Ένας γιατρός ψυχών

Έκλεισε τον κύκλο της μια μεγάλη γενιά κωμικών ηθοποιών, που άρχισαν την
καριέρα τους στη δεκαετία του ’40 και μεσουράνησαν στις δεκαετίες του ’50 και
του ’60. Άλλοι απ’ αυτούς υπήρξαν αυτοδίδακτοι, όπως συνέβαινε συχνά στο
παρελθόν που η τέχνη του θεατρίνου μαθαινόταν στο σανίδι από τους δόκιμους της
συντεχνίας. Άλλοι στα νεώτερα χρόνια φοίτησαν σε κάποια από τις δραματικές
σχολές, αλλά την κωμωδία κυρίως την έμαθαν από τους μαστόρους της στα
μπουλούκια, στην επιθεώρηση και στο σοβαρό θέατρο, όπου πολλοί από τους
παλιούς καταστάλαξαν στην ωριμότητά τους.

Ο Νέζερ π.χ. ξεκίνησε τυχαία την καριέρα του (ήταν το «παιδί» που έφερνε στον
θίασο του Βεάκη τους καφέδες και είχε χαρακτηριστική κωμική φάτσα και
σουλούπι) αλλά μετά από μια πλούσια πινακοθήκη ρόλων που έπαιξε στα μπουλούκια
και στις περιοδείες κατέληξε μεγάλος ρολίστας κλασικών έργων στο Εθνικό
Θέατρο. Αυτός ο αυτοδίδακτος και, στην αρχή, λειτουργικός αναλφάβητος, έπαιξε
«Κατά φαντασίαν ασθενή» του Μολιέρου μέσα στο «σπίτι» του Μολιέρου στη Γαλλική
κωμωδία και Αριστοφάνη (Στρεψιάδη των «Νεφελών») και τιμήθηκε γι’ αυτό με το
παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής.

Αυτή η διαδρομή ή ακριβώς η αντίθετη παρατηρείται στους περισσότερους Έλληνες
κωμικούς. Όσοι ξεκίνησαν από το αυτοσχέδιο θέατρο, αυτοδίδακτοι, έφτασαν στο
κλασικό δραματολόγιο κουβαλώντας την ευφορία, την ευφράδεια, την άνεση, την
αμεσότητα του λαϊκού κωμικού αλφαβήτου και, πρέπει να το πώ, συνάντησαν εκεί
και συχνά αποκάλυψαν πως οι κλασικοί ανήγαγαν στην περιωπή της μεγάλης
αισθητικής κάποιο καλλιεργημένο από τους λαϊκούς μίμους κωμικό λεξιλόγιο, μια
υποκριτική γλώσσα δοκιμασμένη στην αγορά, στην περιοδεία, κυρωμένη από την
αποδοχή του μέσου δεκτικού θεατή.

Όσοι πάλι ξεκινούσαν από τις σχολές της θεατρικής εκπαίδευσης με το
φορτίο μιας κλασικής εμπειρίας, έφτασαν στο λαϊκό θέατρο με εφόδια το μέτρο,
την ισορροπία των μέσων και την οικονομία των σκοπών. Ο Νέζερ, ο Βουτσάς, ο
Βέγγος, ο Φωτόπουλος, ο Στολίγκας ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, ο Λογοθετίδης
επίσης, αλλά ο Ηλιόπουλος, ο Γκιωνάκης, ο Μουστάκας θήτευσαν σε μεγάλες
θεατρικές σχολές (μαθητές του Γιαννίδη, του Κουν, του Μουζενίδη και του
Τερζάκη αντίστοιχα).

Η παράδοση της κωμωδίας απαιτεί από τους μαστόρους της έντονη, αναγνωρίσιμη
μανιέρα. Έχω κι άλλες φορές ισχυριστεί πως κωμικός χωρίς μανιέρα δεν υπάρχει,
αλλά δραματικός ηθοποιός με μανιέρα εκτός από πληκτικός, είναι σαφώς και
μικρού ταλάντου. Πρέπει βέβαια η μανιέρα του κωμικού να είναι, όπως είπα πριν,
αναγνωρίσιμη και απαραίτητα προσωπική, κυριολεκτικά μοναδική.

Ο Τσάπλιν, ο Λιγνός, ο Φερναντέλ, ο Ντε Φινές, ο Μπάστερ Κίτον, ο Τζέρι
Λιούις, ο Τζακ Λέμον, ο Αυλωνίτης, ο Σταυρίδης, ο Μανέλλης, ο Στολίγκας, ο
Παπαγιαννόπουλος, ο Ηλιόπουλος είχαν συγκροτήσει όχι απλώς αλφάβητο
αναγνωρίσιμο της μανιέρας τους αλλά είχαν εντάξει σ’ αυτό και συντακτικά
στοιχεία των ελαττωμάτων τους. Το πάχος του Αυλωνίτη, το ανάστημα του Ρίζου, η
φάτσα του Μανέλλη, το ένρινο της φωνής του Στολίγκα, η αδυναμία απομνημόνευσης
του Ηλιόπουλου, η ραθυμία του Φωτόπουλου, η ασιτία του Φέρμη, το ύψος του
Λειβαδίτη γινόντουσαν, σαν μια γενναιόδωρη προσφορά προς το κοινό,
αυτοσαρκαστικά δεδομένα του κώδικά τους.

Ο Γιάννης Γκιωνάκης, που ευτύχησε στην αρχή της καριέρας του να παίξει
Τσέχωφ δίπλα στον Κουν και Γκαίτε δίπλα στον Ροντήρη, κοντά στους άλλους
κλασικούς και νεοκλασικούς ρόλους (Σαίξπηρ, Μόργκαν, Ξενόπουλο, Ρούσσο) και
Μολιέρο, Μάρλοου και Μαγιακόβφκι δίπλα στον Σολομό και στον Βολανάκη (υπήρξε,
κατά τη γνώμη μου, ο καλύτερος Αρχοντοχωριάτης του μεταπολεμικού μας θεάτρου,
έξοχος μικροαστός στον «Κοριό» και έκλεψε την παράσταση στον «Βολπόνε»), στη
λαϊκή κωμωδία ευδοκίμησε ως μπούφος κωμικός.

Η persona bufa είναι μια από τις πλέον συνήθεις και χαρακτηριστικές στην
ιστορία της κωμικής τυπολογίας. Οι πρώτοι μπούφοι ρόλοι εμφανίζονται στον
Αριστοφάνη. Είναι συνήθως μπούφος ο ένας από τους δύο κωμικούς υπηρέτες που
συναντάμε π.χ. στην «Ειρήνη» και τους «Ιππείς». Αργότερα ο ρόλος ειδικεύτηκε
στις κωμωδίες του Μενάνδρου και δοξάστηκε στη ρωμαϊκή λαϊκή κωμωδία, για να
σταδιοδρομήσει στη λόγια αναγεννησιακή, στην Κομέντια ντελ άρτε, στον Μολιέρο,
στον Σαίξπηρ, στον Γκολντόνι έως τις φάρσες του Λαμπίς, τον Φεϊντό κ.λπ. Ο
Ηρακλής πάλι στους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη, ο Κυρ-Ανδρέας στη «Δωδέκατη
νύχτα» του Σαίξπηρ, ο υιός-ιατρός Διαφοαρούς στον «Κατά φαντασίαν σσθενή» του
Μολιέρου, ο πλούσιος ιππότης στην «Λοκαντιέρα» του Γκολντόνι είναι έξοχοι
ρόλοι μπούφου κωμικού.

Ο τύπος αυτός που τον καλλιέργησε με άκρα συνέπεια και γόνιμη ευρηματικότητα,
ποικιλία μεταμορφώσεων και παραλλαγών ο Γκιωνάκης, διανύει ένα ειδολογικό
φάσμα από τη βλακεία ως την αφέλεια, από την άγνοια ως την αγροικία και από
την αμηχανία ως την κενότητα, την αναιδή προπέτεια και τον μάταιο ζήλο. Άλλοτε
βραδύνους, άλλοτε επιπόλαια ευφραδής, άλλοτε κενολόγος ξερόλας, άλλοτε
γκαφατζής κουτσομπόλης, συχνά θύμα της ευπιστίας του, ο μπούφος μένει ενεός
μπροστά στην αποκαλυμμένη πραγματικότητα, με γουρλωμένα μάτια, με κεχηνός
στόμα, κατάπληκτος μπροστά στα αυτονόητα, τολμηρός μπροστά στα αδύνατα,
φλύαρος στο πένθος, μουρτζούφλης στις χαρές, άρυθμος χορευτής, φάλτσος
τραγουδιστής, ανεκδιήγητος εραστής και πελαγωμένος συνεταίρος.

Ο Γκιωνάκης είχε συγκροτήσει τη μανιέρα του πάνω σε δύο άξονες. Από τη μια το
εύπλαστο πρόσωπό του που υπάκουε σε κάθε είδους γκριμάτσα ή μούτα που
παρέπεμπε σε κλασικές κωμικές μπουφόνικες περσόνες. Εύστροφα μάτια, αγελαδινά,
πάντα έκπληκτα, αλλά με μια περίεργη κουτοπόνηρη λάμψη στο βάθος. Σαρκώδη
χείλη, λαίμαργα, ασελγή, κρεμαστά και ανοικονόμητα, χέρια φλύαρα και σώμα
ευέλικτο παρά την παλιά του εύτροφη δομή. Από την άλλη, ο ρυθμός του λόγου
του. Γεμάτος συγκοπές, αλλαγές τέμπου. Διέθετε μια χειμαρρώδη ταχυλογία και
ταυτόχρονα μετέβαλε τη φράση σε δυσλεκτική αμηχανία. Είχες την εντύπωση πως
είχε μετατρέψει σε κωμικό κλειδί τον τρόπο που απομνημόνευε τον ρόλο του.
Άλλοτε η μνήμη του κάλπαζε και έτρεχε το κείμενο νεράκι κι άλλοτε σκάλωνε,
έψαχνε να βρει τις λέξεις, πνιγόταν, ξεροκατάπινε, έφτυνε, έβηχε ως διαπορών
ψάλτης και ξαφνικά, βρίσκοντας λέξεις και ειρμό, κατρακυλούσε στην άλλη
κατηφοριά της φωτεινής μνήμης.

Εν τέλει ο Γκιωνάκης, αν θελήσει κανείς να ανοιχτεί σε γενικεύσεις του
τυπολογίου του κωμικού είδους, ήταν ένας κλόουν αλλά επειδή υπάρχουν δύο
κατηγορίες της κλοουνερί, ο δύσθυμος κλόουν, ο σκυθρωπός, ο μελαγχολικός, ο
φεγγαρίσιος και ο εύχαρις, ο χαζοχαρούμενος, ο γκαφατζής, ο αεράτος, ο
μπούφος, ο Γκιωνάκης ήταν κλόουν της δεύτερης κατηγορίας.

Για μας που τον γνωρίσαμε και στις μεγάλες επιθεωρησιακές του εμφανίσεις ήταν
και ο σημαντικότερος μίμος του θεάτρου μας.

Ο Γκιωνάκης σπούδαζε κάποτε γιατρός. Έγινε θεατρίνος, γελωτοποιός, ως εκ
τούτου με φάρμακο το γέλιο μάς γιάτρεψε συχνά από τη θλίψη του υπάρχειν.