Αστέρια, γονίδια και βουτιές στα βαθιά

Μερικά από τα αρχαιότερα άστρα που γνωρίζουμε μέχρι τώρα, ηλικίας 12 έως 13 δισεκατομμυρίων χρόνων, όπως τα φωτογράφισε φέτος το διαστημικό τηλεσκόπιο «Χαμπλ»

Μια είδηση απο το… μακρινό παρελθόν ήταν το αστρονομικό γεγονός της χρονιάς.
Ήρθε από τα «μάτια» του διαστημικού τηλεσκοπίου «Χαμπλ» (Hubble) το οποίο
κρυφοκοίταξε στο εσωτερικό του σφαιρωτού σμήνους Μ4 (ομάδα από χιλιάδες ή
εκατομμύρια άστρα) που βρίσκεται σε απόσταση 7.000 ετών φωτός από τη Γη, στην
κατεύθυνση του αστερισμού του Σκορπιού. Εκεί μέσα ανακάλυψε κάποια από τα
αρχαιότερα άστρα που γνωρίζουμε μέχρι τώρα και τα οποία έχουν ηλικία 12 έως 13
δισεκατομμύρια χρόνια.

Αλλά και πριν από λίγους μήνες οι επιστήμονες είχαν την τύχη να εντοπίσουν ένα
πολύ αμυδρό άστρο με την ονομασία ΗΕ0107-5240 το οποίο αποδείχτηκε ότι πρέπει
να έχει δει… πολλά. Ίσως μάλιστα να είναι ένα από τα αρχαιότερα άστρα στο
Σύμπαν αφού η περιεκτικότητά του σε μεταλλικά χημικά στοιχεία είναι 200.000
φορές μικρότερη από την περιεκτικότητα που έχει ο Ήλιος μας.

Μέχρι τώρα, το ρεκόρ «παλαιότητας» είχε ένα άλλο άστρο αλλά η περιεκτικότητά
του σε μέταλλα ήταν μόνο 20 φορές μικρότερη αυτής του Ήλιου. Τα υλικά από τα
οποία γεννήθηκε ο Ήλιος μας προέρχονταν από πολλαπλές γενιές προηγουμένων
αστρικών εκρήξεων σουπερνόβα, κατά τη διάρκεια των οποίων σχηματίζονται τα
μεταλλικά χημικά στοιχεία. Με τη βοήθεια ενός ακόμη εργαλείου, της
διαστημοσυσκευής «Γαλιλαίος», οι αστρονόμοι με έκπληξη διαπίστωσαν ότι ένας
δορυφόρος του Δία, η Ιώ, είναι μετά τη Γη το πιο ηφαιστειογενές ουράνιο σώμα
στο ηλιακό μας σύστημα. Ο «Γαλιλαίος» περιφέρεται ήδη από τον Δεκέμβριο του
1995 γύρω από τον μεγαλύτερο πλανήτη του ηλιακού μας συστήματος μελετώντας τα
ατμοσφαιρικά χαρακτηριστικά του καθώς και τις επιφάνειες των τεσσάρων
μεγαλύτερων δορυφόρων του, του Γανυμήδη, της Καλλιστούς, της Ευρώπης και της
Ιούς. Περνώντας λοιπόν πάνω από την τελευταία, ανακάλυψε 13 νέα ηφαίστεια
ανεβάζοντας τον συνολικό τους αριθμό σε 120. Ένα μάλιστα από αυτά εξερράγη
πρόσφατα και συγκλόνισε τη γύρω περιοχή.

Αναζητώντας την αρχή της δημιουργίας του Σύμπαντος, οι επιστήμονες
βρήκαν σημαντικές ενδείξεις για την ύπαρξη εκείνη την εποχή μηχανισμών που
παρήγαγαν μεγάλες ποσότητες σιδήρου. Το πώς, είναι άγνωστο ακόμα. Το ευρωπαϊκό
τροχιακό αστεροσκοπείο ΧΜΜ-«Νεύτων» κατέγραψε πρόσφατα τις ακτίνες Χ που
έρχονται από έναν πρωτόγονο γαλαξία (κβάζαρ) σε απόσταση 13,5 δισεκατομμυρίων
ετών φωτός. Καθώς στον απόμακρο αυτό γαλαξία τα υλικά του κέντρου του
καταποντίζονται στο εσωτερικό μιας τεράστιας μαύρης τρύπας, εκπέμπονται
ολόγυρα τεράστιες ποσότητες ακτίνων Χ, τις οποίες συνέλαβε ο «Νεύτων». Οι
πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν «φωτογράφισαν» την ύπαρξη μεγάλων ποσοτήτων
σιδήρου στην γύρω περιοχή που φτάνει να είναι τρεις φορές περισσότερες από τις
ποσότητες που υπάρχουν στο ηλιακό μας σύστημα.

ΒΙΟΛΟΓΙΑ – ΓΕΝΕΤΙΚΗ

Τα μυστικά της ζωής και το πρώτο κλωνοποιημένο… μωρό!

Ο δρ. Κρεγκ Βέντερ ανακοίνωσε ότι θα επιχειρήσει να ανακαλύψει στο εργαστήριο το μυστικό της ζωής

Ο διάσημος δρ. Κρεγκ Βέντερ, πρώην συνιδιοκτήτης της εταιρείας CELERA – που
είχε βάλει στόχο να χαρτογραφήσει το ανθρώπινο γονιδίωμα – βρήκε τον τρόπο να
κάνει και φέτος την έκπληξη. Μαζί με τον νομπελίστα Ιατρικής (1978) Χάμιλτον
Σμιθ, ανακοίνωσαν ότι θα επιχειρήσουν να ανακαλύψουν στο εργαστήριο το μυστικό
της ζωής, χρησιμοποιώντας σαν πρώτη ύλη έναν «ταπεινό» μικροοργανισμό,
μυκόπλασμα, με την ονομασία genitalius. Οι επιστήμονες γνωρίζουν δύο πράγματα
γι’ αυτόν. Πρώτον, ότι προσβάλλει τα γεννητικά όργανα δημιουργώντας
ουρολοίμωξη και δεύτερον πως είναι ίσως ο πιο απλός οργανισμός πάνω στη Γη. Ο
genitalius αποτελείται μόλις απο 517 γονίδια τη στιγμή που ο άνθρωπος έχει
30.000 έως 50.000. Οι Βέντερ και Σμιθ είπαν ότι θα επιχειρήσουν με τη βοήθεια
πολύ ισχυρών υπολογιστών να αποδομήσουν και να επανασυνθέσουν όλα τα στοιχεία
που αποτελούν τη βιολογία του οργανισμού, και να προκαλέσουν τον
πολλαπλασιασμό του. Επειδή όμως κάτι αντίστοιχο είχε ανακοινώσει ο κ. Κ.
Βέντερ πριν από μερικά χρόνια, ορισμένοι κρατούν μικρό… καλάθι.

Ο δρ. Σεβερίνο Αντινόρι δήλωσε πως τον Ιανουάριο θα γεννηθεί το πρώτο κλωνοποιημένο μωρό στον κόσμο

Μεγάλη περιέργεια υπάρχει ακόμη και για όσα δήλωσε ο γνωστός Ιταλός
γυναικολόγος Σεβερίνο Αντινόρι. Είπε πως τον Ιανουάριο θα γεννηθεί το πρώτο
κλωνοποιημένο μωρό στον κόσμο. Πρόσθεσε πως το έμβρυο που είναι αγόρι, ζυγίζει
κάτι λιγότερο απο τρία κιλά και είναι υγιές. Ανακοινώσεις… στον βωμό της
δημοσιότητας είχαμε κι άλλες κατά τη φετινή χρονιά και, μάλιστα, μία απ’ αυτές
μας καθησύχαζε για το πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη αφού υποσχόταν
την κατασκευή μικροβίων που θα καταναλώνουν διοξείδιο του άνθρακα σε πολύ
μεγάλες ποσότητες με στόχο την εξισορρόπηση των κλιματικών συνθηκών.

ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ

Το μέγεθος μετράει!

Ένα από τα τελευταία μοντέλα υπολογιστών παλάμης, οι οποίοι το 2002 απέδειξαν ότι οι δυνατότητές τους ξεπερνούν κατά πολύ εκείνες μιας ηλεκτρονικής ατζέντας

Μέσα στο 2002 είδαμε να γίνεται μεγάλη πρόοδος στο εύρος των λειτουργιών
που μπορούν να διεκπεραιώσουν οι υπολογιστές τσέπης. Γνωστοί και ως palmtops,
έπαψαν να χρησιμοποιούνται ως ηλεκτρονικές ατζέντες, και είναι πλέον ικανοί να
επεξεργάζονται να να μεταδίδουν μέσω Ίντερνετ μεγάλο όγκο πληροφοριών. Είδαμε
ακόμη να προχωρά ένα βήμα περισσότερο η τεχνητή νοημοσύνη σε απλές συσκευές
οικιακής χρήσης, που όταν κυκλοφορήσουν στο εμπόριο, θα μπορούν να παίρνουν
πρωτοβουλίες, όπως να ανάβουν ή να σβήνουν μόνες τους.

Τη φετινή χρονιά μάλιστα υπήρξε μεγάλη εξάπλωση των «δικτύων μεταξύ ίσων» ή
«μεταξύ φίλων» (peer -to -peer networks, ή Ρ2Ρ). Για να καταλάβουμε τη
διαφορά, ενώ στην… κλασική αρχιτεκτονική όλοι οι χρήστες έρχονται σε επαφή
με τον ίδιο κεντρικό server για να λάβουν μια πληροφορία, στο Ρ2Ρ δίκτυο ο
κάθε χρήστης παίρνει την πληροφορία που χρειάζεται από τον χρήστη εκείνον που
την έχει πρόχειρη (τα προγράμματα α λα Νάπστερ είναι τα πιο χαρακτηριστικά
παραδείγματα). Στην ίδια λογική βρίσκεται και η λεγόμενη «έξυπνη σκόνη» (smart
dust) των Κρις Πίστερ και Ντέιβιντ Κάλερ του Μπέρκλεϊ, όπου χιλιάδες
κομπιούτερ του ενός χιλιοστού ο καθένας, δικτυώνονται ασύρματα και
επικοινωνούν μεταξύ τους ώστε να εξοικονομούν ενέργεια σε κτίρια, να ελέγχουν
την κυκλοφορία στους αυτοκινητοδρόμους αλλά και για να σπέρνονται από
αεροπλάνα ώστε να κατασκοπεύουν σε πεδία μάχης.

Μία ακόμη σημαντική εξέλιξη στο χώρο της Πληροφορικής ήταν η «ταύτισή» της
με άλλες επιστήμες, όπως η Κοινωνιολογία και η Ψυχολογία. Για παράδειγμα, οι
επιστήμονες συνέδεσαν τον τρόπο που διαδίδονται οι «ιοί» των κομπιούτερ με τον
τρόπο που παγιώνονται οι διάφορες αντιλήψεις στις πλατιές μάζες ανθρώπων.

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Η θάλασσα επηρεάζει το κλίμα

Μια από τις πιο σημαντικές ερευνητικές πρωτοβουλίες που ελήφθησαν τη φετινή
χρονιά ήταν η μελέτη της βιοποικιλότητας της θάλασσας σε παγκόσμιο επίπεδο. Η
ιδέα αυτή ζυμώθηκε πριν από λίγους μήνες στην Παγκόσμια Διάσκεψη για τη
Βιώσιμη Ανάπτυξη που έγινε στο Γιοχάνεσμπουργκ, και ξεφεύγει από το στενό
πλαίσιο της μέχρι τώρα έρευνας σε τοπικό επίπεδο από κάποιο Ωκεανογραφικό
Ινστιτούτο. Η βιοποικιλότητα βάζει στο μικροσκόπιο τα εκατομμύρια των ζωντανών
οργανισμών, προσπαθεί να τους καταγράψει, να κατανοήσει τον ρόλο τους στην
τροφική αλυσίδα, να διαπιστώσει πώς χάνονται και τι παρενέργειες έχει η
απώλειά τους στα μεγάλα οικοσυστήματα.

Η επιστήμη της παλαιοκλιματολογίας «βούτηξε» και αυτή για να ακακαλύψει
μέσα από γεωτρήσεις του φλοιού, τα ίχνη αρχαίων ιζημάτων που εναποτέθηκαν εκεί
από χιλιάδες χρόνια. Με τον τρόπο αυτό οι επιστήμονες θα μπορούν να
εξακριβώσουν τις κλιματικές συνθήκες παλαιοτέρων εποχών και να καταλάβουν αν
πρόκειται για περιοδικά φαινόμενα.

Οι ατμοσφαιρικές μεταβολές και οι σχέσεις τους με τη θάλασσα είναι ένα
κεφάλαιο πολύ σημαντικό και αρκετά ωκεανογραφικά σκάφη συνέχισαν τα πήγαιν’
έλα στους ωκεανούς για να μελετήσουν τις «καταβόθρες άνθρακα». Περιοχές δηλαδή
που ανάλογα με την παραγωγικότητά τους εκλύουν ή απορροφούν διοξείδιο του
άνθρακα επηρεάζοντας το φαινόμενο του θερμοκηπίου.

Το τέλος της ελονοσίας;

Μια πολύ σημαντική όσο και ελπιδοφόρα επιστημονική ανακοίνωση ήταν αυτή που
έκανε στις αρχές Οκτωβρίου στην Αγγλία ο διαπρεπής καθηγητής, Φώτης Καφάτος
(φωτογραφία). Ο γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Εργαστηρίου Μοριακής
Βιολογίας (EMBL), που εδρεύει στη Χαϊδελβέργη της Γερμανίας, ανακοίνωσε την
αποκωδικοποίηση του γονιδιώματος του κονουπιού αλλά και του παρασίτου που
προκαλεί την ασθένεια της ελονοσίας. Η ανακάλυψη θεωρείται πολύ σημαντική
γιατί μπορεί να οδηγήσει στην οριστική εξάλειψη αυτής τής αρρώστειας η οποία
προκαλεί το θάνατο σε τουλάχιστον δύο εκατομμύρια ανθρώπους το χρόνο.

ΦΥΣΙΚΗ

Φλερτ με τα… νετρίνα

Στο κυνήγι της κατανόησης της ύλης αφιέρωσαν κατά τη φετινή χρονιά ένα μεγάλο
μέρος της έρευνάς τους πολλοί επιστήμονες του χώρου, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση
στη μελέτη των πολύ μικρών σωματιδίων που λέγονται νετρίνα. Οι γνώσεις μας
σήμερα μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε μονάχα το 10% της σύστασης της ύλης. Και
το υπόλοιπο, που λέγεται και «σκοτεινή ύλη», το αγνοούμε. Τα νετρίνα είναι
πολύ κρίσιμα συστατικά της ύλης που αγνοούμε. Και η συμπεριφορά τους μας
ενδιαφέρει άμεσα. Εκπορεύονται απ’ όπου γίνονται πυρηνικές αντιδράσεις,
τρέχουν πάνω κάτω στο Σύμπαν και φυσικά διαπερνούν εμάς και τη Γη με μεγάλες
ταχύτητες, της τάξης των 300.000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, σαν κι αυτή του
φωτός δηλαδή. Η πρώτη υπόθεση για την ύπαρξη των νετρίνων έγινε στα μέσα της
δεκαετίας του 1930 και η πρώτη πειραματική παρατήρηση στη δεκαετία του 1950.
Μέχρι σήμερα το κρίσιμο ερώτημα για τη φύση αυτών των σωματιδίων ήταν αν έχουν
μάζα μετρήσιμη ή αν είναι άυλα. Η απάντηση ότι πράγματι έχουν μάζα, δόθηκε από
Ιάπωνες ειδικούς ύστερα από πειράματα σε πυρηνικούς αντιδραστήρες.
Διαπιστώθηκε ότι τα νετρίνα έχουν όχι μόνο μάζα, αλλά υφίστανται και
μεταλλάξεις, και χωρίζονται σε τρεις τύπους. Η μελέτη των νετρίνων γίνεται και
στην Ελλάδα στο πλαίσιο ενός μεγάλου πειράματος έξω από την Πύλο, με τη
βοήθεια ενός ειδικού ανιχνευτή των σωματιδίων της ύλης.