Λάθος ερωτήσεις προς τη 17Ν

Όσοι ζητούν με ειλικρίνεια ή από μανιέρα μια παλιγγενεσιακή αυτογνωσία της
μεταπολιτευτικής Ελλάδας υπό το φως της τρομοκρατίας, ας είναι σίγουροι για το
ακριβώς αντίθετο. Ο ιστορικός που θα καταπιαστεί με την ιστορία της 17Ν ύστερα
από την επικείμενη δίκη, θα χρησιμοποιήσει χωρίς την ανάγκη αναθεωρήσεων τις
ερμηνείες, τα διλήμματα και τις καμπές της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Θα
προσαρμόσει χωρίς καμία δυσκολία τις φάσεις της τρομοκρατίας στις αλλαγές του
πολιτικού και του ηθικού κλίματος που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της
περιόδου.

Η 17Ν είναι ο λάθος καθρέφτης να δεις τον εαυτό σου, γιατί η τρομοκρατία, πέρα
από την ηθική βαρβαρότητά της, είναι μια απάντηση πνευματικά πρωτόγονη,
πολιτικά απλοϊκή και παιδαριωδώς λαϊκιστική συγκρινόμενη με τα προβλήματα, τα
διλήμματα και τις προσδοκίες μιας δημοκρατικής κοινωνίας – και τέτοια ήταν η
Ελλάδα την επαύριον της πτώσης της χούντας. Ό,τι και αν ρωτάμε την
τρομοκρατία, η απάντηση θα είναι «ναι ή όχι», «άσπρο ή μαύρο», «οι εξαποδώ από
τη μια, οι ίδιοι αρχάγγελοι και τιμωροί από την άλλη» (Α. Ελεφάντης, Ενθέματα,
Αυγή της Κυριακής 28.7.2002). Πόση «αυτογνωσία» μπορεί να συνεισφέρει τέτοιου
είδους «αναστοχασμός» της πορείας μας; Μηδενική. Αντίθετα, κοιτώντας στον
παραμορφωτικό καθρέφτη, παραμορφώνουμε το είδωλό μας. Κοντολογίς, παίρνουμε
λάθος απαντήσεις. Δύο ειδών λάθος απαντήσεις.

Η πρώτη είναι η αυταρχική – συντηρητική, η πιο αναμενόμενη άλλωστε. Η
μακρά δράση της τρομοκρατίας δείχνει πως η μεταπολιτευτική Ελλάδα παραμέλησε
το ζήτημα του «νόμου και της τάξης». Ευθύνη γι’ αυτό έχουν η «επιτρεπτικότητα»
ή, χειρότερα, η ιδεολογική «συνενοχή» της αριστερόστροφης μεταπολιτευτικής
κουλτούρας – είτε του ΠΑΣΟΚ γιατί ήταν μπλεγμένο με τη 17Ν, είτε της Αριστεράς
γιατί από αυτήν προήλθαν οι τρομοκράτες. Η νέα αυταρχική – συντηρητική
«αυτογνωσία» ενέχει στοιχεία ιδεολογικού ρεβανσισμού, θέλει να πλήξει
αναδρομικά την ηγεμονία που άσκησε η λεγόμενη «προοδευτική – δημοκρατική»
παράταξη στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης. Κυρίως όμως συντονίζεται με το
διεθνές κλίμα που φυσάει στην κατεύθυνση του «νόμου και της τάξης», με εμφανή
κίνδυνο να υποσκάψει τα αποθέματα φιλελευθερισμού και ανεκτικότητας της
μεταχουντικής Ελλάδας. Αρκεί να δούμε τι «εκπτώσεις» δικαιωμάτων γίνονται στις
ΗΠΑ, την πατρίδα του φιλελευθερισμού, μετά την 11η Σεπτεμβρίου.

Η δεύτερη απάντηση είναι δύσκολο να ονομαστεί. Ας την πούμε «καθώς
πρέπει δημοκρατική», comme il faut, με την έννοια που ο γαλλικός όρος έχει
στους οδηγούς καλής συμπεριφοράς για τα μεσοστρώματα. Εκφράζει μάλλον την
καθεστηκυία γνώμη (κατά πώς παλαιότερα λέγανε την καθεστηκυία τάξη) και μπορεί
να προέρχεται από διάφορες μεριές. Από έναν καλοπροαίρετο «εκσυγχρονιστή», από
έναν αλαζόνα που κανοναρχεί, από έναν «ορθολογιστή» που ασχολείται μόνον με τα
«διά ταύτα» της ιστορίας. Σύμφωνα με αυτήν, η τρομοκρατία μάς θυμίζει ή μας
αποκαλύπτει τις «ασθένειες» της μεταπολιτευτικής Ελλάδας: την πληθωριστική
ριζοσπαστική δημαγωγία, τον λαϊκισμό, την αντιθεσμική νοοτροπία κ.τ.τ.

Βεβαίως, δεν χρειαζόμασταν την 17Ν για να μάθουμε ότι αυτές ήταν πράγματι
ασθένειες της Μεταπολίτευσης. Η πρόθεση όμως της «δημοκρατικά καθώς πρέπει
απάντησης» δεν είναι η διαπίστωση, αλλά η «διδαχή» ενισχυμένη από τα πειστήρια
που προσφέρει ένα ακραίο και ειδεχθές φαινόμενο όπως η τρομοκρατία. Η
«αυτογνωσία» συνίσταται στην εκκαθάριση της ιστορίας της μεταπολιτευτικής
Ελλάδας από τις αρνητικές όψεις, από τις «ακρότητες» και τους αναχρονισμούς.
Λέω την εκκαθάριση και όχι την κάθαρση της ιστορίας με την έννοια της λύσης /
υπέρβασης του δράματος. Γιατί το πρόβλημα αυτής της απάντησης είναι, νομίζω,
ότι μπορεί να συμφωνείς σε όλα τα «διά ταύτα», να εντοπίζεις τις ίδιες
ασθένειες στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης, αλλά να μην αναγνωρίζεσαι ούτε στη
«διδαχή» ούτε στην «αυτογνωσία». Γιατί; Γιατί κατά κανόνα προσεγγίζει το
αντικείμενο χωρίς συναισθηματική και γνωσιολογική συν-πάθεια, με αποτέλεσμα να
αποκόπτει την ιστορία από τη διαδικασία που την παρήγαγε. Απαντάει και αυτή με
ναι ή όχι, μαύρο ή άσπρο, καταδικάζοντας τα διλήμματα και τις αποχρώσεις, τις
αντιφατικότητες και τις δολιχοδρομίες που τα υποκείμενα της ιστορίας είχαν την
ώρα που την έγραφαν. Προβάλλει ένα σωστό ιστορικό συμπέρασμα στειρωμένο από
τον μόχθο της συλλογικής απόδειξής του. Αν όμως οι άνθρωποι κάνουν την
Ιστορία, τότε πρέπει να φαίνεται και η λάσπη.

Το τέλος της 17Ν και του μύθου της μπορεί να συμβάλλει στον περαιτέρω
εκσυγχρονισμό της χώρας αν αντιμετωπιστεί σαν τέτοιο που είναι. Ένα φαινόμενο
ακραίο και περιθωριακό σε σχέση με το μέτρο της Ελλάδας της Μεταπολίτευσης. Η
κοινωνιολογία και η ψυχολογία αξιοποιούν τις «παρεκκλίνουσες περιπτώσεις» και
τις «ακραίες καταστάσεις» για να αναδεικνύουν τις βαθύτερες δομές ή τις
σκοτεινές πλευρές της κανονικότητας. Ίσως αυτό να χρειαζόμαστε προκειμένου να
αντιμετωπίσουμε δύο ουσιώδη ζητήματα που θα τεθούν μετά το τέλος της 17Ν. Οι
Θεσμοί να εξασφαλίσουν τη δίκαιη δίκη, και η Κοινωνία να βρει το μέτρο μεταξύ
της ικανοποίησης του περί δικαίου αισθήματος έναντι των εγκληματιών και της
συμπόνιας προς τους ανθρώπους που εγκλημάτησαν.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής στο
Ινστιτούτο Πολιτικής Κοινωνιολογίας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.