Μορφή εναντίον μιμήσεως

Από τη μια γνωρίζουμε από κοντά τις ποικίλες εκδηλώσεις, τις διακυμάνσεις και
τις μεταποιήσεις των καλλιτεχνικών φαινομένων και από την άλλη τις
αντιπαραθέτουμε στις δικές μας αισθητικές κατηγορίες. Από ‘κεί και πέρα,
έχοντας αυτήν τη δειγματοληψία και δοκιμάζοντας τα κριτήριά μας αποφασίζουμε
ελεύθερα τι μπορούμε να δανειστούμε, τι να απορρίψουμε, τι να φιλτράρουμε, τι
να τροποποιήσουμε και τι να ξορκίσουμε. Η ιστορία της τέχνης μάς έχει
αποδείξει πως οι τέχνες ταξιδεύουν, οι ιδέες ταξιδεύουν, τα ήθη ταξιδεύουν και
άλλοτε επιβάλλονται, άλλοτε εξορίζονται και άλλοτε, συνηθέστερο,
μεταστοιχειώνονται, αλλοιώνονται και εμβολιάζονται σε ξένα εδάφη, σε άλλα
τοπία και διαφορετικά πολιτισμικά κλίματα. Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός
αλλιώς εισπράχθηκε στη Ρώμη, αλλιώς στη χριστιανική Δύση, αλλιώς στη Βυζαντινή
επικράτεια, αλλιώς στην Αραβική αντίληψη του κόσμου.

Είναι κέρδος λοιπόν πολλαπλό να συζητάμε κάθε φορά τον τρόπο που οι Ευρωπαίοι,
π.χ., εισπράττουν, αξιοποιούν και συχνά παραποιούν ή και συκοφαντούν το αρχαίο
ελληνικό δράμα.

Ένα από τα σημαντικότερα κείμενα του αιώνα μας πάνω στη γενικότερη,
φιλοσοφικότερη, αντίληψη για το τραγικό είναι το βιβλίο του Στέλιου Ράμφου
«Μίμησις εναντίον Μορφής», ένα δίτομο εξαντλητικό δοκίμιο που ερμηνεύει και
μεταφράζει ερμηνευτικά την Ποιητική του Αριστοτέλη. Όταν ο πνευματικός μας
κόσμος θα εγκαταλείψει τις αγκυλώσεις του, τα στεγανά του και τις
προκαταλήψεις του και θελήσει να συζητήσει σοβαρά κάποιες θεμελιώδεις νέες
ιδέες που προσκομίζουν κάποιοι χαρισματικοί μας συμπατριώτες, θα ανακαλύψει
πιθανόν (έστω αργά) αυτό το συνταρακτικό κείμενο και θα ξεκαθαρίσει τον
πνευματικό μας αγρό από πολλά αγκάθια και τριβόλους, ζιζάνια και σαπρόφυτα.

Θα μπορούν, π.χ., να κατανοήσουν τι είναι εκείνο που μας παγιδεύει, ως
παιδεία συχνά, στα ευρωπαϊκά στερεότυπα και μας στερεί από μια αυθεντική ματιά
πάνω στην αρχαία μας κληρονομιά.

Ιδού, τις περασμένες εβδομάδες η θεατρική μας ζωή κινήθηκε γύρω από τις
τέσσερις παραστάσεις του λεγόμενου «Θηβαϊκού Κύκλου». Από βιασμένα
ιδεολογήματα και από σχηματοποιήσεις, η Ευρώπη άλλο τίποτα. Από πού και ώς πού
η άντληση θεμάτων από μια μυθολογική δεξαμενή ποιητών που διαφέρουν μεταξύ
τους φιλοσοφικά, πολιτικά, θεολογικά, αλλά και χρονολογικά (από την εποχή που
γράφτηκαν οι «Επτά επί Θήβας» του Αισχύλου ώς τις «Βάκχες» του Ευριπίδη
μεσολάβησαν 65 ολόκληρα χρόνια, σαν να λέμε με τα σημερινά αναλογικά δεδομένα
δύο αιώνες).

Το μόνο κοινό που έχουν μεταξύ τους τα τέσσερα τραγικά κείμενα του εν λόγω
κύκλου είναι το ότι διαδραματίζονται στη Θήβα, έστω ότι έχουν (τα τρία) κοινά
μυθικά πρόσωπα. Όλα τα άλλα στοιχεία, ήθος, διάνοια, γλώσσα, φιλοσοφία
διαφέρουν. Έχει συμβεί συχνά (και εγώ το έχω επιχειρήσει τρεις τουλάχιστον
φορές) να γίνεται απόπειρα να αφηγηθεί κανείς μέσα από τις ποιητικές
αντιφάσεις, που εκ των πραγμάτων διαφοροποιούν τους τρεις τραγικούς, μια
ενιαία ιστορία. Επίσης νόμιμο είναι να αντιπαραθέτεις τις τρεις διαφορετικές
ποιητικές αντιλήψεις για το τραγικό. Αυτό υποτίθεται ότι αποπειράθηκε στο
Ντύσελντορφ και στην Επίδαυρο ο «Θηβαϊκός Κύκλος», συνδυάζοντας μάλιστα και
τέσσερις διαφορετικές αισθητικές επιλογές από τέσσερις διαφορετικών
πολιτισμικών παραδόσεων σκηνοθέτες. Όλα αυτά θεμιτά. Όπως θεμιτό είναι να
διαπιστώνουμε πως οι διάφορες ευρωπαϊκές σχολές σκηνοθεσίας (και ανάμεσά τους
συγκαταλέγω τον ελληνικής καταγωγής αλλά ευρωπαϊκής παιδείας Θόδωρο
Τερζόπουλο) έχουν μετατοπίσει τον άξονα της τέχνης από την Μίμησιν στη Μορφή.
Αντίθετα με όσα υπέροχα αποδεικνύει ο Ράμφος στο δοκίμιό του, η ευρωπαϊκή
τέχνη από μια στιγμή και πέρα προτάσσει τη Μορφή έτσι ώστε ολόκληρη η
ευρωπαϊκή αισθητική να είναι Μορφή εναντίον Μιμήσεως.

Και επειδή ο αριστοτελικός ορισμός στηρίζει στη μίμησιν πράξεως το
ποιητικό ζητούμενο της τραγωδίας (και της κωμωδίας), αλλά η Μίμησις είναι η
θεμελιώδης έννοια του αρχαίου κόσμου που αποκαλύπτει το μυστήριο της τέχνης,
ήταν αποκαλυπτικός ο τρόπος με τον οποίο στην Επίδαυρο ένας Ευρωπαίος-Έλληνας,
ένας Ευρωπαίος-Ιάπωνας, ένας Ρώσος και μια Πολωνοεβραία αντιμετώπισαν τα
προβλήματα του αρχαίου δράματος. Ένας εκτρωματικός απόλυτος, σχεδόν
μεταφυσικός, φορμαλισμός.

Δεν υπάρχει εγκληματικότερη συμπεριφορά απέναντι σε μια οντότητα από το να της
προσβάλεις τη φύση της ή να τη χρησιμοποιείς ως πρόσχημα, ως εφαλτήριο για να
κάνεις πάνω της τα τσαλίμια σου. Πέρα από την Άννα Μπαντέρα που στην
«τερατολογία» του «Θηβαϊκού Κύκλου» ανέβασε μια μπρεχτική «Αντιγόνη»,
μεταμοντέρνα, αλλά τουλάχιστον κρατώντας τα προσχήματα σεβασμού στον Σοφοκλή
(τώρα, βέβαια, πώς στη συνείδηση ενός καλλιτέχνη συμβιβάζεται να χρησιμοποιεί
τη μετάφραση του Χέλντερλιν του 1800 για να πει μια ιστορία με μετανάστες
έγκλειστους σ’ ένα στρατόπεδο μεταγωγών, ένας Θεός το ξέρει), οι τρεις άλλοι
Ευρωπαίοι ως παιδεία σκηνοθέτες, ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής και ανεξαρτήτως
στοιχείων της εθνικής τους παράδοσης που παρεμπιπτόντως χρησιμοποίησαν,
διαμέλισαν τα εντελή σώματα των τραγωδιών, τα ανασκολόπισαν, τα χρησιμοποίησαν
επιλεκτικά, αλλοίωσαν τη δομή τους, το ήθος τους, τη διάνοιά τους, θυσιάζοντάς
τα σε μια προκατασκευασμένη φόρμα, φερτή, ιδεολογικοποιημένη, συμβολική και,
εν τέλει, μεταφυσική.

Αντιλαμβάνομαι πως οι σκηνοθέτες αυτοί, ικανότατοι καλλιτέχνες κατά
πάντα, έχουν τις προκαταλήψεις τους, τις ιδεολογικές και πολιτικές τους
εμμονές, εν τέλει τις ιδεοληψίες τους, αν θέλετε τους εφιάλτες τους. Αλλά το
μεγάλο λαϊκό κοινό της Επιδαύρου δεν είναι υποχρεωμένο να βλέπει θέατρο σαν να
πρόκειται για ψυχόδραμα, όπου οι τραγικοί χρησιμοποιούνται ως συνταγές
ψυχοθεραπείας. Το αρχαίο δράμα, ανεξάρτητα από τις πολιτικές και ιδεολογικές
διαφοροποιήσεις της αθηναϊκής δημοκρατίας μέσα στον 5ο π.Χ. αιώνα, είναι
έκφραση της δημοκρατίας, σχολείο των πολιτών, όπου δημόσια συζητούνται τα
μεγάλα προβλήματα του ανθρώπου. Ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης δεν
γνώριζαν τίποτε για Αισθητική.

Θα μου πείτε πως εμείς σήμερα είμαστε αφιονισμένοι αιώνες τώρα από το
ναρκωτικό της Αισθητικής. Από αυτό όμως το γεγονός ώς τη στιγμή που η
Αισθητική λειτουργεί ερήμην της μιμήσεως, κατασκευάζει φόρμες, καλούπια,
μήτρες φαντασιακές, όπου η ζωή, η πολιτική και το ήθος δραπετεύουν και
κυριαρχεί ο όγκος, ο ήχος, το χρώμα, ο ρυθμός χωρίς αναγωγή στη φύση και στο
ανθρώπινο, όταν οι αναφορές στην παράδοση, στη ζωή και στις ιδέες είναι
σχήματα, εικόνες, σύμβολα και αυτόνομα σημεία, τότε η τέχνη (και μάλιστα με
πρόσχημα την ερμηνεία των αρχαίων τραγικών) γίνεται ιμπεριαλισμός, αισθητικός
φασισμός, αυθαίρετο αισθητικό δόγμα, τυραννίδα. Ο «Θηβαϊκός Κύκλος» στην
Επίδαυρο ήταν μια προκλητική, αυθάδης, αυταρχική προβολή ενός αισθητικού
φορμαλιστικού ιμπεριαλισμού, που χρησιμοποιεί τους τραγικούς ποιητές ως
πρόσχημα για να κατασκευάσει μεταλλαγμένα πνευματικά υποπροϊόντα σε πολυτελή συσκευασία.