Ζυγίζοντας τις ψυχικές αντοχές

Πίνακας του Εδουάρδου Σακαγιάν, από την έκθεση στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη. Οι βαθύτερες αξίες των ατόμων που αντικρύζουμε στριμωγμένα στις στενές προοπτικές της μοίρας τους, σαν κατεψυγμένοι από άλλες εποχές ή για άλλους, μελλοντικούς, καιρούς, με εκφράσεις προσώπου τον αναδεικνύουν σε Ι. Μπος της ζωγραφικής μας

Τι είναι αυτό που περιμένουμε από τους Έλληνες ζωγράφους, σήμερα; Μια
υψηλότατη ποιότητα εκφραστικών εργαλείων που θα καταχωρίσει ορισμένους (μακάρι
όλους) σ’ ένα διεθνές πρωτόκολλο σπουδαιότητας; Μήπως την απεικόνιση βαθύτερων
νοοτροπιών και ψυχισμών που θα επιβεβαιώσει την ιδέα που έχουμε για τον εαυτό
μας, τις ρίζες και τις προοπτικές μας; Και σε ποιους δικαιούμαστε να
υποβάλλουμε τέτοια «βαριά κι ασήκωτα» ερωτήματα;

Ας ξεκινήσουμε απ’ το τελευταίο. Καλλιτέχνες πρώτης γραμμής βγάλαμε στα
τελευταία είκοσι χρόνια, στην εποχή δηλαδή που το ρωμαίικο μεταλλασσόταν σε
ευρωπαϊκή χώρα ελληνικής καταγωγής. Άλλους (Γ. Λάππας, Ν. Μπάικας κ.ά.) τους
μετράμε έτσι κυρίως επειδή αναγνωρίστηκαν σε μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις,
άλλους (Χρ. Μποκόρος, Γ. Κότης, Γ. Ρόρρης κ.ά.) διότι επιπλέον τους αγαπά το
ευρύ συλλεκτικό κοινό και έτσι εκφράζουν και την εξελισσόμενη κοινωνία μας.

«Πού ανήκει λοιπόν ο Εδουάρδος Σακαγιάν;» αναρωτιόμαστε στη μεγάλη έκθεσή του,
λίγο έπειτα από εμφανίσεις σε γκαλερί του Παρισιού.

Τα συστατικά των έργων του δεν διαφέρουν πολύ από τα προηγούμενα –
άνθρωποι στον δρόμο, σε λεωφορεία, σε δωμάτια, αποσπασματικά ζωγραφισμένοι,
πολύχρωμοι αλλά μελαγχολικοί, χειρισμός ζωγραφικών μέσων στην υψηλότατη δυνατή
βαθμίδα, χειρισμός γραφιστικών τεχνικών επίσης, συνθετική ικανότητα μοναδική.
Το μόνο ερώτημα κριτικής απέναντι στους πίνακες του Σακαγιάν δεν είναι το πόσο
σπουδαίος μάστορας είναι, αλλά το πού μας καθοδηγεί ιδεολογικά, το εάν
εκφράζει αξίες ατομικές ή συλλογικές, ή εάν ενδεχομένως προοιωνίζεται μια
αδιόρατη νέα κατάσταση.

«Ένας ζωγράφος στη στέγη» γράφαμε πριν από 20 χρόνια όταν ξεκίνησε στην
αλησμόνητη «Ώρα», και ψάχναμε τη σχέση του με το μήνυμα του «Βιολιστή στη
Στέγη», το «πώς δηλαδή μπορεί ένας καλλιτέχνης να βγάλει έναν φίνο ήχο
στηριγμένος σε ένα επικλινές επίπεδο χωρίς να σπάσει τον λαιμό του».

Το επικλινές επίπεδο όπου πατά ο Σακαγιάν, μας είναι πιο οικείο σήμερα,
στην Ελλάδα-Ευρώπη, μέσα και έξω από την κοινωνία μας. Οι αρμένικες ρίζες του
Σακαγιάν ορίζουν ένα χαρακτήρα πικραμένο, συγκινησιακό, μια φόρτιση ενοχών για
την ατομικότητα (καλλιτεχνία) που υποκαθιστά τη συλλογικότητα (ομόθρησκοι,
ολοκαύτωμα κ.ά.). Ευκαιρία να καταλάβουμε καλύτερα τον Εβραίο Μπολτάνσκι, τον
τουρκομερίτη Κόντογλου, ή τον Τσόκλη που εκθέτει «Φαγιούμ από βίντεο» στην
Κωνσταντινούπολη. Οι βαθιές αξίες του Σακαγιάν απεικονίζονται στα άτομα που
αντικρύζουμε στριμωγμένα στις στενές προοπτικές της μοίρας τους, σαν
κατεψυγμένοι από άλλες εποχές ή για άλλους, μελλοντικούς, καιρούς, με
εκφράσεις προσώπου οι οποίες τον αναδεικνύουν σε Ι. Μπος της τέχνης μας.

Ναι ή όχι λοιπόν στον Σακαγιάν; Είναι ο μεγάλος ζωγράφος που όλοι περιμέναμε
για να τον κάνουμε σημαία; Καθένας με τις προσωπικές απαντήσεις του, η δικιά
μου, αρνητική, προς το παρόν.

Τα οριακά προβλήματα της ανθρωπότητας δυστυχώς τα γνωρίζουμε, και απ’
τον Σακαγιάν και από τους μεγάλους ζωγράφους της Ιστορίας, και από τη φυσική
όψη των ανθρώπων όταν πεθαίνει ένας δικός τους. Δεν είναι υψηλή τέχνη ο
θρήνος, όταν δεν συνοδεύεται από ένα φωτάκι αισιοδοξίας, μια ψευδαίσθηση έστω
για να συνεχίσουμε τη ζωή θετικά. Όταν στην Αναγέννηση οι μεγάλοι ζωγράφοι
αφαίρεσαν από την Εκκλησία το δικαίωμα να εκπροσωπεί τις ανθρώπινες ψυχές προς
το Θείο, ανέλαβαν και την ευθύνη να συμμαζεύουν τις ψυχές μας, σαν εικαστικοί
αρχιερείς. Στις μέρες μας, ο καλλιτέχνης κρατά το κεκτημένο δικαίωμά του, αλλά
όχι και την υποχρέωση να μας δώσει αντίδωρο αισιοδοξίας. Προσωπικά επιμένω να
το ζητώ, και από τον Σακαγιάν ακόμη πιο αυστηρά. Η «μαυρίλα» είναι η ευκολία
της τέχνης.

Σε γλυκύτητα μετατρέπουν τη πίκρα τους ο Κότης και ο Παυλόπουλος, σε ιερότητα
ο Μποκόρος. Ο Φειδάκης, ένας άλλος σπουδαίος καλλιτέχνης αυτής της γενιάς,
φεύγοντας άφησε μια παρακαταθήκη: Ένα εικαστικό βλέμμα που κάθε πρωί
ξαναγινόταν αθώο, σαν του νεογέννητου, και έδειχνε τη χαρά για το θέαμα-θαύμα
της ζωής. Το έργο του Σακαγιάν χρειάζεται τη δική του νότα υπέρβασης, θα την
περιμένουμε αισιόδοξοι.

INFO

Εδουάρδος Σακαγιάν, Γκαλερί Ζουμπουλάκη, Πλατεία Κολωνακίου 20, τηλ.
210-3608.278, έως 14 Ιουνίου.