ΜΟΝΑ ΧΑΤΟΥΜ Έκανε γλυπτά την αποξένωση

Το έργο της Μόνα Χατούμ «La Grande Broyeuse (Mouli-Julienne x 21)», εγκατάσταση που παρουσιάστηκε στην αίθουσα Tate Britain, το 2000 (φωτογραφία: Edward Woodman, με την άδεια του Jay Jopling/ White Cube)

Γόνος Παλαιστινίων, εξόριστων στη Βηρυτό, στο σπίτι μιλούσε
παλαιστινιακά-αραβικά. Φοίτησε σε ελληνικό ορθόδοξο σχολείο. Η δεύτερή της
γλώσσα είναι τα γαλλικά. Και αγγλικά έμαθε στα 20 της. Σήμερα, διεθνώς
καταξιωμένη καλλιτέχνις, η Μόνα Χατούμ, ζει στο Λονδίνο με τον Καναδό σύζυγό
της. Μήπως είναι αυτές οι πολυπολιτισμικές ταυτότητες και η εξορία της, που
κάνουν την τέχνη της τόσο ελκυστική και παγκόσμια αποδεκτή;

Θυμάστε τη μητέρα σας να συνθλίβει λαχανικά με χειροκίνητο μύλο; Τον τρίφτη με
το χερούλι που γύριζε γύρω γύρω πάνω από το παγιδευμένο καρότο, «βορά» στη
μέγκενη μιας λαβής που προξείχε από την άλλη πλευρά του σκεύους;

Ο τρίφτης της Μόνα Χατούμ είναι λιγάκι διαφορετικός. Γύρω στα τέσσερα
μέτρα ύψος, η κατασκευή της με τον τίτλο «Mouli-Julienne (x21)» είναι ένα
μηχάνημα-γίγαντας. Με το που το πρωτοαντικρύζεις, αναρωτιέσαι τι είναι. Και
αφού το αναγνωρίσεις, ανακουφίζεσαι. Και μετά κάτι αρχίζει να σε παιδεύει. Σε
πλημμυρίζουν συναισθήματα. Δεν φοβήθηκα μήπως και με πολτοποιήσει – φτιαγμένος
σε τέτοιες διαστάσεις θα μπορούσε κάλλιστα να συνθλίψει ανθρώπους αντί για
λαχανικά. Οι μνήμες μου με ταξίδεψαν στον νεροχύτη της μητέρας μου. Έτσι
τελετουργικά ξέπλενε ένα ένα τα εξαρτήματα, ύστερα από την κοπιαστική χρήση.
Και μετά αλλού… και αλλού… Ο τρίφτης της Χατούμ αποτελεί μια εικαστική
αφήγηση, ένα σχήμα λόγου, μια μεταφορά.

Και δεν είναι μόνο ένα συγκεκριμένο αντικείμενο κουζίνας. Η καλλιτέχνις τα
‘χει βάλει με όλο το νοικοκυριό. Βουβές καταστροφές που συνεχίζονται χωρίς
φανφάρες και ρητορείες, τα έργα της μουδιάζουν. Όπως η installation Homebound
(2000). Πρώτα σε προκαλεί με τα φώτα και τα αστραφτερά ανοξείδωτα σκεύη. Μετά
σε θαμπώνει με την ομορφιά. Και ύστερα – όταν τα προσεγγίσεις – έρχεται το
τράνταγμα σαν από ηλεκτρική εκκένωση. Ένα τραπέζι φορμάικα. Πάνω του
απαστράπτοντα κουζινικά. Κατσαρόλες. Τρυπητό. Τρίφτες. Γύρω του καρέκλες. Ένα
κλουβί. Κρεβάτι. Κούνια μωρού. Παιχνίδια. Λάμπες. Όλα ενωμένα με ηλεκτρικό
καλώδιο που κάνει τις λάμπες να αναβοσβήνουν. Ήχοι ακούγονται πού και πού. Και
όλα αυτά πίσω από έναν φράχτη από σύρμα. Ούτε να μπει ούτε να βγει μπορεί
κανείς.

Το σπίτι ως φυλακή; Η ρουτίνα του νοικοκυριού ισόβια ποινή; Τα
κουζινικά ως θανατηφόρα αντικείμενα; Μήπως ήταν η μητέρα της σκλάβα του
νεροχύτη και αντέδρασε τόσο βίαια; «Δεν είναι τόσο άμεσο. Αλλά η μητέρα μου
παραπονιόταν συνέχεια για το πόσο παγιδευμένη αισθανόταν μέσα στο σπίτι. Που
δεν έκανε καριέρα. Ο πατέρας της, βλέπεις, έστειλε για σπουδές μόνο τους γιούς
του. Αναμφίβολα, αυτά τα πράγματα με έχουν επηρεάσει. Και γι’ αυτό ίσως
αποφάσισα να ζήσω τη ζωή που εκείνη δεν μπόρεσε να ζήσει. Αλλά το Homebound
δεν είναι μόνο για την οικογένεια, το σπίτι, τη θέση της γυναίκας… έχει να
κάνει και με την έννοια της πατρίδας. Της απαρνημένης πατρίδας ή της
γενέτειρας πατρίδας. Την επιστροφή στην πατρίδα ή την αιχμαλωσία από την
πατρίδα. Προσπαθώ να περιπλέξω λίγο τα πράγματα. Να δείξω ότι υπάρχουν
αντιφάσεις».

Με τις τεράστιες εγκαταστάσεις της, τα βίντεο και την περφόρμανς αρτ, η
Παλαιστίνια γλύπτρια Μόνα Χατούμ έχει γίνει διάσημη. Με εκθέσεις όχι μόνο στις
γκαλερί «Tate» και «White Cube» του Λονδίνου, αλλά και στα πιο φημισμένα
μουσεία και τις πινακοθήκες του κόσμου. Στην Αθήνα, προσκεκλημένη από το
Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, θα εκθέσει έργα της για τον εορτασμό της
Ολυμπιάδας του 2004.

«Παγιδευμένη» βρέθηκε στο Λονδίνο το 1975, σε ηλικία 23 χρόνων. Όταν είχε
έρθει για διακοπές και δεν μπορούσε να επιστρέψει στον τόπο της, λόγω του
εμφυλίου που είχε ξεσπάσει στο Λίβανο. Ανασφαλής. Άστεγη. Και χωρίς λεφτά. Δεν
υπάρχει δουλειά που να μην την έχει κάνει. Από πωλήτρια σε μαγαζιά και
καθαρίστρια σε εστιατόρια μέχρι θυρωρός και μπέιμπι σίτερ – ακόμα και την
Πρωτοχρονιά, για να βγάλει διπλό μεροκάματο. Σπούδασε στο Slade School of Art
του Λονδίνου όπου – από αντίδραση στο πόσο εγκεφαλικοί ήταν οι συμφοιτητές της
– αποφάσισε να ασχοληθεί με το σώμα. Και μετά με οικεία αντικείμενα. Μέσω του
μινιμαλισμού, με τον οποίο έχει μια σχέση που παραπαίει μεταξύ σεβασμού και
ασέβειας.

Αντικείμενα καθημερινά, πρόσωπα αγαπημένα, το ανθρώπινο σώμα και οτιδήποτε
άλλο μπορεί να μας προξενήσει συναισθήματα είναι το υλικό της. «Παίρνω
πράγματα οικεία και καθημερινά και τα μετασχηματίζω σε αντικείμενα ξένα.
Άγνωστα. Ασταθή. Ακόμα κι επικίνδυνα. Και απειλητικά», εξηγεί η Χατούμ, όταν
την ρωτώ για το σκεπτικό της πίσω από την επιλογή των υλικών της. «Έτσι, όταν
μια καρέκλα, που υποτίθεται ότι μας ξεκουράζει και μας προσφέρει άνεση,
μετατρέπεται σ’ ένα ανησυχητικό αντικείμενο, τότε ο κόσμος όλος μέσα στον
οποίο ζούμε μεταμορφώνεται σε πηγή απειλής. Μπορεί και να “φταίει” το ότι
είμαι ξένη, εκτοπισμένη και εξόριστη. Γι’ αυτό και η αίσθηση της αποξένωσης
μπαίνει στη δουλειά μου. Χωρίς να το θέλω. Ασυνείδητα. Αυτό που θέλω να πω με
την τέχνη μου, είναι ότι θα πρέπει να επανεξετάσουμε τις σχέσεις μας με το
περιβάλλον μας. Να αναρωτηθούμε για τα πάντα γύρω μας».

Και αν κάποιος ξέρει από επανεκτιμήσεις και διαπραγματεύσεις με το
περιβάλλον του, είναι η καλλιτέχνις η ίδια. Από μεσοαστική οικογένεια, ο
πατέρας της δούλευε στη βρετανική πρεσβεία στη Βηρυτό, η Χατούμ φοίτησε σε
ελληνικό ορθόδοξο σχολείο. Και όχι μόνο αυτό. Οι Παλαιστίνιοι γονείς της – και
οι δύο χριστιανοί ορθόδοξοι – επέμειναν να την στείλουν και στο κατηχητικό.
«Αχ, τι χαμός γινόταν κάθε φορά που πήγαινα στο κατηχητικό», χαλογελά.
«Φασαρίες μεγάλες. Αφού έφτασα στο σημείο, από αντίδραση, να μη διαβάζω την
Αγία Γραφή, πράγμα που το μετάνιωσα αργότερα, γιατί υπάρχουν τόσες ωραίες
ιστορίες στη Βίβλο. Είμαι, όμως, κατά οποιασδήποτε οργανωμένης θρησκείας. Έχω
δει τόσους πολέμους να διεξάγονται εν ονόματι της θρησκείας».

«Όλος ο κόσμος ως ξένη γη»

Η Μόνα Χατούμ σε… αντισυμβατική, εικαστική, φωτογράφηση υπό τον τίτλο (που έδωσε η ίδια) «Over my dead body» – πάνω από το πτώμα μου, σε ελληνική απόδοση (με την άδεια του Jay Jopling/ White Cube)

«Καλύτερα ανισότητα και εκτοπισμός παρά συμφιλίωση κάτω από πίεση… Καλύτερα
ξεκάθαρη εξορία παρά συναισθηματικές και δακρύβρεχτες επιστροφές στην πατρίδα.
Καλύτερα η λογική του διαχωρισμού παρά η ομήγυρις των υποταγμένων ηλιθίων…»,
έγραψε ο Παλαιστίνιος διανοούμενος, Edward Said, στον πρόλογο του καταλόγου με
τον τίτλο «Mona Hatoum. The Entire World as a Foreign Land» (Όλος ο κόσμος ως
ξένη χώρα, 2000). Ο κόσμος όλος σαν μια ξένη χώρα; «Αν μεγαλώσεις σε έναν
συγκεκριμένο τόπο, τα πάντα γύρω σου είναι γνώριμα», αναφέρει η Χατούμ, «και
τα θεωρείς δεδομένα. Αν όμως μεταφερθείς σε άλλη κουλτούρα και περιβάλλον, τα
πάντα γύρω σου είναι καινούργια. Και έτσι θα πρέπει να επαναπροσδιορίσεις τις
αντιλήψεις σου για τον κόσμο. Τη σχέση σου με τον κόσμο. Αλλά ακόμα και τότε
πρέπει να έχεις τα μάτια σου ανοιχτά. Για να διακρίνεις τα σήματα κινδύνου.
Μιλάω μεταφορικά. Είναι σαν να έχεις την αίσθηση ότι κάποιος “σου τραβάει το
χαλί κάτω απ’ τα πόδια”. Η δουλειά μου έχει να κάνει με τον εκτοπισμό, την
αποξένωση και την αίσθηση της ανασφάλειας μέσα στον κόσμο». Και στην Ελλάδα τι
θα εκθέσει στο Εθνικό Μουσείο της Σύγχρονης Τέχνης; «Σάμπως ξέρω…». Ανοίγει
ένα συρτάρι και μου δείχνει διάφορες επιστολές. «Τους έχω ρωτήσει
επανειλημμένα τι θέλουν από μένα, προϋπάρχουσα installation, κάτι καινούργιο,
ένα ειδικό θέμα; Δεν έχω πάρει απάντηση. Πρέπει να ξέρω, για να προετοιμαστώ.
Χρειάζομαι χρόνο. Αν θέλουν κάτι καινούργιο – ακόμα και παλιό – θα πρέπει να
δω τον χώρο. Η τοποθεσία έχει σημασία».

INFO

Sheena Wagstaff και Edward Said, «Mona Hatoum», Εκδ. Tate Gallery, 2000, Τιμή:
19,50 ευρώ.

Mona Hatoum κ.ά., «Mona Hatoum: Domestic Disturbance», Εκδ. Storey Books,
2001, Τιμή: 19,70 ευρώ.