Τα δάνεια αδειάζουν τον κουμπαρά του Έλληνα

Τα στοιχεία του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας είναι αποκαλυπτικά. Ενώ το 1975
τα ελληνικά νοικοκυριά αποταμίευαν το 26,8% του διαθέσιμου εισοδήματός τους,
το 2001 υπολογίζεται ότι αποταμίευσαν μόλις το 8%. Ωστόσο, η ταχύτατη μείωση
του ρυθμού αποταμίευσης των Ελλήνων σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας
του ’90. Ας σημειωθεί ότι το 1990 το μέσο ελληνικό νοικοκυριό αποταμίευσε το
21,8% εισοδήματός του.

«Η μείωση αυτή οφείλεται κατά κύριο λόγο στην απελευθέρωση του
χρηματοπιστωτικού συστήματος, στις αρχές της περασμένης δεκαετίας», εξηγεί
στην «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ο κ. Γ. Προβόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Παλαιότερα, που ο δανεισμός
από τις τράπεζες ήταν σχεδόν απαγορευμένος για τα ελληνικά νοικοκυριά, τα
τελευταία προτιμούσαν να αποταμιεύουν περισσότερα, προκειμένου να δημιουργούν
μια δεξαμενή κεφαλαίων. Αυτή η δεξαμενή θα χρησίμευε για την αντιμετώπιση μιας
έκτακτης οικονομικής ανάγκης ή για τη χρηματοδότηση μιας επένδυσης, όπως είναι
η ανέγερση μιας κατοικίας».

«Σήμερα, αντίθετα», συνεχίζει ο κ. Προβόπουλος, «τα νοικοκυριά γνωρίζουν ότι
ανά πάσα στιγμή μπορούν να καταφύγουν στο τραπεζικό γκισέ και να δανειστούν
για την κάλυψη των καταναλωτικών αναγκών τους ή για την αγορά κατοικίας. Αυτό
είχε σαν αποτέλεσμα να νιώθουν πλέον περισσότερο ασφαλείς για το μέλλον και να
αυξάνουν το μερίδιο του εισοδήματός τους που κατευθύνεται στην κατανάλωση».

Γήρανση του πληθυσμού

Εκτός, όμως, από την απελευθέρωση, σε σημαντικό βαθμό, του τραπεζικού
συστήματος και κυρίως της καταναλωτικής πίστης, η οποία έκανε τον τραπεζικό
δανεισμό προσιτό σε ευρύτερες μάζες του πληθυσμού, υπάρχει μια άλλη σειρά από
λόγους, για τους οποίους οι Έλληνες ως σύνολο αποταμιεύουν πλέον λιγότερα σε
σχέση με το παρελθόν. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του διοικητή της
Τραπέζης της Ελλάδος, η μείωση της αποταμίευσης συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τη
γήρανση του πληθυσμού. Και αυτό, διότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία τείνουν να
αποταμιεύουν λιγότερο, σε αντίθεση με τους νεώτερους, οι οποίοι αποταμιεύουν
περισσότερο, προκειμένου να διατηρήσουν το ίδιο επίπεδο κατανάλωσης στο
μέλλον, μετά τη συνταξιοδότησή τους, όταν το εισόδημά τους συνήθως μειώνεται.
Ο ελληνικός πληθυσμός πράγματι γερνά. Ενώ το 1980 μόλις το 12% του πληθυσμού
είχε ηλικία πάνω από τα 65 έτη, στα τέλη της δεκαετίας του ’90 το αντίστοιχο
ποσοστό είχε αυξηθεί στο 28%.

Η μείωση των επιτοκίων

Άλλος λόγος για τη συρρίκνωση της αποταμίευσης είναι η μείωση των πραγματικών
και ονομαστικών επιτοκίων που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας
του 1990. Η πτώση αυτή θεωρείται βέβαιο ότι μείωσε και την ελκυστικότητα
ορισμένων μορφών αποταμίευσης, όπως είναι οι καταθέσεις ή οι τίτλοι του
Δημοσίου. Από την άλλη, η μείωση του πληθωρισμού και των επιτοκίων συνέβαλε
στη διαμόρφωση θετικών προσδοκιών στα νοικοκυριά, περιορίζοντας την
αβεβαιότητα και ενισχύοντας την κατανάλωση εις βάρος της αποταμίευσης.

Σημαντικός λόγος για τη συρρίκνωση της αποταμίευσης θεωρείται και το φαινόμενο
της «επίδρασης του πλούτου» (wealth effect). Συγκεκριμένα, η ταχεία αύξηση των
τιμών των ακινήτων αλλά και των μετοχών στα τέλη της δεκαετίας του 90′ έκανε
πολλούς να νιώσουν πλουσιότεροι και, κατά συνέπεια, να αυξήσουν την κατανάλωσή
τους.

Ο κίνδυνος

Η αποταμίευση, όπως διδάσκεται στα αμφιθέατρα των Οικονομικών Σχολών, αποτελεί
τη δεξαμενή από την οποία χρηματοδοτούνται οι επενδύσεις. Οι τελευταίες
αποτελούν και έναν από τους βασικούς μοχλούς ανάπτυξης κάθε οικονομίας. Στον
βαθμό που αυτή η δεξαμενή αρχίζει να αδειάζει, πρέπει να εξευρεθούν άλλοι
τρόποι χρηματοδότησης των επενδύσεων. «Οι επιλογές που έχει κάθε ανοικτή
οικονομία με χαμηλή αποταμίευση είναι τρεις», συνεχίζει ο κ. Προβόπουλος. «Ο
δανεισμός, οι άμεσες ξένες επενδύσεις και η εισροή ξένων κεφαλαίων». Και οι
τρεις αυτοί τρόποι κάνουν μια οικονομία περισσότερο ευάλωτη, αφού ανά πάσα
στιγμή οι ξένοι επενδυτές μπορούν να αποχωρήσουν, όπως, για παράδειγμα, συνέβη
στην Ανατολική Ασία το 1997, και να προκαλέσουν ύφεση. Γι’ αυτόν τον λόγο η
αποταμίευση αποτελεί την υγιέστερη βάση για τη χρηματοδότηση επενδύσεων.