Τ. Σ. Έλιοτ αυτοβιογραφούμενος

Μεταθανάτια μοίρα κάθε συγγραφέα είναι η επαναξιολόγηση: στην αρχή, όταν η
αποχώρηση είναι ακόμη νωπή, θα υπερεκτιμηθεί, και αργότερα θα αμφισβητηθεί
έντονα. Η συγγραφική υπόληψη του Τ.Σ. Έλιοτ υπέστη διαδοχικά πλήγματα μετά τον
θάνατό του, το 1965. Οι πολιτικές του θέσεις και οι ρατσιστικές του
προκαταλήψεις, παρουσιαζόμενες συχνά σε τόσο απλουστευμένη μορφή που και ο
ίδιος δεν θα τις αναγνώριζε, χρησιμοποιήθηκαν ως κύρια αιχμή των επιθέσεων
εναντίον του. Όσο για τη ζωή του και τις σκοτεινές της πλευρές, αυτές
προσείλκυσαν, συχνά, ένα νοσηρό ενδιαφέρον. Η ποίηση και η κριτική του
προκαλούν ακόμη την ίδια αρχική αμηχανία. Και μολονότι η τομή που επιτέλεσε με
το έργο του ήταν βαθύτατη, σήμερα δεν θεωρείται (δυστυχώς) από πολλούς τόσο
θεμελιώδης όσο φαινόταν κάποτε.

Ο Έλιοτ επιμένει στο «απρόσωπο» του ποιητή – όταν το πρόσωπο άλλων φίλων του
μοντερνιστών (του Πάουντ ή του Γουίλιαμς) εγγράφεται καθαρά στην ποίησή τους.
Ο Κένερ τον χαρακτηρίζει ως «αθέατο ποιητή»· η Μουρ ως «μάστορα της
ανωνυμίας». Αλλά, αν ο ίδιος καλλιέργησε κατά πολύ αυτή την εικόνα, στην
πραγματικότητα δεν την επιβεβαιώνει. Το έργο του φέρει αναντίρρητα τη σφραγίδα
του· είναι άμεσα αναγνωρίσιμο ως δικό του. Η εικονοποιία, ο τόνος, το ύφος
είναι απολύτως διακριτά. Γιατί λοιπόν τονίζει τόσο το «απρόσωπο» και
αποστρέφεται την ιδέα μιας βιογραφίας; Έκρυβε άραγε επτασφράγιστα μυστικά;

Οι βιογραφίες προς τις οποίες ήταν τόσο αντίθετος (η διεισδυτική βιογραφία του
Ακρόιντ που μόλις κυκλοφόρησε και στα ελληνικά δεν θα αποτελούσε εξαίρεση),
αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο εκ φύσεως δυστυχή και ανικανοποίητο, ωστόσο κάθε
άλλο παρά τερατώδη και ασφαλώς όχι περισσότερο διχασμένο από πολλούς
ομοτέχνους του. Η επιμονή του μάλλον αποσκοπεί στην προστασία των ποιημάτων
από το εκλεπτυσμένο κουτσομπολιό, που τείνει να διαβάζει το έργο σαν
καμουφλαρισμένο σχόλιο διαφόρων περιστατικών της ζωής, διαγράφοντας έτσι το
ποίημα ως ποίημα. (Ως έναν βαθμό είχε δίκιο να φοβάται: ο πρώτος του γάμος
έγινε θέμα ενός μέτριου θεατρικού έργου, μιας μελοδραματικής ταινίας, και,
πρόσφατα, ενός αμφιλεγόμενου, κακόπιστου βιβλίου).

Ωστόσο, παρ’ όλες τις προσπάθειές του να εξαλείψει κάθε βιογραφική αναφορά από
την ποίησή του, τα βιώματα, οι αμφιβολίες, οι εμμονές του είναι βαθιά
χαραγμένα στο έργο του. Τα ποιήματά του είναι όμως προσωπικά και για έναν
ακόμη λόγο: για τον τρόπο με τον οποίο συνδέθηκαν και ταυτόχρονα ανάπλασαν το
παρελθόν της ευρωπαϊκής ποίησης. Αν ο Προύφροκ ή Η έρημη χώρα είναι μεγάλη
λογοτεχνία, αυτό συμβαίνει γιατί ο δημιουργός τους ανέγνωσε και παρανέγνωσε με
μοναδικό τρόπο αυτό το παρελθόν, δίνοντάς του το σχήμα και το περιεχόμενο που
γνωρίζουμε.

Μίλησα όμως στην αρχή για αποκαθηλώσεις· δεν πρέπει, λοιπόν, να ξεχνάμε ότι η
ποιητική μας ευαισθησία διαμορφώθηκε εν πολλοίς από έναν Έλιοτ, έναν Πάουντ,
έναν Σεφέρη, για να έρθουμε στα δικά μας. Δική μας είναι η απώλεια αν
ξεχάσουμε την οφειλή και ενδώσουμε στη μόδα των ισοπεδωτικών «αναθεωρήσεων».
Στην προγραμματικά «μεταμοντέρνα» ή «αντιμεταμοντέρνα» κουλτούρα της εποχής
μας, τα ριζοσπαστικά πνεύματα που δημιουργούν έναν τόπο για το αυθεντικό, έναν
τόπο που μπορεί να μας ανακουφίσει, να μας στηρίξει, να μας απελευθερώσει,
είναι λίγα – ελάχιστα.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση»