Πριν τους σκεπάσει ο Λίσβας

«Δεν έβαλαν κώλο κάτω, μας χάλασαν το πανηγύρι», είπανε οι συγχωριανοί μου για
τα παιδιά που ήρθαν απ’ τα παραμεθόρια χωριά του Βούρκου στο πανηγύρι της
Αγίας Παρασκευής. Δηλαδή χάλασαν το πανηγύρι των ξενιτεμένων και των
επισκεπτών, γιατί στο χωριό είκοσι άνθρωποι έμειναν.

Καθένας ηλικιωμένος που πεθαίνει, κλείνει για πάντα το σπίτι του.

Η φύση αγάλια αγάλια κυκλώνει και καταπίνει το χωριό. Πνίγηκαν μονοπάτια,
αμπέλια, κήποι και γούρες. Λίγα χρόνια ακόμα και θα γίνει το χωριό
βουνοπλαγιά.

Άκουγα τα σχόλια για τα Βορειοηπειρωτόπουλα το βράδυ της παραμονής του
Δεκαπενταύγουστου, που ο πολιτιστικός σύλλογος οργάνωσε στο χωριό γλέντι.

Ήρθε η ώρα να τραγουδήσουν με το στόμα. Δεν τα ‘ξεραν τα τραγούδια. Ένας δύο
ηλικιωμένοι κάτι θυμόντουσαν, οι άλλοι μουρμούριζαν σπαράγματα στίχων.

Τα παιδιά των ξενιτεμένων περιφερόντουσαν κυρίαρχα με προσβλητικά βλέμματα.
Κάνας γέρος ρωτούσε, «ποιανού είσαι εσύ;», «του τάδε». «Α, τι λες μωρέ παιδί
μου».

Με πλησίασε δισταχτικά μια γυναίκα στην ηλικία μου. Ήταν ξαδέρφη μου που
κορίτσι ακόμα πήγε στην Αμερική όπου παντρεύτηκε. Λένε πως τα μάτια δεν
αλλάζουν, αλλά στα δικά της σαν να μην πέρασε ούτε στιγμή ο χρόνος.

«Πώς τα πέρασες τόσα χρόνια;» είπα σιγανά και είδα στα μάτια της την γιαγιά
μας που πήγαινε το πρωί στο χωράφι μ’ ένα πλοχέρι ξερά σύκα και γύριζε με τα
σύκα αφάγωτα.

Την χωριανή μας που την πάντρεψαν στο διπλανό χωριό – μια ράχη την χώριζε απ’
το χωριό μας – και μαράζωσε.

Τη ρεβιθούλα που δεν παντρεύτηκε και στοίχειωσε ολομόναχη στο σπίτι της. Την
θυμούνται αυτοί που απόμειναν, της πηγαίνουν κάνα πιάτο.

Τους δικούς της που χρόνια και χρόνια, χειμώνες και καλοκαίρια, τους άκουγε
απ’ το τηλέφωνο.

Τίποτα δεν είχε ζωγραφιστεί στα μάτια της απ’ την ώρα που έφυγε – κι ας έκανε
δική της οικογένεια – παρά μόνον ο πόθος του γυρισμού και η εγκαρτέρηση.

Χειρότερα στα δικά μου όπου μια μόνιμη βαρυθυμία είχε ρίξει άγκυρα· οι κύκλοι
μου δεν έκλεισαν κι από δική μου υπαιτιότητα.

Τίποτα δεν μπορούσε να διηγηθεί αυτή, εμένα οι διηγήσεις μου δεν με πήγαιναν
πουθενά.

«Πέθανε λίγο αφ’ όντις έφυγα και η μάνα μου», είπε με χαμηλό κεφάλι. Την άλλη
μέρα στο πανηγύρι της Παναγίας της Ρίπεσης έγινε αιτία να πάω κι εγώ.

Πριν παγιωθεί το σύνορο σ’ αυτό το πανηγύρι μαζεύονταν όλα τα χωριά της
Μουργκάνας. Η εκκλησία, διακόσια μέτρα απ’ τα σύνορα, είχε ξανακτιστεί.

Ήταν κοντά στο χωριό μου στο βάθος του ξέφωτου προς τη Β. Ήπειρο.

Τον τόπο που στοίχειωσε μέσα μου – αυτό το άνοιγμα προς τη Δύση που τα βαριά
σύννεφα του χειμώνα και ο χαμηλός ήλιος του θέρους του προσέδιδαν τρομώδη
θέλξη – θα τον περπάταγα, θα τον έβλεπα από κοντά.

Κατεβήκαμε ανάμεσα από ζελενιές, δάφνες, τσέρα, κουμαριές, αγριοελιές. Ο
δρόμος που πρόσφατα άνοιξαν – πέντ’ έξι χιλιόμετρα σκονισμένος Λίσβας, όπως
λένε το άσπρο χώμα του βουνού μας – όλο κογκέλες. Όταν φτάσαμε, οι Αλβανοί
φρουροί μάς σταμάτησαν πριν την οριοθετική πυραμίδα. Ο τόπος ολόγυρα όσο
έφτανε το μάτι, ήταν αποψιλωμένος απ’ τα πουρνάρια και τ’ άλλα δέντρα κι
έβλεπες μεγάλους σωρούς από στιβαγμένα ξύλα να σιγοκαίνε. Πολλοί νεαροί γυμνοί
απ’ τη μέση και πάνω έκοβαν ξύλα κι έκαναν κι άλλες τσουκαριές για κάρβουνα.

Απόρησα και κάποιος χωριανός μου, μου είπεν:

«Εδώ δεν άφηκαν καλώδιο για καλώδιο από τηλέφωνα και ρεύματα, τον λόγγο θ’
άφηναν;».

Τον ξάδερφό μου που ‘μασταν μαζί μερικοί τον γνώριζαν.

«Λευτέρη, Λευτέρη, βίζα», του ‘λεγαν.

Πήγαμε στην εκκλησία – ένα πρόχειρο κτίσμα – ο ιερέας νέος, συμπαθής. Τον
έκανε συμπαθέστερο η απειρία του.

Μια γριά με αυστηρό όμορφο πρόσωπο καθόταν μόνη της παράμερα, προσηλωμένη.

Κάτι μικροπωλητές είχαν ρίξει γράβα και κλάρες από πλατάνια σε βέργες για
ίσκιο και πουλούσαν φτηνοπαίγνιδα, φτηνοπράγματα.

Δυο τρεις ορχήστρες έπαιζαν συνέχεια αυτά τα δικά μας ψευτοδημοτικά. Τα
αρμόνια στρίγγλιζαν, κυριαρχούσαν.

Παραδίπλα στις ζυγιές πρόχειροι μαγαζάτορες είχαν σε βαρέλια με πάγο μπίρες
και ψησταριές με πάγκους, όπου έκοβαν και ζύγιαζαν το ψημένο κρέας.

Ένας θρεμμένος ψηλέας, δικός μας, περνοδιάβαινε δερβέναγας. Φορούσε βερμούδες,
τζόκεϊ και γυαλιά κι είχε αγκαλιάσει απ’ εδώ κι απ’ εκεί δυο αστυνομικούς.
Γκρι σιέλ η στολή τους, σαν αγροφυλάκοι παλιοί δικοί μας. Στο παντελόνι είχαν
μια κόκκινη ρίγα και στη μέση κάτι πιστολάκια.

Ήταν καψαλισμένοι, φρυγμένοι στο πρόσωπο, όπως και οι περισσότεροι άντρες.

Εκεί που καθήσαμε είδα κάτι κατεστραμμένα αρδευτικά. Ήταν άξιο απορίας που
έγιναν σ’ εκείνες τις εσχατιές αρδευτικά έργα. Ήταν σε μεριές μεριές
κατεστραμμένα με βαριά, από ανθρώπινη μανία. Απ’ την απέναντι λεκάνη
κατέβαιναν συνέχεια αγόρια και κορίτσια. Παιδομάνι. Τι να ‘ταν πίσω απ’ τη
λεκάνη; Δεν χόρταινα να κοιτάζω τον καινούργιο ορίζοντα και προχώρησα λίγο
παραμέσα. «Άιντε, άιντε», με πισωγύρισε με το χέρι ένας αστυνομικός.

Στον χώρο του γλεντιού τα παιδιά όντως δεν έβαζαν κώλο κάτω. Στριφογύριζαν
ξεχαλίνωτα, με συνεχείς ακκισμούς. Σου ερχόταν ζαλάδα.

Οι γύφτοι της ορχήστρας είχαν στραμμένη την προσοχή τους στους Έλληνες
επισκέπτες και περίμεναν παραγγελίες.

Ο Έλληνας με το τζόκεϊ κάτι τους φώναξε και αυτοί τραβήχτηκαν προς το τραπέζι
του – όσο τους επέτρεπαν τα καλώδια – και άρχιζαν να παίζουν το «Δέλβινο και
τσαμουριά, δεν τα δίνω τα παιδιά…». Αυτός γέλασε και τους πέταξε λεφτά.
«Βίβα» χτύπησε στην πλάτη τους αστυνομικούς. «Εβίβα» σήκωσαν κι αυτοί τα
ποτήρια. Ένας άλλος αστυνομικός με μια λιγνή μαυροφορεμένη είχαν τραβήξει για
τα βαθιά λόγγα. Είχε καταλαγιάσει ο χορός και ο κλαρινιτζής άρχισε να
τραγουδάει ένα μοιρολόι.

Χορτάριασαν οι πόρτες μας

οι κλειδωνιές σκουριάσαν

άιντε κλαίνε τα χάνια γι’ άλογα

κι οι οντάδες γι’ αφεντάδες.

Δεν το τελείωσε, σηκώθηκε φουριόζα άλλη παρέα και ζήτησαν πάλι γρήγορα
τραγούδια.

Πάνω απ’ τη λακκιά που γινόταν το πανηγύρι, στον δρόμο προς τη λεκάνη πήρε
φευγαλέα το μάτι μου τη γριά της εκκλησίας να κοιτάζει ανέκφραστη, παγωμένη
για λίγο τους πανηγυριώτες κι αμέσως να τραβά για το χωριό της με βήμα γοργό.

Στον γυρισμό μόλις περάσαμε την πυραμίδα, τα ‘χασα. Στο βάθος ψηλά έβλεπα το
χωριό μου, όπως δεν το είχα δει ποτέ. Έμοιαζε ένα άλλο χωριό. Μια αντίστροφη
νοσταλγία με κατέκλυσε σαν να ήμουν χρόνια ξενιτεμένος, εμποδισμένος, και
πρώτη φορά έβλεπα το μέρος που έτρεξε κορίτσι η μάνα μου.

Μετά από λίγες μέρες βρέθηκα στο Φιλιάτι.

«Ακούς», μου λέει ο ξάδελφός μου, «ο παπάς της Ρίπεσης έφερνε λαθρομετανάστες
εκατό χιλιάρικα το κεφάλι;».

Έκανα μια βόλτα στην πολίχνη και είδα πάλι την ξαδέρφη μου με μια θεία της να
κοιτάζουν τα μαγαζιά.

Κορίτσι δροσοστάλα σκέφτηκα, που κατέβηκε στο Φιλιάτι να ψωνίσει και το γιόμα
θα γυρίσει πίσω στο χωριό. Ποτέ δεν θα φύγει. Ποτέ δεν θα κοπεί στα δυο η ζωή
της. Θα χορτάσει τους ανθρώπους που αγάπησε, που την αγάπησαν, πριν τους
σκεπάσει ο Λίσβας.

Το μούσγκωμα που θα φτάσει στο χωριό μια μπόρα καλοκαιριάτικη θα την καθηλώσει
στο ‘κόνισμα στη Θελεσουριά και μόλις κοπάσει, φεύγοντα σύννεφα από τους
Αγίους Σαράντα, απ’ τον Άι Βασίλη, από την Χειμάρρα θα φέρουν τις φωνούλες των
γυναικών που ξυπόλητες όργωσαν κείνους τους τόπους.

«Πού στέλεις τις κοπέλες ώρη μαύρη ζώνια σκότεινη».

Θα παγώσει γλυκά η ψυχή της και με μελετημένα βήματα στα ρυάκια, στις λάσπες
και στα λιθάρια, θα κινήσει για το χωριό. Κάθε βήμα κι ένα τρομερό μυστήριο.

Επιβράδυνα το βήμα μου, κράτησα την ανάσα μου, να μην συναντηθούμε.

Επιμέλεια: Μικέλα Χαρτουλάρη