Tο κουράγιο της «λήθης»

Τώρα που ανοίγει ξανά μια χαραμάδα ελπίδας για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή,
έρχεται ξανά στη μνήμη το έτος 1995. Τότε πολλοί ήλπιζαν ότι η ειρήνη ανάμεσα
στους Ισραηλινούς και τους Παλαιστινίους δεν αποτελούσε απλώς μια ευχή αλλά
απτή πραγματικότητα. H ειρήνη όμως είχε φανατικούς εχθρούς και στις δύο
πλευρές. Ο δολοφόνος του τότε Ισραηλινού πρωθυπουργού Γιτζάκ Ράμπιν δεν ήταν
κάποιος Παλαιστίνιος καμικάζι αλλά ένας Ισραηλινός φοιτητής, ονόματι Γιγκάλ
Αμίρ. Όταν τον ρώτησαν γιατί σκότωσε τον Ράμπιν ανάμεσα στα άλλα απάντησε:
«διότι η ειρήνη με τους Παλαιστινίους ντροπιάζει τη μνήμη». Την ίδια
απάντηση – από την ανάποδη – δίνουν και οι εξτρεμιστές Παλαιστίνιοι: η ειρήνη
με το Ισραήλ ντροπιάζει τη μνήμη. Εις το όνομα της μνήμης, λοιπόν, φανατικοί
των δύο πλευρών διαιωνίζουν το αμοιβαίο απύθμενο μίσος.

Τους φανατικούς τους διακρίνει η «ιεροποίηση της μνήμης»: η «ιερή μνήμη» των
φανατικών μισεί θανάσιμα κάθε προσπάθεια για μετάνοια ή συγχώρεση, κάθε
προσπάθεια για την υπέρβαση του παρελθόντος. Ο συμβιβασμός και η ειρήνη για
μια τέτοια μνήμη αποτελεί ντροπή και έσχατη προδοσία. Γι’ αυτό εκείνοι που
τολμούν τον συμβιβασμό και την ειρήνη αποτελούν εθνική ντροπή και πράττουν
έσχατη εθνική προδοσία. Συνεπώς πρέπει να τιμωρούνται όπως τιμωρήθηκε ο
Ράμπιν, ο οποίος υποστήριζε μερικές ώρες πριν από τη δολοφονία του ότι «το
μονοπάτι της ειρήνης είναι προτιμητέο από εκείνο του πολέμου» (λόγια που
ανήκουν επιπλέον σε έναν πρώην στρατιώτη!). H μνήμη των φανατικών κατοικείται
μόνο από νεκρούς και αίμα ενώ ο αιώνιος πόλεμος αποτελεί αναπόφευκτη μοίρα. Σε
αυτό το είδος μνήμης υπάρχει μόνο μια λύση σε σχέση με τον άλλον: τον εξοντώνω
πριν με εξοντώσει. Χώρος για συνύπαρξη δεν υπάρχει. H «ιερή μνήμη» των
φανατικών προσπαθεί με νύχια και δόντια να κρατήσει το παρόν και το μέλλον
όμηρο της φρίκης του παρελθόντος.

«H ιεροποίηση της μνήμης είναι ένας άλλος τρόπος ώστε να την καθιστάς
στείρα» γράφει ο σύγχρονός μας Τοντόροφ. Και «χωρίς ένα στοιχείο
λήθης, δεν είναι δυνατό να χτίσεις κάτι μαζί με τον γείτονα» έγραφε
πολλά χρόνια πριν ο Ερνέστ Ρενάν. «Λήθη» όχι ως διαγραφή της μνήμης και ως μια
κατάσταση tabula rasa, αλλά ως επίπονος διάλογος με το παρελθόν, ως μετάνοια
και υπέρβαση του παρελθόντος. «Λήθη» ως πολιτική επιλογή, ως επώδυνος
συμβιβασμός «για χάρη των παιδιών μας και των παιδιών των παιδιών μας»,
καθώς έλεγε ο Ράμπιν. Χάρη σε αυτό το είδος «λήθης» μπόρεσαν οι Ευρωπαίοι να
σταματήσουν τις εκατόμβες των νεκρών και να κινήσουν το ευρωπαϊκό όραμα. Μια
τέτοια «λήθη» απαιτεί μεγάλο κουράγιο. Για μια τέτοια «λήθη» έχουν ανάγκη οι
Παλαιστίνιοι και οι Ισραηλινοί, οι Σέρβοι και οι Αλβανοί για να μπορέσουν
κάποτε να χτίσουν κάτι της προκοπής μαζί. Έχουν ανάγκη για μια μνήμη του
μέλλοντος. Εάν δεν τα καταφέρουν, τότε θα καταδικάσουν τον εαυτό τους σε μια
αδιέξοδη δυστυχία και τρέλα, όπου θα ευδοκιμούν οι «λαθρέμποροι της μνήμης»,
ενώ οι λαοί θα περιπλανούνται μέσα σε μια μνήμη-μνήμα…

Ο Γκάζμεντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος