Κι όμως, οι παραμυθάδες επιβιώνουν…

Στην Κάτω Παναγιά της Ηλείας, η Μαριάνθη Καπλάνογλου συνάντησε μια πολύ δεμένη κοινότητα παραμυθάδων ­ πρόσφυγες όλοι από την Κάτω Παναγιά της Μικράς Ασίας

Ξεκίνησε, θέλοντας και μη, με το στερεότυπο πως «οι παραμυθάδες
εξαφανίζονται». Η βιβλιογραφία, όπου στράφηκε αρχικά, το επιβεβαίωσε: «Κείμενα
που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα, μιλούν από τότε για μια παράδοση που
χάνεται στη λήθη». Η Μαριάνθη Καπλάνογλου, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου
(Σχολή Ελληνικών και Μεσογειακών Σπουδών) θέλησε να εντοπίσει τους τελευταίους
αφηγητές παραμυθίων – πρόσφυγες, κυρίως, που έφεραν την τέχνη τους από τη
Μικρά Ασία. Ταξίδεψε, από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, σε ολόκληρη την
Ελλάδα, στα νησιά του Αιγαίου, του Ιονίου, του Αργοσαρωνικού, για να…
διαψεύσει τελικά την ιστορία και να φέρει στην επιφάνεια το ενδιαφέρον πολλών
και νέων ανθρώπων για παραμύθια μαγικά, αστεία, πονηρά, διδακτικά…

«Η παράδοση δεν σβήνει», λέει η ίδια στα «ΝΕΑ». «Δεν περιορίζεται στις
σταθερές μορφές του παππού και της γιαγιάς. Πράγματι συναντά κανείς την παλιά
γενιά των αφηγητών – ανθρώπους με ιδιαίτερο ταλέντο, που μεταφέρουν εικόνες
και συνήθειες άλλων εποχών. Όμως, κοντά σ’ αυτούς, δίπλα στις τοπικές
κοινότητες των παραμυθάδων βρήκα και ανθρώπους νέους, περαστικούς ή
νεοφερμένους. Επιπλέον, βλέπω το ενδιαφέρον των φοιτητών. Κατά καιρούς, έχουμε
καλέσει στο αμφιθέατρο λαϊκούς παραμυθάδες, οι οποίοι καθηλώνουν τα παιδιά,
για τρεις και πλέον ώρες. Μετά ακούω τις περιγραφές τους για το πώς τα επόμενα
βράδια μεταφέρουν τις αφηγήσεις στις δικές τους παρέες»…

Το αγαπημένο παραμύθι της κυρίας Κατίγκως Καλτεμιρτζή, από τη Μηλιά (Ελμαλί) της Προποντίδας, ήταν το «Ντουνιά Γκιουζέλι» («Πεντάμορφη του Κόσμου»). Η γιαγιά που πέθανε το 1998, σε ηλικία 102 ετών, το αφηγήθηκε στη Μαριάνθη Καπλάνογλου, η οποία θυμάται πως «έδινε παράσταση μόνο με εναλλαγές της φωνής της, υποδυόμενη τους ήρωες»

Τα παραμύθια που μελέτησε και μελετά ακόμη η Μαριάνθη Καπλάνογλου δεν
είναι αυτά που γράφονται ή διαβάζονται. Είναι εκείνα που μεταφέρονται από
στόμα σε στόμα, αιώνες τώρα. Είναι τα παραδοσιακά ελληνικά παραμύθια που, όπως
εξηγεί η ίδια, βρίσκονται ακριβώς στο κέντρο. «Έρχονται από τα βάθη της
Ανατολής, μαζί με τους Μικρασιάτες πρόσφυγες, διαδίδονται από τους κατοίκους
των νησιών σε ολόκληρη την Ελλάδα και στη συνέχεια ταξιδεύουν προς την
Ευρώπη». Η τέχνη της αφήγησης όμως, παραμένει ελληνική και ιδιαίτερη. «Η
προφορική αφήγηση είναι ένα ολόκληρο γεγονός, ένα θεατρικό δρώμενο, που
απαιτεί ξεχωριστό ταλέντο, προσαρμόζεται ανάλογα με τα δεδομένα της στιγμής,
τις συνθήκες της κάθε εποχής. Ο παραδοσιακός αφηγητής δεν είναι απλός
μεταβιβαστής. Αναδημιουργεί το παραμύθι, ανάλογα με τη διάθεση και το ταλέντο
του, αυτοσχεδιάζει λαμβάνοντας υπ’ όψιν όλα τα δεδομένα, ακόμη και τις
προσδοκίες του ακροατηρίου. Το ρεπερτόριο συνήθως μένει σταθερό, δεν
εμπλουτίζεται στο πέρασμα του χρόνου με νέα παραμύθια – παίρνει όμως
καινούργια μορφή, κάθε φορά».

Ακροατήριο δεν είναι μονάχα παιδιά. «Παραμύθια μπορεί να ακουστούν σε
οικογενειακές και φιλικές συγκεντρώσεις, σε ένα σπίτι όπου έρχονται επισκέπτες
για να “γειτονέψουν” ή να “αποσπερίσουν”».

Ελληνικό «άνοιξε σουσάμι»

Η ιστορία του Αλί Μπαμπά άλλαξε πολύ στα χείλη των αφηγητών του Αιγαίου και
στις διηγήσεις των Μικρασιατών προσφύγων. «Τη φράση “άνοιξε σουσάμι” δεν θα τη
βρούμε στην ελληνική προφορική παράδοση. Δεν υπάρχει στις ελληνικές παραλλαγές
του παραμυθιού», εξηγεί η Μαριάνθη Καπλάνογλου. «Έχει αντικατασταθεί από άλλες
μαγικές φράσεις. Στη Ρόδο, με το “άνοιξε κουδουμουντού”, στην Αμοργό με το
“άνοιξε κουδούμενη”, στη Χίο θα βρούμε τη λέξη “κουμούδεντρο”, στη Σύρο το
“κουντουμιντί”, στη Μήλο το “κουντομπεντέ”, στη Νάξο το “κουντουμενάκι”, στην
Εύβοια “κουδουμεντέ”, στην Πέργαμο “κουδούνα”, στη Μύκολο “κουντουμεντέ”…
Όλες παραπέμπουν στη λέξη κοδίμεντο, που προέρχεται από το λατινικό condimento
και στη βυζαντινή εποχή ήταν το καρύκευμα που νοστίμευε το φαγητό». Όμως οι
παραμυθάδες είχαν ξεχάσει ή δεν γνώριζαν τη σημασία της λέξης που
χρησιμοποιούσαν – γεγονός που ενίσχυε τη μαγική της διάσταση. «Καθώς η λέξη
μεταφερόταν από στόμα σε στόμα δημιουργούσαν πολλά συχνά φθαρμένα και
ακαταλαβίστικα παράγωγά της», λέει η κ. Καπλάνογλου.

INFO

«Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα», έρευνα της Μαριάνθης Καπλάνογλου, Εκδόσεις
Πατάκη. Τιμή: 35 ευρώ.