Τα αγάλματα του τυράννου

Ας ξεχάσουμε για λίγο την αχαλίνωτη αλαζονεία των ΗΠΑ, που σε ορισμένες της
πτυχές θυμίζει το ισπανικό Requierimento* τον XVI αιώνα… Επειδή έχω ζήσει
υπό τυραννικό καθεστώς, δυσκολεύομαι να αντισταθώ στον πειρασμό να πω λίγα
λόγια για τους «μικρούς» τυράννους. Τον κάθε τύραννο πρέπει να τον προσεγγίζει
κανείς μέσα στον ιδιαίτερο ιστορικό, πολιτικό και πολιτιστικό του πλαίσιο.
Υπάρχουν όμως ορισμένα γνωρίσματα στα οποία οι τύραννοι αντιγράφουν ολοσχερώς
ο ένας τον άλλον. Το πρώτο είναι η προσωπολατρία: 3.860 μεγάλα και δεκάδες
χιλιάδες μικρά αγάλματά του είχε στήσει ο Σαντάμ Χουσεΐν. Δεν ξέρω ακριβώς
πόσα πρόλαβε να στήσει ο Ενβέρ Χότζα. Σε «ανώριμη» ηλικία ακόμα, πίστευα ότι
τα αγάλματα απεικονίζουν ανθρώπους που είχαν αποβιώσει. Για να λύσω τη
σύγχυση, θυμάμαι πως ρώτησα μια μέρα τη μητέρα μου: «Γιατί υπάρχουν τόσα
αγάλματα του Θείου Ενβέρ, αφού δεν έχει ακόμα πεθάνει;». Η μητέρα μου με
τύλιξε με ένα μελαγχολικό και πανικοβλημένο βλέμμα και απάντησε: «Θα στο πω
κάποια μέρα, αλλά τέτοιες ερωτήσεις δεν πρέπει να κάνεις ποτέ στη δασκάλα
σου…». Έτσι έμεινα με την υποψία ότι πίσω από τα αγάλματα κρύβεται κάποιο
φοβερό μυστικό το οποίο δεν μπορούσα να αποκωδικοποιήσω και δεν έπρεπε να
μάθω. Μεγαλώνοντας, άρχισα να καταλαβαίνω κάπως περισσότερα. Πρώτα κατάλαβα
την αναλογία ανάμεσα στα αγάλματα και στον φόβο. Όσο περισσότερο μεγάλωνε η
καταπίεση και ο τρόμος στις ψυχές των ανθρώπων τόσο περισσότερα μεγάλωνε όχι
μόνο ο αριθμός των αγαλμάτων αλλά και το μέγεθός τους…

Το άγαλμα του τυράννου πιστεύω πως κατά βάθος συμβολίζει την ίδια την αιώνια
ακινησία μιας τυραννίας. Διότι ο έσχατος σκοπός της τυραννίας είναι να θέτει
τα πάντα υπό καθεστώς ακινησίας: τις σκέψεις, τις επιθυμίες, τον ίδιο τον
χρόνο. Να τα καθιστά όλα τελείως προβλεπόμενα και ακίνητα, όπως σε ένα
νεκροταφείο…

Κάτι τελευταίο: υπάρχει ένα στερεότυπο σύμφωνα με το οποίο όταν τελικά
γκρεμίζεται ένας τύραννος, ο λαός ξαφνικά απελευθερώνεται και γίνεται
«όμορφος». Δυστυχώς δεν είναι έτσι. Οι τυραννίες είναι ανελέητες ακριβώς διότι
αφήνουν πίσω «παραμορφωμένες κοινωνίες»: εξαντλημένες από την καταπίεση και
που προπαντός πάσχουν από το «σύμπλεγμα της ορφάνιας». Εκείνοι που αμέσως μετά
την πτώση του αγάλματος του τυράννου επιδίδονται σε «παράλογες» λεηλασίες και
καταστροφές είναι σαν τα «ορφανά παιδιά» που μοιάζουν να λεηλατούν το πτώμα
ενός ψεύτικου και τρομακτικού «πατέρα»…

Η τυραννία – γράφει η Χάρεντ – όσο ανελέητη και εάν είναι, δεν καταφέρνει ποτέ
να σκοτώσει οριστικά την εσωτερική ελευθερία του ανθρώπου. Είναι πάντα αυτό το
περίσσευμα ελευθερίας που γκρεμίζει τα αγάλματα του τυράννου, είτε μικρού είτε
μεγάλου, και γίνεται εφαλτήριο για την ανάσταση…

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Κείμενο που οι Ισπανοί διάβαζαν στους κατακτημένους Ινδιάνους όπου τούς
γνωστοποιούσαν ότι οι τελευταίοι είχαν δύο επιλογές: είτε να παραδεχθούν
εκουσίως την κατάκτηση και να γίνουν υπηρέτες των Ισπανών ή, σε περίπτωση
αντίστασης, να υποβιβαστούν με τη βία στο καθεστώς του δούλου.