Έγκλημα χωρίς τιμωρία

Τον περασμένο Φεβρουάριο στο Φεστιβάλ του Βερολίνου μια ασήμαντη – εξωτερικά –
παρουσία έφερε τα πάνω κάτω. Η απίστευτη τεχνική επιδεξιότητα ενός
ντοκιμαντερίστα, η πλήρης, άρτια και ακριβής, αναπαράσταση ενός ματοβαμμένου
περιστατικού που συνέβη πριν από 30 χρόνια και η παροιμιώδης βρετανική
δημοσιογραφική αντικειμενικότητα μετέτρεψαν αυτήν την ασημαντότητα στο πιο
φλογερό και πολυσυζητημένο γεγονός της Μπερλινάλε.

Το συμβάν που περιγράφει λεπτό προς λεπτό ο Πολ Γκρίνγκρας είναι από
μόνο του το πιο άγριο και αποκαλυπτικό «στριπτίζ» του british imperium, αλλά
και κάθε imperium στη διαδρομή της ανθρωπότητας. Την Κυριακή 30 Ιανουαρίου του
1972, χιλιάδες άοπλοι, αθώοι, Καθολικοί Ιρλανδοί κατεβαίνουν στους δρόμους του
Ντέρι πίσω από τη σημαία και τα λάβαρα της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων
(μία οργάνωση που αποτελούσε την πασιφιστική εκδοχή του αντίπαλου IRA). Το
αγγλικό Πεντάγωνο αποφασίζει να δείξει τη δέουσα πυγμή και αποστέλλει έναν
στρατιωτικό σύμβουλο και συντονιστή με τον βαθμό του στρατηγού, ενώ παράλληλα
διατάζει τον ακροβολισμό Άγγλων κομάντος. Η συγκέντρωση απαγορεύεται, η ηγεσία
των διαδηλωτών επιμένει και στο τέλος η Επιτροπή αποφασίζει να συμμορφωθεί και
να αποτρέψει την πορεία από τον αρχικό της σχεδιασμό. Αντί δηλαδή να
καταλήξουν (ας πούμε στην αμερικανική πρεσβεία) να κατευθυνθούν στην Πλατεία
Κλαυθμώνος.

«Ματωμένη Κυριακή». Ο βρετανικός ιμπεριαλισμός ρίχνει στο ψαχνό αθώων Ιρλανδών

Οι Brits (όπως τους ονομάζουν οι Ιρλανδοί όλων των ηλικιών, των
κοινωνικών στρωμάτων και των φύλλων) είναι αποφασισμένοι να… καταβροχθίζουν
αυτούς τους άθλιους χούλιγκαν (όπως χαρακτηρίζουν τους πολίτες της Βόρειας
Ιρλανδίας). Ο πυρετός ανεβαίνει, το καζάνι βράζει. Καμιά εκατοστή θερμόαιμοι
δεκαοκτάρηδες ξεφεύγουν από την πορεία και αρχίζουν να εκτοξεύουν πέτρες προς
τα οδοφράγματα που έχουν στήσει οι κομάντος. Αυτό ήταν. Οι Άγγλοι, οπλισμένοι
σαν αστακοί, πέφτουν πάνω στο ψητό με λύσσα Αμερικανών στο Βιετνάμ. Αυτό που
επακολουθεί ξεπερνάει ακόμα και το Μι Λάι. Ελεύθεροι σκοπευτές ρίχνουν στο
ψαχνό και σκοτώνουν οτιδήποτε ζωντανό κινείται μέσα στο οπτικό τους πεδίο.
Γυναίκες, άντρες, γέροι, παιδιά «σφάζονται» σαν πασχαλινά αμνοερίφια. Κάποιοι,
μάλιστα, εκτελούνται εξ επαφής. Απίστευτο, ανατριχιαστικό, εφιαλτικό.
Αποτέλεσμα, 13 νεκροί και 14 βαριά τραυματισμένοι. Ο γερμανικός στρατός
Κατοχής των Καλαβρύτων θα τους έβγαζε το καπέλο.

Η συνέχεια είναι ακόμα πιο αποκαλυπτική. Η έρευνα για τον καταλογισμό
ευθυνών θυμίζει τις συνοπτικές διαδικασίες της ελληνικής χούντας. Η υπόθεση
μπαίνει στο αρχείο, ο στρατηγός και οι αξιωματικοί προάγονται και
παρασημοφορούνται από τη βασίλισσα Ελισάβετ. Τριάντα χρόνια αργότερα οι ψυχές
των νεκρών εξακολουθούν να ζητούν δικαιοσύνη.

Αν η τεχνική δεν είχε σταθεί στο ύψος των περιστάσεων το ντοκουμέντο θα
περνούσε στα ψιλά. Όμως, σας βεβαιώ πως ουδέποτε άλλοτε είδα τέτοια πληρότητα
και ολοκληρωτική πιστότητα. Κάθε γωνιά, κάθε πέτρα, κάθε κομπάρσος – και ο
τελευταίος που μετά δυσκολίας φαίνεται στο πλάνο – υποδύονται τους ρόλους τους
με πρωτοφανή αυθεντικότητα. Σε τέτοιο βαθμό που ο ανυποψίαστος θεατής είναι
έτοιμος να βάλει το χέρι του στη φωτιά και να ορκιστεί πως αυτό που βιώνει
στην οθόνη είναι αποτέλεσμα δεκάδων μηχανών που βρέθηκαν στον τόπο του
εγκλήματος και κατέγραψαν στιγμή προς στιγμή όλες τις φάσεις της τραγωδίας. Το
«Bloody Sunday» είναι αποτέλεσμα ακάματου μόχθου και κρυστάλλινης αλήθειας.
Αποδεικνύει, δε, περίτρανα πως η πραγματικότητα ξεπερνάει σε φαντασία, σασπένς
και βία και τον πιο ευφάνταστο σεναριογράφο του Χόλιγουντ!

Η απόλυτη φαντασία και προφητεία του Φελίνι

Το ξανάδα για… χιλιοστή φορά. Και επί 2 ώρες και 45 λεπτά παραμιλούσα. Αν ο
«Πολίτης Κέιν» είναι η καλύτερη στιγμή στην ιστορία του κινηματογράφου, το
«Dolce vita» του Φεντερίκο Φελίνι είναι η πιο φανταστική και προφητική στιγμή
του… Θεού!

Κατά διαβολική ειρωνεία η επανακυκλοφορία της «Γλυκιάς ζωής» (σε
ολόφρεσκη κόπια) αποτελεί την πιο αποστομωτική απάντηση στους ρηχούς
βιρτουόζους επιπέδου Γκασπάρ Νοέ. Θα μου πείτε: Μα, είναι παρελθόν. Πλάνη.
Είναι τόσο σύγχρονο και προφητικό σαν αυριανό. Θα μου πείτε: Μα, τέτοιες
ταινίες είναι υπερβατικές και αξεπέραστες. Θα σας απαντήσω πως όποιος αγαπάει
βάζει τον πήχυ πολύ ψηλά. Θα μου πείτε: Μα, κοίτα Μόνικα Μπελούτσι. Θα σας πω
ιδού η Ανίτα Έκμπεργκ. Θα μου μιλήσετε για την παρακμή και θα σας δείξω τη
«Γλυκιά ζωή».

Όλη, μα όλη, η παρακμιακή πραγματικότητα που βιώνουμε σήμερα είναι
εντοιχισμένη στην πινακοθήκη των φελινικών θαυμάτων. Ένας γοητευτικός και
ανερμάτιστος δημοσιογράφος, πλαισιωμένος από δεκάδες λυσσασμένους παπαράτσι,
διασχίζει το μεγάλο ρωμαϊκό φαγοπότι. Όλα τα μηνιαία έντυπα, όλες οι
νεοελληνικές κοσμικές συναθροίσεις και όλα τα σκάνδαλα μαζί, μπροστά σ’ αυτό
το μεγαλειώδες έργο δεν είναι τίποτε άλλο από μια πορδή.

«Dolce vita». Απόλυτη ταινία, απόλυτο θηλυκό

Είναι το πιο άρτια δομημένο έργο του Φελίνι, το πλέον συμπαντικό, το πιο
κοινωνικό και το πιο ευφάνταστο. Αρχίζει με ένα γιγαντιαίο άγαλμα του Χριστού
να υπερίπταται πάνω από τη Ρώμη, κρεμασμένο από ελικόπτερο, και τελειώνει τα
ξημερώματα σε μια παραθαλάσσια περιοχή, όπου ψαράδες βγάζουν από τα δίχτυα
τους ένα… κτήνος. Ο συμβολισμός μπορεί να προκαλέσει ακαριαία ανακοπή. Από
την ειδωλολατρία στον Χριστιανισμό και από τον Χριστιανισμό στην τερατοποίηση
κάθε ιερού και όσιου. Η αφρόκρεμα της κοινωνίας αποτυπωμένη σ’ αυτό το
θαλάσσιο, ψόφιο, λιπαρό και αποκρουστικό κήτος!

Το μέγιστο επίτευγμα του Φελίνι είναι η διαρκής και ανελέητη ανάδειξη
του σουρεαλισμού μέσα από τον πιο πεζό και συνηθισμένο ρεαλισμό (πάρτι,
φαγοπότια). Περιμένεις κάποια στιγμή να στερέψει, να κάνει κοιλιά, να
κουραστεί, να εξαντληθεί. Τίποτα. Σαν οι ουρανοί ν’ άνοιξαν και οι όλοι οι
κρουνοί της φύσης να ευλόγησαν αυτόν τον Νουρέγιεφ της νοσταλγίας, του τσίρκου
και της αστικής παρακμής. Το 40λεπτο με την περιφορά της Ανίτα Έκμπεργκ στα
αρχαία μονοπάτια της Ρώμης μετατρέπει κάθε σεξ σταρ της σημερινής οθόνης σε
ένα συνηθισμένο σαλόνι του Playboy και η ενορχήστρωση της μεγαλειώδους σκηνής
με το θαύμα της Αγίας Αθανασίας του… Αιγάλεω είναι η πιο «ζαλιστική»
τραμπάλα μεταξύ γελοιογραφίας και μελαγχολίας. Και κάτι ακόμα. Έτσι για την
χαμένη μας τιμή. Όποιος πιστεύει πως το έχει δει δεν ξέρει πού πατάει και πού
πηγαίνει. Σαν τον Μπαλζάκ. Επιστρέφεις στον θεό και ξελαφρώνεις τη βιβλιοθήκη
σου από τόνους σκουπιδιών!

Ηφαίστειο με λάβα Μπελούτσι

Για να λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Χωρίς τον… αναστρέψιμο δεκάλεπτο
βιασμό τού πιο λαχταριστού θηλυκού που κυκλοφορεί στην πλάση, με το όνομα
Μόνικα Μπελούτσι, και χωρίς τον πεντάλεπτο θρυμματισμό ανθρώπινου κρανίου, το
«Irreversible», του βιρτουόζου Αργεντινο-Γάλλου Γκασπάρ Νοέ, θα κατέληγε στο
Φεστιβάλ Δράμας.

Δύο ταινίες και δύο πάνοπλα εξοπλισμένοι τεχνίτες – ο Άγγλος Γκρίνγκρας και ο
Γκασπάρ Νοέ – συνθέτουν τις δύο εναλλακτικές προτάσεις του σύγχρονου
κινηματογράφου. Ο πρώτος επενδύει στην αλήθεια, ο δεύτερος στο σκάνδαλο. Ο
Γκρίνγκρας στην πολιτική, ο δεύτερος στο καυτό, αναστρέψιμο, σωματικό «σημείο»
τής Μπελούτσι. Ο καθένας επιλέγει ανάλογα με τις ορέξεις του.

Ο σκηνοθέτης του «Μη αναστρέψιμος» μπορεί άνετα να λάβει βραβείο
νεοελληνικής… γάτας. Αν λέει όλα αυτά τα ανατριχιαστικά που περιγράφω είναι
αποτέλεσμα της εξής φιλοσοφικής αλήθειας: Ο χρόνος καταστρέφει τα πάντα. Για
να καταλάβετε πόσο κοινότοπο και έωλο είναι το επιχείρημα, κάνετε την εξής
αντιστροφή. Αντί να πηγαίνετε πίσω, προς το παρελθόν, ακολουθήστε το μέλλον.
Τι θέλω να πω; Ο άνθρωπος – ως ατομική οντότητα – παρακμάζει, πεθαίνει. Νόμος
της φύσεως. Όμως, ο κόσμος, η κοινωνία, προχωρούν. Για όνομα του θεού! Το
σύμπαν δεν αρχίζει και πολύ περισσότερο δεν τελειώνει με την ταφή μας. Πιο
υποκειμενική, ατομικιστική και εγωπαθή, άποψη σπανίως έχω συναντήσει στο
σινεμά. Αλλά ξέρετε τι πιστεύω; Όλα αυτά είναι απλώς λόγια για ν’ αγαπιόμαστε.
Το ζήτημα είναι κάθε αρσενικό να πουλήσει την ψυχή του στην κόλαση για τα
μπαλκόνια και τα οπίσθια της Μόνικα Μπελούτσι. Χάρμα ιδέσθε η κυρία.

«Μη αναστρέψιμος». Αναστενάζουν οι τοίχοι με τη Μόνικα Μπελούτσι

Η βασική πρωτοτυπία του Νοέ εξαντλείται στη λογική της αφηγηματικής
αποδόμησης. Αρχίζει, δηλαδή, από εκεί που τελειώνει το συνηθισμένο αφηγηματικό
μοντέλο και τελειώνει εκεί που οι άλλοι αρχίζουν. Από το παρόν στο παρελθόν
(μέλλον δεν υπάρχει, ή καλύτερα κάθε βήμα προς το μέλλον είναι παρόν και κάθε
παρόν είναι καταστροφικό). Με απλά λόγια, η αφήγηση πάει πίσω. Αντί η ιστορία
να εξελίσσεται προς το μέλλον, ακολουθεί αντίστροφη πορεία, προς τα πίσω. Η
δεύτερη πρωτοτυπία του Νοέ – εκεί που αποκαλύπτονται οι εκπληκτικές τεχνικές
του ικανότητες, σε σημείο που να κουρελιάζει τον ωμό ρεαλισμό των Αμερικανών
πρωταθλητών του χολιγουντιανού ΝΒΑ – είναι οι εφτά (ή οκτώ) όλες κι όλες πλαν
σεκάνς. Κάθε σκηνή απεικονίζει μονοκοπανιά τα δρώμενα. Είναι περίπου το ίδιο
αισθητικό μοντέλο αφήγησης με αυτό που χρησιμοποιεί ο Αγγελόπουλος, με τη
διαφορά πως η μηχανή τού Γάλλου στάζει από ιδρώτα, αξιοποιώντας όσο καλύτερα
γίνεται τη γαλλική παράδοση του «Σινεμά βεριτέ» («Το σινεμά της αλήθειας»).

Το αποτέλεσμα δημιουργεί ολοκληρωτικό διχασμό. Ηφαίστειο από τη μια,
σκόνη από την άλλη. Καθηλωμένος περιμένεις την έκρηξη της Αίτνας, αλλά αντί
για λάβα το ηφαίστειο φτύνει σκόνη. Σημεία των καιρών. Η τεχνική του
κινηματογράφου αναπτύσσεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα και οι βιρτουόζοι που την
υπηρετούν πολλαπλασιάζονται με γεωμετρική πρόοδο. Όμως, ποτέ άλλοτε στην
ιστορία του κινηματογράφου τόσα ταλέντα, τέτοια προσόντα και τόσα τεχνικά εφέ
δεν είχαν επενδυθεί σε άδειες και άνευ αιτίας και λόγου ιστορίες.

Δύο για φινάλε

Η εξάδα της κινηματογραφικής εβδομάδας που διανύουμε ολοκληρώνεται με δύο εκ
διαμέτρου αντίθετες παρουσίες: «Χλιαρό νερό κάτω από την κόκκινη γέφυρα». Ο
μακροσκελής τίτλος ανήκει στην τελευταία ταινία του βετεράνου Ιάπωνα Σοέι
Ιμαμούρα, ο οποίος έγινε γνωστός από την «Μπαλάντα του Ναραγιάμα», ταινία με
την οποία κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες του 1983. Ηδονικός,
παγανιστής, ακραίος και υβριστικός, αλλά εδώ εντελώς αφυδατωμένος.
Χρεοκοπημένος μικροϋπάλληλος πέφτει στην αγκαλιά μιας γυναίκας που κολυμπάει
σε τόνους οργασμικών… υγρών. Ούτε αισθησιακό, ούτε χιουμοριστικό, ούτε
ιδιαιτέρως καλλιτεχνικό.

«Το βασίλειο της φωτιάς» («Reign of fire») του Ρομπ Μπάουμαν. Κάτι μεταξύ
ιπτάμενου Γκοτζίλα και χάρτινου «Άλιεν». Σπάνιο είδος δράκων, που βγάζουν
φωτιές και τα κάνουν όλα αποκαΐδια, εξαφανίζει κάθε ζωντανό ον από τον
πλανήτη. Ύστερα από χιλιάδες χρόνια και αφού πρώτα οι πυρηνικές δυνάμεις
αδειάζουν το οπλοστάσιό τους χωρίς αποτέλεσμα, τρεις ριψοκίνδυνοι (δύο άντρες
και μία γυναίκα) σκοτώνουν τον αρσενικό δράκο και αφήνουν για το σίκουελ
ανέπαφα τα αυγά της δράκαινας. Όπως λένε κοινώς, δράκος και στα μούτρα τους.

Femme ναι, fatale καθόλου

Χωρίς ίχνος σοβαρής σεναριακής ουσίας και χωρίς σταγόνα σασπένς, ο Μπράιαν ντε
Πάλμα διαπομπεύει το όνομά του, στηριζόμενος απλώς και μόνο στη μανιέρα του.
Έτσι, το «Femme fatale» (ας πούμε μοιραία γυναίκα) μοιάζει με χαρακίρι χωρίς
Σαμουράι.

Τα πρώτα δεκαπέντε λεπτά είναι καθηλωτικά. Τα δεύτερα κάτι λένε αλλά η
συνέχεια του δεύτερου ημιχρόνου σε εκσφενδονίζει στην έξοδο.

Ο Ντε Πάλμα με δεκάδες δεκανίκια από τον Χίτσκοκ (δεν υπάρχει ταινία του Χιτς
στην οποία να μην αναφέρεται) προσπαθεί να στηρίξει και να ανορθώσει μια
ιστορία τραβηγμένη από τα μαλλιά.

«Femme fatale». Η Ρεμπέκα Ρόμιν – Στάμος (δεξιά) ξεμοναχιάζει μοντέλο στις τουαλέτες για ένα στα… γρήγορα

Ένα θηλυκό που στο κούτελό του είναι γραμμένη η κυνική ρήση «ικανή για
όλα» παγιδεύει συμμορία που επιδίδεται στην αλίευση πολύτιμων λίθων. Στη
συνέχεια, ως άσπιλη και αθώα νεανίς σκοτώνει ζάπλουτο Αμερικανό πρεσβευτή στο
Παρίσι.

Χωρίς την ενορχηστρωτική μανιέρα του Ντε Πάλμα το στόρι θα θύμιζε ένα κεφάλαιο
από νουβέλα του Ζεράρ Ντε Βιλιέ. Και χωρίς τα «παιχνίδια» στις γυναικείες
τουαλέτες του Palais du festival των Καννών, αλλά και την αιλουροειδή παρουσία
της Ρεμπέκα Ρόμιν – Στάμος (εξ ονόματος του ελληνικής καταγωγής συζύγου της)
οι θεατές θα κοιτούσαν τα ρολόγια τους από τα πρώτα λεπτά της ταινίας.

Η πανωλεθρία του Ντε Πάλμα είναι αποτυπωμένη κραυγαλέα στους δύο
ανδρικούς ρόλους. Ο μεν Αντόνιο Μπαντέρας παίζει σαν Γκλέτσος, ο δε Πίτερ
Κόγιοτ σαν φωτογραφία ανεγκέφαλου χρηματιστή. Κρίμα το παρελθόν, κρίμα ο
πρότερος έντιμος βίος, κρίμα τα μαθήματα του Χίτσκοκ, κρίμα η Ρεμπέκα.

Τα Oscar της εβδομάδας

Απόλυτης δημιουργίας: «Γλυκιά ζωή»

Απόλυτης φαντασίας: «Dolce vita»

Απόλυτου θηλυκού: Ανίτα Έκμπεργκ (εντελώς dolce)

Προφητείας: Dolce vita

Αξεπέραστης σκηνοθεσίας: Φεντερίκο Φελίνι (και dolce και bitter)

Τέλειας αναπαράστασης: «Bloody Sunday»

Ιμπεριαλιστικής θηριωδίας: «Ματωμένη Κυριακή»

Σκανδάλου: «Μη αναστρέψιμος»

Wild sex: Μόνικα Μπελούτσι… αναστρέψιμη

Ρεσιτάλ τεχνικής: Γκασπάρ Νοέ («Irreversible»)

Πανωλεθρίας: «Femme fatale»

Femme fatale: Ρεμπέκα Ρόμιν – Στάμος

Ιπτάμενου Γκοτζίλα: «Το βασίλειο της φωτιάς»

Εγκεφαλικού οργασμού: «Χλιαρό νερό κάτω από την κόκκινη γέφυρα»

Αφυδατωμένου Μπουνιουέλ: Σοέι Ιμαμούρα (του νερού)