Λευκό, το χρώμα της Λαμπρής

Η «Εις Άδη Κάθοδος του Χριστού» για την απελευθέρωση των αναμαρτήτων ψυχών (από τη Μονή της Χώρας, 1310-20, Κωνσταντινούπολη)

Είναι, άραγε, το κόκκινο το χρώμα του Πάσχα, όπως σκεφτόμαστε αυτόματα,
έχοντας στον νου τις εικόνες από πασχαλινά αυγά; Μα το κόκκινο είναι και το
χρώμα του φρεσκοχυμένου αίματος, ενώ η Ανάσταση είναι μακριά από τη Μεγάλη
Πέμπτη που ο Χριστός μάτωσε στον Σταυρό. Από την άλλη πλευρά, τα κόκκινα –
πράγματι – αυγά βάφονται κατά παράδοση τη Μεγάλη Πέμπτη, οπότε ο συνειρμός
Πάσχα ίσον κόκκινο χρώμα έχει αρκετή βάση. Όχι όμως τόση, ώστε να δικαιολογεί
τον συμφυρμό με την ίδια την ημέρα της Ανάστασης, την Κυριακή ή έστω το Μεγάλο
Σάββατο!

Και εάν αρχίζουμε να ψάχνουμε τα έθιμα και στις άλλες ημέρες της Μεγάλης
Εβδομάδας, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο. Η Μεγάλη Παρασκευή π.χ., που
είναι η κορύφωση του Θείου Δράματος, φέρνει εύκολα συνειρμούς από τα λουλούδια
με τα οποία στολίζεται ο Επιτάφιος, με χρώματα κυρίως λευκά και μοβ, διότι
τέτοια ανθοφορούν αυτή την εποχή («πρώτη εβδομάδα μετά την πανσέληνο της
εαρινής ισημερίας»). Αλλά η ημέρα αυτή είναι η κορύφωση ως προς εμάς τους
πιστούς που μάθαμε τα νέα και θρηνούμε, ενώ ως προς τον ίδιο τον Χριστό η
κορύφωση είναι η Πέμπτη, που ξεψυχά στον Σταυρό. Ή μήπως η Μεγάλη Τετάρτη –
όπως πιστεύει και ο υπογράφων – όταν στον Κήπο της Γεθσημανή ο Ιησούς
συμμάζεψε τις σκέψεις του, έζησε το τραγικό δίλημμα και έλαβε την απόφαση να
παραδοθεί και να ζήσει όσα ακολούθησαν;

Πριν συνεχίσουμε, καλό θα είναι να θυμηθούμε δυο-τρία πράγματα που γνωρίζουμε
για το χρώμα, τον μεγάλο άγνωστο της όρασης και της τέχνης. Είναι εντελώς
ανοιχτό ακόμη το ερευνητικό ζήτημα των συμβολισμών του κάθε χρώματος ανά
άτομο, λαό, πολιτισμό και εποχές. Ανθρώπινες μορφές με έντονο τον ρόλο του
χρώματος δηλώνουν υπαρξιακή κατάσταση, αντίστροφα το σχέδιο δηλώνει
νοησιαρχική κατάσταση.

Η δική μας εικονογραφική παράδοση δεν έχει ερευνηθεί ακόμη με τέτοια
κριτήρια. Ούτε καν έχουμε ξεκαθαρίσει τα χρώματα της Ανάστασης από τα χρώματα
των υπόλοιπων ημερών της Μεγάλης Εβδομάδας.

Ας καινοτομήσουμε λοιπόν, ξεχωρίζοντας κατ’ αρχήν τη γιορτή της Ανάστασης από
την Εβδομάδα των Παθών. Θεωρούμε δεδομένο ότι η Ανάσταση είναι η υπέρτατη
γιορτή του Χριστιανισμού, αφού δηλώνει πίστη στο θαύμα, στην υπέρβαση των
μετρήσιμων δεδομένων, στην ανατροπή των εμπειρικών γνώσεων. Στη ρωμαϊκή
(«χριστιανικό δόγμα της ανατολικής ρωμαϊκής Εκκλησίας») εικονογραφία η
Ανάσταση δηλώνεται κυριολεκτικά και με συμφραζόμενα. Τα κόκκινα ενδύματα που
τον καλύπτουν δεν δηλώνουν τόσο το Θείο Πάθος όσο το χρώμα της πορφύρας, του
ακριβού υφάσματος των αυτοκρατόρων και των αρχόντων. Το χρώμα του δέρματος
είναι ενδεικτικά ζωντανό, όχι ωχρό όπως στον νεκρό Ιησού του αναγεννησιακού
Μαντένια, ούτε βέβαια τριτοκοσμικά κίτρινο όπως στον Εσταυρωμένο του Γκογκέν.
Στο φόντο, πίσω απ’ τον αναστημένο Χριστό, αντικρύζουμε συνήθως το χρυσό (και
εδώ παραδοσιακός λαϊκός συμφυρμός του πλούτου με τη δόξα) αλλά και το λευκό.

Εδώ, ας σταθούμε περισσότερο: Το απαυγάζον κατάλευκο φόντο γύρω από ένα
πρόσωπο ή κορμί, η αύρα, είναι η ύψιστη μεταφυσική χρωματική δήλωση, δηλώνει
τον ίδιο τον Θεό ή έστω το Άγιο Πνεύμα, που διαμεσολαβεί. Λευκό φόντο έχει
επίσης ο Χριστός στη Μονή της Χώρας (Καχριέ Τζαμί). Στην Ανάσταση, στη
Μεταμόρφωση, όπως και στη Γεθσημανή, τρεις κορυφαίες στιγμές όπου Πατήρ, Υιός
και Άγιο Πνεύμα βρίσκονται σε «συνεδρία», η τριαδική φύση του Θείου
παρουσιάζεται ταυτόσημα και το λευκό είναι απαραίτητο.

Λευκή Ανάσταση λοιπόν; Ναι, από θεολογική άποψη έστω. Μάλλον πρόκειται
για ένα πανανθρώπινο χρώμα που δηλώνει παρουσία του υπέρτατου όντος. Θα το
συναντήσουμε ακόμη και σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, όταν η «απόλυτη
ενέργεια» καταλύει κάθε άλλο θέαμα.

Στο κάτω κάτω της γραφής, έστω και αν είναι ένα χρώμα που δεν πολυαρέσει στους
ζωγράφους, το λευκό προκύπτει και φυσικά από τη σύζευξη όλων των άλλων
χρωμάτων. Είναι και το χρώμα του ηλιακού φωτός, και προφανώς η ίδια η ζωή
εμπειρικά ξεκινά από εκεί, όπως άλλωστε και η άνοιξη, το ξαναγέννημα της
φύσης, ίδια ακριβώς εποχή που οι πρώτοι χριστιανοί τοποθέτησαν την ημέρα της
Ανάστασης στη θέση των παγανιστικών εορτών της Δήμητρας και Περσεφόνης.

Ο Χάρης Καμπουρίδης είναι ιστορικός της τέχνης, επικοινωνιολόγος