηνοθέτης Tony Stevens,
όπως επίσης η Judy Boyle, η Αλεξάνδρα Παυλίδου και ο Ian Robertson ζουν αρκετό
καιρό στην Ελλάδα, ωστόσο σπάνια έχουν την ευκαιρία να δουλέψουν σε συνθήκες
τόσο δημιουργικά ακραίες: πρόβες εντατικές, ρυθμός απαιτητικός, κείμενο
πολυσήμαντο που διαρκώς αλλάζει, χαρακτήρες που εναλλάσσονται ακόμη και μέσα
σε μία ατάκα, δράση που αγγίζει όρια ευαίσθητα.

Εργαστηριακή δουλειά, περιορισμένος αριθμός παραστάσεων, γλώσσα τα αγγλικά, σε
ένα έργο για τις τελευταίες δεκαεπτά ημέρες της ζωής του διάσημου μαθηματικού
Κουρτ Γκέντελ, για το Θεώρημα της Μη-Πληρότητας, με τίτλο ακριβώς αυτό –
«Incompleteness»: «Υπάρχουν προτάσεις, που αν και αληθινές, δεν μπορούν να
αποδειχθούν».

Δύο και πλέον χρόνια μοναχικής δουλειάς για τον συγγραφέα του, τον Απόστολο
Δοξιάδη, γίνονται δράση και ζωή σ’ ένα μικρό θέατρο με λίγες θέσεις, από μία
ομάδα που σύντομα απέκτησε συλλογική συνείδηση, επενέβη στο κείμενο, στη
δράση, και περιμένει τους θεατές να προσφέρουν στο έργο την καθοριστική
«ανάσα».

Ήταν «ανοιχτός λογαριασμός» για τον Δοξιάδη η ιστορία του Γκέντελ. «Από τότε
που άφωνος από θαυμασμό και δέος διάβασα την απόδειξη του Θεωρήματος της
Μη-Πληρότητας, πάνε τριάντα χρόνια και βάλε». Ήταν χρέος. «Το οποίο μεγάλωσε
όταν είδα τον ίδιο τον άνθρωπο, μια κάτισχνη, απόκοσμη μορφή, να περπατά σε
έναν διάδρομο του Ινστιτούτου Ανώτερων Σπουδών, στο Πρίνστον, το 1972. Όταν
έμαθα τον εντελώς παράλογο τρόπο του θανάτου του – από ασιτία, σε ένα
επαρχιακό νοσοκομείο, το 1978 – ένιωσα ότι στην ιστορία του Γκέντελ κρύβεται
μια σπουδαία, αρχετυπική σημασία». Άρχισε να εξοφλεί το χρέος αυτό στο
μυθιστόρημά του «Ο Θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ». «Προσπάθησα να
βάλω στο χαρτί το τι σήμαινε, με τη δική μου ματιά, το έργο και η ζωή του.
Αλλά τελειώνοντας το βιβλίο διαπίστωσα ότι υπήρχε υπόλοιπο, το θέμα συνέχιζε
να με βασανίζει. Έτσι, χωρίς καλά καλά να το καταλάβω, άρχισα να γράφω το
“Incompleteness”, με υπότιτλο: a play and a theorem, “ένα έργο και ένα
θεώρημα”. Τώρα, δυόμισι χρόνια μετά, λέω ότι τέλειωσα».

Ή… σχεδόν. Το θεατρικό κείμενο για τον Γκέντελ παρουσιάζεται στο κοινό με τη
λογική «εργαστηρίου», άρα δοκιμάζεται ακόμη. «Ο συγγραφέας δεν μπορεί να
ολοκληρώσει ένα έργο αν δεν δει πώς λειτουργεί, πρώτα με τους ηθοποιούς και
τον σκηνοθέτη, και έπειτα με το κοινό», λέει ο Απόστολος Δοξιάδης. «H
διαδικασία, του να είμαι παρών στις πρόβες, να βλέπω, να ακούω, να παρατηρώ
και να κάνω συνεχώς αλλαγές και κοψίματα – ίσως αυτό συνεχιστεί σε μικρό βαθμό
και τις ημέρες των πρώτων αυτών, “πειραματικών” αθηναϊκών παραστάσεων – δεν
είναι τίποτε άλλο παρά ένα έμπρακτο “τελευταίο χέρι” στο κείμενο».

Έπειτα από χρόνια μοναχικής συγγραφής και δύσκολης δουλειάς, μια
ανοιχτή παράσταση είναι τόλμημα με κόστος συναισθηματικό. «Το ομολογώ: στο
παρά πέντε κυριαρχούν η ανασφάλεια, η αγωνία, η τρομερή απορία αν αυτό που
έζησες τόσο καιρό στο κεφάλι σου θα μπορέσει τελικά να ανοίξει τα φτερά του
και να πετάξει. Αν είναι τελικά κάτι παραπάνω από μια φαντασίωση, ένα όνειρο».

«Μαγική» ιστορία, δράμα και γέλιο

Το Θεώρημα της Μη-Πληρότητας ασκεί μαγική επιρροή, όχι μόνο στον Απόστολο
Δοξιάδη αλλά και σε όλους τους συντελεστές της παράστασης, οι οποίοι βρίσκουν
αναφορές στην καθημερινή ζωή, στις ανθρώπινες σχέσεις. Στο «Επί Κολωνώ»
δοκιμάζουν την ορμή της θεατρικής ισορροπίας «σε μία ιστορία, στο νόημα του
πνευματικού έργου που την δημιούργησε, χωρίς εκπτώσεις στην άμεση, ζωντανή
σχέση με το κοινό». Αισθάνονται όλοι το διπλό βάρος (από τη μια το σκοτάδι των
τελευταίων ημερών ενός ανθρώπου, από την άλλη το μαθηματικό θεώρημα), αλλά
δουλεύουν σ’ ένα έργο «φιλικό στον θεατή» – απλά αφηγηματικό όπου, συχνά,
κυριαρχεί το γέλιο.

H ιστορία από μόνη της είναι μαγική. «Ακόμη και μέσα στα Άγια των Αγίων του
ορθολογισμού, στον αλαβάστρινο, απρόσιτο πύργο των μαθηματικών, η λογική δεν
επαρκεί για να σε οδηγήσει στο σύνολο της αλήθειας», εξηγεί τη σημασία του
Θεωρήματος ο Απόστολος Δοξιάδης. «Από εκεί και πέρα, η προσωπική ιστορία του
Γκέντελ σχολιάζει με έναν μοναδικό τρόπο το υπαρξιακό βάθος που αποκάλυψε το
έργο του. Είναι εντελώς εξωφρενικό ότι αυτός, ο πρωθιερέας της λογικής, είχε
τόσο παράλογο τέλος. Όμως, η εξωφρενικότητα αυτή αποκαλύπτει και το βαθύτερο
νόημα του έργου του».

Επέλεξε το θέατρο ως μέσον, για να αναδείξει το μυστήριο των γεγονότων, την
αίσθηση της «μη-πληρότητας» απαλλαγμένη από τις σκιές της φωνής του συγγραφέα.
«Στο θέατρο μπορείς να βάλεις τα ίδια τα πρόσωπα να μιλούν άμεσα, χωρίς εσύ, ο
συγγραφέας, να παρεμβάλεις το δικό σου σχόλιο. Ήθελα γράφοντας ξανά για τον
Γκέντελ να τον βάλω να μιλήσει χωρίς μεσολαβητή, να καταλάβουμε μέσα από την
εμπειρία της αναπαράστασης, και όχι απλώς λογικά, την ουσία του δράματός του».

«Σαν Προμηθέας»

Οι ιστοί της αλλόκοτης ζωής του Κουρτ Γκέντελ συγκλίνουν στις δεκαεπτά
τελευταίες ημέρες της ύπαρξής του. «Το “Incompleteness” έχει υπότιτλο “ένα
έργο και ένα θεώρημα” γιατί είναι και τα δύο. Μιλάει μεν δραματικά για την
ιστορία του ανθρώπου, θέλει όμως να αποκαλύψει και τη βαθιά μεταφυσική αλήθεια
στην οποία αυτός μας οδήγησε», λέει ο Απόστολος Δοξιάδης. «H παράθεση προσώπου
και αλήθειας, Γκέντελ και θεωρήματος, ο αμοιβαίος αντικατοπτρισμός που φωτίζει
με το έργο το πρόσωπο και με το πρόσωπο το έργο – αλλά και με τα δύο μαζί
συνθέτει μια αλήθεια που αφορά τη δική μας ζωή – γίνονται ξεκάθαρα μόνο στις
τελευταίες ημέρες της ζωής του. Όταν ο Γκέντελ, ως ιδιοφυής νεαρός
μαθηματικός, απεδείκνυε το Θεώρημα της Μη-Πληρότητας, δεν νομίζω ότι είχε
συνειδητοποιήσει τι λογής βαθιά νερά ανατάραζε. Τα πρώτα χρόνια, το θεώρημά
του θεωρήθηκε μια ουσιαστικά “τεχνική” κατάκτηση της επιστήμης της λογικής –
ασυνείδητος πολιτισμικός μηχανισμός άμυνας! Πήρε χρόνια να καταλάβουμε τι
πραγματικά είχε συμβεί, την έννοια με την οποία το θεώρημα έβαζε τελεία στο
όραμα γενεών ενός ανεξέλεγκτου, παντοδύναμου ορθολογισμού. Και ο ίδιος ο
Γκέντελ πιστεύω ότι το κατάλαβε πρώτος».

Ήταν πανάκριβο το τίμημα που πλήρωσε. «Τον άθλο του τον εξαγόρασε, αν
θέλετε, με το αίμα του, σαν κάποιος μυθικός Αχιλλέας ή Προμηθέας. Ύστερα από
την ανακάλυψη του Θεωρήματος, παρά την επιτυχία και τη δόξα, η ζωή του πήρε
την κάτω βόλτα, άρχισε να κινείται ανάμεσα στην κατάθλιψη, τους διωγμούς
(πραγματικούς και φανταστικούς) και την παράνοια. Καταλαβαίνοντας ολοένα και
περισσότερο με τα χρόνια τι βαρύτατο πλήγμα κατά του ακατάσχετου ορθολογισμού
κατάφερε το έργο του, βίωσε μέχρις εσχάτων το τίμημα. Τέτοια έργα δεν γίνονται
δωρεάν, δεν περνάς αβρόχοις ποσί τον ωκεανό».

INFO

Από 24 έως τις 27 Ιουνίου, στο Θέατρο «Επί Κολωνώ». Σκηνοθεσία Tony Stevens,
σκηνικά και κοστούμια Μαρίας Πεσματζόγλου και φωτισμοί Ανδρέα Μπέλλη. Παίζουν
οι Judy Boyle, Jonathan Kemp, Αλεξάνδρα Παυλίδου και Ian Robertson. Είσοδος
μόνο με προσκλήσεις, αλλά υπάρχουν διαθέσιμες προσκλήσεις για το κοινό στο
τηλέφωνο του θεάτρου, 210-5138.067 – αρκεί να βιαστείτε!