Γραμμένο στον άνεμο

Τα φαινόμενα απατούν και οι εικόνες εξαπατούν. Όσα δεν μπόρεσε να αποκαλύψει ο
Δανός Ντάγκλας Σερκ – ο δημιουργός των δύο αριστοτεχνικών μελοδραματικών
στιγμών του Χόλιγουντ «Writen on the wind» και «Imitation of life» – το κάνει
ένας περιθωριακός Αμερικανός σκηνοθέτης με το όνομα Τοντ Χέινς. Και
αφοσιωμένος υπηρέτης του «είδους» και άξιος δολιοφθορέας του. Το «Far from
heaven» είναι ένα από τα πιο πιστά ριμέικ μιας ολόκληρης εποχής και ένα από τα
πιο πανούργα σχόλια που έγιναν πάνω στο μελόδραμα. Είναι περίπου σαν να
βλέπεις το Air Force one να απογειώνεται στους επτά ουρανούς, να πέφτει πάνω
σε κεραυνούς, να χάνει ο πιλότος τον έλεγχο του αεροσκάφους και στη συνέχεια
να γκρεμοτσακίζονται όλοι και όλα!

Η πανουργία του Χέινς εκδηλώνεται με μια ταχύτατη αιλουροειδή χορευτική
πιρουέτα που είναι αδύνατο να τη συλλάβει ανθρώπινο μάτι. Μεταθέτει το κέντρο
βάρους από τους χαρακτήρες στον περιβάλλοντα χώρο. Τι θα πει αυτό; Πως τα
πρόσωπα είναι όμηροι του ντεκόρ. Πως το ντεκόρ είναι μια γυαλιστερή
φωτογραφία. Πως η φωτογραφία είναι κατασκευή και πως αυτή η συγκεκριμένη
κατασκευή είναι προϊόν μιας φαντασίωσης. Το american dream του αγγλοσαξονικού
μικρομεσαίου στρώματος σε όλη του τη λαμπρότητα. Τα θύματα του Image. Χτίζουμε
τα καλύτερα σπίτια, φοράμε τα ακριβότερα ρούχα, ξοδεύουμε την ώρα μας με
χαζοπαρέες και διαρκώς πνίγουμε τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας. Οι
αιχμάλωτοι της φενάκης, τα (ανθρώπινα) τούβλα μιας οφθαλμαπάτης και τα ερείπια
που ανακυκλώνονται από τη βιομηχανία ονείρων. Τους βλέπουμε δίπλα μας. Να,
εκεί. Στους πολυτελείς τάφους των βορείων προαστίων.

Στην αρχή της ιστορίας, τα πρόσωπα κυκλοφορούν στη «φωτογραφία». Στη συνέχεια
επιχειρούν να δραπετεύσουν και στο τέλος συμφιλιώνονται με τους ρόλους τους
και επιστρέφουν στην ίδια «φωτογραφία». Ντεκόρ είναι, ντεκόρ θα μείνουν.
Ενδιαμέσως ανακαλύπτουν πως είναι άνθρωποι, πως έχουν τις αδυναμίες τους και
πως διαφέρουν από τους άλλους. Τίποτα. Πρέπει όλοι να μοιάζουν με όλους. Η
ομοιομορφία είναι το χαρακτηριστικό σήμα κατατεθέν αυτού του american dream.
Ίδια σπίτια, ίδια αυτοκίνητα, ίδια ρούχα, ίδιοι άνθρωποι. Στρατός
προγραμματισμένων ρομπότ!

«Ο παράδεισος είναι μακριά». Τζούλιαν Μουρ – Ντένις Κουέιντ χορεύοντας στον σκοπό της αβάσταχτης ελαφρότητας του μικροαστικού αμέρικαν ντριμ

Ζεύγος όμορφων, πετυχημένων, υποδειγματικών πλασμάτων – η οικογένεια που
ανακηρύσσεται σημαία και σύμβολο της απόλυτης ευτυχίας του Κονέκτικατ του ’50
– ανατρέπεται από δύο περιστατικά. Η σύζυγος τσακώνει τον σύζυγο να ασπάζεται
ανδρικά χείλη, αλλά όταν ο σύζυγος μαθαίνει πως η γυναίκα του και η μάνα των
παιδιών του κυκλοφορεί σε στέκια μαύρων παρέα με τον επίσης μαύρο κηπουρό του
σπιτιού του παθαίνει… εγκεφαλικό και ζητάει την κεφαλή της επί πίνακι.

Αν τώρα καταφέρεις να ξύσεις τη φωτογραφία και να εισχωρήσεις πίσω απ’ αυτήν,
θα ανακαλύψεις δύο μεγάλες αλήθειες που είναι ικανές να μετατρέψουν την πιο
χρυσή εποχή του αμερικανικού ονείρου σε αποκαΐδια. Πρώτον, το πιο ανήσυχο,
μοναδικό και τολμηρό πλάσμα που κυκλοφορεί ανάμεσα σ’ αυτά τα καλοντυμένα
ζόμπι είναι μια τυπική σύζυγος και νοικοκυρά. Μια Ντόρις Ντέι. Που το
μοναδικό, το πιο φανταχτερό της χαρακτηριστικό είναι η διαρκής χαζοχαρούμενη
διάθεση προς όλες τις καταστάσεις. Απ’ έξω μακιγιαρισμένη στα ροζ, κουρδισμένη
να εκτελεί τέλεια τους ρόλους της. Μέσα της όμως να παλεύει με μια δυσθεώρητη,
αλλά ευάλωτη καρδιά. Η θηλυκή εκδοχή του Τρούμαν και η σημειολογία της
αντίφασης ανάμεσα στο «πρέπει» και στο «θέλω». Κομψότερο «όργανο» από την
Τζούλιαν Μουρ δεν θα μπορούσε να βρει ο Χέινς. Ο καλύτερος ρόλος της καριέρας
της μακράν των άλλων και ένα από τα πιο απολαυστικά μαθήματα Μπρεχτικής
μεθόδου.

Δεύτερον, η κλίμακα του περιρρέοντος ρατσισμού αποτελείται από τις εξής
απαγορευμένες «ουσίες» (από τα κάτω προς τα άνω, δηλαδή από τις ανώδυνες στις
πιο επικίνδυνες): Γκέι (λευκός) – Γυναίκα (λευκή, ερωτευμένη με μαύρο
προλετάριο) – Μαύρος (προλετάριος). Το τρίγωνο της απόλυτης, της ασυγχώρητης,
της έσχατης Αμαρτίας. Είσαι λευκός και γκέι; Κάτι γίνεται. Είναι ερωτευμένη με
τον μπαρμπα-Θωμά; Κρεμάστε την ψηλά. Είναι ο μπαρμπα-Θωμάς; Φάτε τον!

Απομίμηση ζωής

Έχουμε ξεμπερδέψει με το american dream; Καθόλου απαντάει ο Μαρκ Ρόμανεκ στο
ψυχολογικό θρίλερ «One hour photo» («Σκοτεινός θάλαμος»). Και προς τούτο
καταθέτει την περίπτωση ενός μοναχικού τύπου που προκειμένου να διορθώσει τη
φωτογραφία της μικρομεσαίας οικογενειακής ευτυχίας εφορμά με χασαπομάχαιρο
εναντίον ασεβών, μοιχών και αμαρτωλών.

Το ρίσκο που πήρε ο Ρόμανεκ ήταν τόσο μεγάλο όσο είναι η απόφαση να
σκηνοθετήσει κανείς θρίλερ, δηλαδή να προκαλέσει αγωνία, με μοναδικό εργαλείο
έναν μεσήλικο διοπτροφόρο που εξαντλεί όλο τον χρόνο του στην εμφάνιση και την
ταξινόμηση οικογενειακών φωτογραφιών, εντός σούπερ μάρκετ αμερικανικού
προαστίου.

Ρόμπιν Γουίλιαμς, ο φωτογράφος του αμέρικαν ντριμ

Η κόκκινη γραμμή που διαπερνάει αυτό το εύθραυστο οικοδόμημα αρχίζει από τη
σχέση που έχει με την πραγματικότητα μια φωτογραφία βγαλμένη στα πεταχτά και
στα γρήγορα και τελειώνει με το επιμύθιο «ζούμε μέσα από τη ζωή των άλλων».
Δηλαδή ένας μοναχικός τύπος που εμφανίζει φωτογραφίες στου…«Σκλαβενίτη»
φαντασιώνεται το american dream μέσα από τη ζωή μιας παντρεμένης πελάτισσάς
του. Το χαμόγελό της, χαμόγελό του. Το σπίτι της, σπίτι του. Ο άντρας της…
ανιψιός του και το παιδί τους… εγγονάκι του. Φίλοι μου, τα φρενοκομεία και
οι φυλακές είναι γεμάτα από ανθρώπους που όλα, μα όλα, στη ζωή τους τα έπραξαν
με τις καλύτερες προθέσεις. Όταν όμως η πραγματικότητα είναι αλλιώτικη από τη
φαντασίωση, τότε πρέπει να διορθώσουμε την πραγματικότητα! Τότε ο αγαθός και
χαμογελαστός μεσήλικος αποφασίζει πως πρέπει να δράσει. Πρέπει, πάση θυσία, να
διορθώσει τη φωτογραφία και να αλφαδιάσει το κάδρο.

Ο ρυθμός της σκηνοθεσίας είναι χωρισμένος στα δύο. Βραδυφλεγής στο πρώτο
μέρος, καθηλωτικός στο δεύτερο. Ο μοναχικός, καλοκάγαθος Ρόμπιν Γουίλιαμς
μεταμορφώνεται σταδιακά σε λανθάνοντα σίριαλ κίλερ και από τη ραχοκοκαλιά του
θεατή αρχίζουν να κατακρυλούν σταγόνες ιδρώτα. Τώρα τι θα κάνει; Θα σκοτώσει,
θα γδάρει, θα καταβροχθίσει; Ο Ρόμανεκ πολύ σωστά πιστεύει πως το θρίλερ δεν
είναι ζήτημα ποσότητας, αλλά γεωμετρίας. Όπως και στον έρωτα. Η χαρά βρίσκεται
στο φλερτ και την αναμονή. Η παράταση είναι το κουμπί της αγωνίας.

Το χρονικό της ντροπής

Μια από τις πιο οδυνηρές απογοητεύσεις των τελευταίων χρόνων συνέβη τον
περασμένο Φεβρουάριο στο Φεστιβάλ του Βερολίνου με το «Αμήν». Την τελευταία
πολιτική και άκρως τολμηρή ιστορία που αφηγείται ο Κώστας Γαβράς,
ξεσκεπάζοντας την ηθική συνενοχή της επίσημης Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις
κανιβαλικές ορέξεις της χιτλερικής μηχανής. Μια εμπειρία που δίχασε το μυαλό
μου από τις αισθήσεις μου και την πολιτική μου σκέψη από την αισθητική μου.

Αν ο Γαβράς κατάφερνε να μετουσιώσει αυτό το αποκαλυπτικό ιστορικό χρονικό σε
ζωντανή κινηματογραφική ουσία, τότε το «Αμήν» θα ήταν το επιστέγασμα της
διαδρομής του. Ό,τι πιο ακραίο και θανατηφόρο έχει ποτέ διαπραχθεί εναντίον
της ασυλίας του πιο κραταιού εκκλησιαστικού θεσμού. Χωρίς περιστροφές τούς
λέει: Παναγιώτατοι άρχοντες του Βατικανού, είστε συνεργοί του μεγαλύτερου
σίριαλ κίλερ που βγήκε από τα σπλάγχνα αυτής της ανθρωπότητας.

Δεν ολοκλήρωσε, δεν τελεσφόρησε, δεν έγινε. Και ξέρετε γιατί; Λόγω γραφής. Ο
Γαβράς έκλεισε την πόρτα στον ρεαλισμό και έτσι περιφρόνησε τη μεγαλύτερη
αρετή τού στρατευμένου κινηματογράφου. Όταν η μυθοπλασία φλερτάρει με το
ντοκιμαντέρ, ο θεατής ταυτίζεται με τα δρώμενα. Όταν όμως το ντοκουμέντο
(δηλαδή η πραγματικότητα) φλερτάρει με ξεπερασμένους, αφηγηματικούς κώδικες,
τότε ο θεατής εκλαμβάνει το αληθινό σαν προκατασκευασμένη οικοδομή. Είναι σαν
να διαβάζεις πολιτικό ντοκουμέντο γραμμένο με ξύλινη γλώσσα. Το ύφος, η γραφή,
η αισθητική είναι τα ακατανίκητα όπλα μιας γνήσιας πολιτικής ταινίας. Χωρίς
αυτές τις αρετές το αριστοτεχνικό βρετανικό «Bloody Sunday» θα ήταν σκέτη
χαλκομανία.

«Αμήν». Η σιωπή του Πάπα και η σφαγή των αμνών

Το χρονικό της ντροπής του Πάπα Πίου ΙΒ’ θα έπρεπε να προκαλέσει τη μαζική
αυτοκτονία όλων των επιγόνων του. Όμως, στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις
βρόντα. Την εποχή που όλα τά ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά, τότε
που η μηχανή της «Τελικής λύσης» εξαέρωνε εκατομμύρια αθώους, δύο πλάσματα, με
διαφορετικές στολές, διαφορετικά δόγματα και διαφορετικές πατρίδες,
αποφασίζουν να πράξουν το στοιχειώδες και το ελάχιστο προκειμένου να τα ‘χουν
καλά με τη συνείδησή τους. Ένας νεαρός Ιησουίτης και ένας ταγματάρχης των Ες
Ες σπεύδουν να ταρακουνήσουν την κεφαλή των Καθολικών. Τίποτα. Η ανώτατη αρχή
της Εκκλησίας τα ‘χει κάνει πλακάκια με τον επίγειο Εωσφόρο. Συνέβαινε
πάντοτε, συμβαίνει παντού, συνέβη και με τον Χριστόδουλο επί απριλιανής
χούντας. Ο ένας ήταν απασχολημένος με το διάβασμα, ο άλλος χασμουριόταν, ο
τρίτος δεν ήξερε. Όλοι τους όμως – κατά τ’ άλλα – απόστολοι του Θεού. Να πάρω
βρεγμένη σανίδα; Μόνο; Αν ήμουν το φάντασμα Εβραίου από το Άουσβιτς θ’ άρπαζα μυδράλιο.

Με τη φροντίδα της ΝΕΤ

Double bill ντοκιμαντέρ made in Greece περσινής παραγωγής με τους εξής δύο
τίτλους ωριαίας διάρκειας (έκαστο): «Ο χορός των αλόγων» του Χρήστου Βούπουρα
και «Αθανάσιος Χριστόπουλος – Ένας λησμονημένος ποιητής» του Σταμάτη Τσαρουχά.
Φιλότιμες προσπάθειες, αδιάφορο έως τηλεοπτικό το αποτέλεσμα. Και
παρεμπιπτόντως – μια και το ‘φερε η κουβέντα για το ελληνικό ντοκιμαντέρ – μια
σκέψη. Μια σκέψη που αφορά σχεδόν όλους. Καλά, ρε παιδιά. Ωραίος ο
Χριστόπουλος και ακόμα πιο ωραίος ο Σεφέρης. Αλλά εκτός από άλογα, ποίηση και
τοπία, τίποτα, μα τίποτα, άλλο δεν τάραξε τον ύπνο σας; Οι Άγγλοι με το
«Bloody Sunday» και τη σφαγή στην Ιρλανδία. Οι Αμερικανοί με τον «Ακήρυκτο
πόλεμο» και τη μαζική υστερία βίας στις ΗΠΑ, αλλά υμείς και ημείς με τα άλογα
και τη χλωρίδα; Ώς πότε παλικάρια θα ζώμεν στα στενά…

«Ο χορός των αλόγων». Στα μέτρα της ΝΕΤ

Ένα το κρατούμενο – το βασικό -, η χειμερία νάρκη των αυτόχθονων
κινηματογραφιστών. Δεύτερο κρατούμενο, η μεταφυσική προσκόλληση στην παράδοση.
Ό,τι λέει στον «Χορό των αλόγων» η γιαγιά από το Αϊβαλί είναι άγια καμωμένο
και ασεβώς καταπατημένο. Όσο πίσω τόσο το καλύτερο. Οι αρνητικές πλευρές της
παράδοσης εκλαμβάνονται ως αιώνιες αξίες. Κρίμα η φωτογραφία και κρίμα η
σωματική σχέση της εικόνας με τη ζωντανή «πλαστικότητα» της τελετουργίας και
του λανθάνοντος διονυσιακού ερωτισμού. Τρίτο κρατούμενο, η επίπεδη,
ακαδημαϊκή, κινηματογράφηση. Όχι τόσο στον «Χορό των αλόγων» όσο κυρίως στον
«Αθανάσιο Χριστόπουλο» (μια πολυτάλαντη ασκητική μορφή από την Καστοριά που τα
περισσότερα χρόνια του βίου του τα πέρασε στις παραδουνάβιες ηγεμονίες του
18ου αιώνα). Άραγε τι να ‘ναι; Παρεξήγηση ή έλλειψη ταλέντου, φαντασίας και
σκέψης. Έτσι ξέρω κι εγώ. Με μια μηχανή και μερικά τσιτάτα σού κάνω
ντοκιμαντέρ για το αλβανικό μέτωπο, τον Βιζυηνό, τον Θεοτόκη και τον Όμηρο.
Που θα πει πως το ντοκιμαντέρ είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση για να την
αφήσουμε στα χέρια των αυτοαποκαλούμενων κινηματογραφιστών.

Τα Oscar της εβδομάδας

Καλύτερης ταινίας: «Ο παράδεισος είναι μακριά»

Σκηνοθεσίας: Τοντ Χέινς του «Heaven»

Γυναικείας ερμηνείας: Τζούλιαν Μουρ (επίσης του… Παραδείσου)

Ψυχολογικού θρίλερ: «Σκοτεινός θάλαμος»

Ανδρικής ερμηνείας: Ρόμπιν Γουίλιαμς

Συνέπειας: Κώστας Γαβράς («Αμήν»)

Διεκπεραίωσης: Κώστας Γαβράς

ΝΕΤ: «Ο χορός των αλόγων» – «Αθανάσιος Χριστόπουλος»