«Σάντσο, είμαστε πρώτοι!»

Ο Τζον Λίθγκοου ως Δον Κιχώτης και ο Μπομπ Χόσκινς ως Σάντσο Πάντσα, στην πρόσφατη τηλεοπτική μεταφορά του μυθιστορήματος του Θερβάντες

Η νορβηγική λέσχη βιβλίου του Όσλο οργάνωσε πρόσφατα μια ψηφοφορία, ανάμεσα σε
100 κορυφαίους συγγραφείς της εποχής μας. Το ερώτημα ήταν ποιο θεωρούν ως το
πιο σημαντικό βιβλίο όλων των εποχών. Και οι λογοτέχνες – ανάμεσά τους ονόματα
όπως των Ντόρις Λέσινγκ, Σάλμαν Ρούσντι, Ναντίν Γκόρτιμερ, Σέιμους Χίνι, Μπεν
Όκρι, Βόλε Σογίνκα – ψήφισαν τον «Δον Κιχώτη» του Θερβάντες. Μπροστά από τα
έργα του Σαίξπηρ, μπροστά από το «Πόλεμος και Ειρήνη», μπροστά από τα Ομηρικά
Έπη.

Τι είναι αυτό που κάνει ένα έργο 400 ετών να ανακηρύσσεται κορυφαίο; Αν
κάποιος έκανε μια ανάλογη έρευνα ανάμεσα σε 100 Ισπανούς συγγραφείς του 17ου
αιώνα, ο «Δον Κιχώτης» δεν υπήρχε περίπτωση να προτιμηθεί. Η απάντηση μάλλον
θα πριμοδοτούσε έργα του Λόπε δε Βέγα, του Καλντερόν, του Φερνάντο δε Ρόχας,
του Ματέο Αλεμάν και του Γκρασιάν.

Όσο για τον Θερβάντες, στην εποχή του τον έβλεπαν ως έναν εξαιρετικά
διασκεδαστικό και δημοφιλή συγγραφέα, έναν μετρ της αφήγησης, ραφινάτο,
διδακτικό, όμως λιγάκι ελαφρύ. Ο «Δον Κιχώτης» δεν έχει ακριβώς τα συστατικά
στοιχεία που κρίνονται απαραίτητα για την αναγόρευση ενός έργου κωμικού σε
έργο κλασικό. Δεν είχε ακριβώς τη σωστή δόση ηθικής ουσίας, πνεύματος (κατά
τις αντιλήψεις του 17ου αιώνα, βέβαια), βάρους ανάμεικτου με ιλαρότητα.

Σήμερα όμως όλα ετούτα είναι μακρινά. Και μένει το ουσιαστικό φιλολογικό
ερώτημα, γιατί ο «Δον Κιχώτης» είναι έργο τόσο σημαντικό. Ο Α. J. Close
προτείνει, σε άρθρο του στο TLS (Times Literary Supplement), το οποίο γράφτηκε
με αφορμή την κυκλοφορία μιας νέας βιογραφίας του Θερβάντες, τρεις βασικούς
λόγους.

Ο πρώτος αναφέρεται στη σφριγηλή και δραματικής απλότητας ιστορία, η οποία
συνδυάζει ένα καθαρά σχηματισμένο υπόδειγμα σεναρίου με έναν μυθικό συμβολισμό
που στο τέλος παραμένει ανοιχτός σε ποικίλες ερμηνείες. Όταν, για παράδειγμα,
ο Δον Κιχώτης βλέπει στον δρόμο σκλάβους, αναλαμβάνει, ως συνήθως, τον ρόλο
του ιππότη και τους πλησιάζει, έχοντας προεξοφλήσει ότι πρόκειται για θύματα
ωμής καταπίεσης. Ρωτώντας τους, αποσπά απαντήσεις που αποκαλύπτουν ότι είναι
κυνικοί και καθάρματα. Εκείνος, παρ’ όλα αυτά, τους απελευθερώνει, αλλά οι
σκλάβοι τον παίρνουν με τις πέτρες.

Θα μπορούσε κανείς να σκεφθεί ότι η ιστορία μιλάει για το πόσο ανόητος είναι
κανείς ώστε να εκτρέφει πρώτα ένα φίδι στον κόρφο του και μετά να παραπονιέται
που τον δάγκωσε. Άλλη ανάγνωση θα μπορούσε να δει στην ιστορία την αναπόφευκτη
αποτυχία των ουτοπικών λύσεων σε έναν τόσο κακό κόσμο. Η ανυπαρξία σχολίου στα
κείμενα του Θερβάντες ενθαρρύνει τις πολλαπλές ερμηνείες.

Ο δεύτερος λόγος, για τον οποίο ο «Δον Κιχώτης» κρίνεται σήμερα κορυφαίας
αξίας έργο, έχει να κάνει με τη διαχείριση της ιδεολογίας. Αποστολή του
μυθιστορήματος, σύμφωνα με τον Μίλαν Κούντερα, λέει ο Α. J. Close, είναι να
δείξει πόσο ανόητο είναι να μεταχειρίζεσαι την ιδεολογία ως δόγμα. Ο «Δον
Κιχώτης» γράφτηκε ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία συνυπήρχαν δύο διαφορετικές
τάσεις στην Ισπανία. Από τη μια οι ρεφορμιστές που έδειχναν καχυποψία απέναντι
στην επιπόλαιη φαντασιοπληξία των μυθιστοριογράφων, από την άλλη οι ηθικολόγοι
που αποθάρρυναν τη συγγραφή κωμωδιών. Ο Θερβάντες ενσωμάτωσε στο έργο του
ηθικολογικές αντιλήψεις αλλά τις μεταχειρίστηκε με όπλο την ειρωνεία και την
ελαφρότητα. Αυτό είχε ως συνέπεια, όσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από την
εποχή και ξεχνάμε την τότε παράδοση των ιπποτικών μυθιστορημάτων, να
αναρωτιόμαστε όλο και περισσότερο: Με ποιου το μέρος είναι ο Θερβάντες;
Πρόκειται για φάρσα; Και με ποιο πράγμα ακριβώς αστειεύεται;

Η τρίτη εξήγηση για την αξία που αποδίδεται στον «Δον Κιχώτη» αφορά το γεγονός
ότι οι περισσότεροι αναγνώστες, έστω και αν δεν το λένε εύκολα, έχουν παρόμοια
οράματα με αυτά του Δον Κιχώτη και του Σάντσο Πάντσα. Ίσως όχι στην ίδια
κλίμακα, αλλά έχουν. Κάτι που σημαίνει ότι, έστω και αν το δίδυμο των
πρωταγωνιστών του Θερβάντες είναι ακραίο σε σχέση με ό,τι συμβαίνει στη ζωή,
οι διάλογοί τους είναι για όλες τις γενιές βαθιά αληθινοί, μέρος της
καθημερινής εμπειρίας.