Τέχνη, θρησκείες και μαχόμενοι πολιτισμοί

Τζούε Τσανγκ – 50 χτυπήματα στον καθένα (1998), το κεντρικό έργο της έκθεσης του Τσεν Ζεν, αποτελούμενο από δεκάδες μεταχειρισμένες καρέκλες και παλιά κρεβάτια που σχηματίζουν ένα πελώριο μουσικό όργανο κρουστών το οποίο οι επισκέπτες καλούνται να κτυπήσουν «για ν’ απελευθερώσουν τις παρορμήσεις τους»

Η έκθεση του πρόωρα χαμένου Κινέζου καλλιτέχνη Τσεν Ζεν (1955-2000) είναι από
τις πιο ερεθιστικές και πιο επίκαιρες που είδαμε στην Αθήνα τα τελευταία
χρόνια και καταρχήν αξίζουν οι καλύτεροι έπαινοι στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης
Τέχνης.

Για το βλέμμα των (πολλών) επισκεπτών πάντως το θέαμα δεν ήταν μόνο εικαστικό.
Μια τεράστια κατασκευή καλούσε τους φιλότεχνους να ολοκληρώσουν το έργο
χτυπώντας τα τύμπανα που την αποτελούσαν. Μια τεράστια σκούπα παραπέρα,
κρεβάτια νοσοκομείων, ένα ολόκληρο δωμάτιο με προσωπικά μικροαντικείμενα, ένα
γλυπτό από κερί διαφόρων χρωμάτων κ.α. μετέδιδαν συμβολισμούς και μεταφυσικές
προεκτάσεις. Στον μουσειακό κατάλογο, η έκθεση επεκτείνεται με πληροφορίες για
τη ζωή και την καριέρα του και κείμενα των κ.κ. Α. Καφέτση, Χ. Χανρού, Κ.
Γρέγου κ.α. και μαθαίνουμε ότι ο Ζεν παρουσίασε έργα του σε μεγάλες
καλλιτεχνικές μητροπόλεις, ότι επεχείρησε εικαστικές-πολεοδομικές «επεμβάσεις»
σε κρίσιμα γεωπολιτικά σημεία του πλανήτη, ότι επενόησε όρους (όπως οι
«δι-εμπειρίες») για να καθορίσει την πνευματική θέση ενός καλλιτέχνη στον
σύγχρονο κόσμο της παγκοσμιοποίησης, ότι μελετούσε και την εναλλακτική ιατρική
σε σχέση με τη θρησκεία, το φενγκ-σούι κ.α. Τα κριτικά ερωτήματα ωστόσο
αρχίζουν απ’ εδώ και πέρα.

Γιατί άραγε έγινε αυτή η έκθεση; Για έναν βαθύτερο προβληματισμό στο
ζήτημα της δια-πολιτισμικότητας; Είναι προς τιμήν της κας Καφέτση ότι την είχε
προγραμματίσει πριν από τον θάνατο του καλλιτέχνη, με πρόσθετα έργα που θα
γίνονταν επιτόπου, για να δηλώσουν τη σχέση του με το ιδιαίτερο ιστορικό
στίγμα της πόλης. Συνυπολογίζοντας και τις εκθέσεις Γ. Τσαρούχη και Γ.
Χατζημιχάλη που προηγήθηκαν, το μουσείο αυτό αποδεικνύεται, ευτυχώς, πολύ
ευαίσθητο σε ζητήματα συγκρούσεως πολιτισμών και θρησκειών.

Με ποιους όρους σύγκρισης; Εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Όταν το ίδιο το
ζήτημα που απασχολεί τον καλλιτέχνη-εκθέτη είναι η θρησκευτικότητά του σε μια
οικουμένη χωρίς σύνορα, είναι αδιανόητο να μη συγκαταχωρείται στα κείμενα του
καταλόγου το ιδιαίτερο ανάλογο στίγμα της κοινωνίας όπου γίνεται η έκθεση.
Σήμερα που ακόμη και τα μπουκάλια κόκα-κόλα διαφοροποιούνται από χώρα σε χώρα,
δεν νοείται να εισάγουμε απλώς εκθέσεις, χωρίς προστιθέμενη ερμηνεία, έναν
κάποιο τεχνοκριτικό σχολιασμό για το τι έχουν να πουν στο δικό μας βλέμμα.
Μήπως δεν έχουμε; Στην ιδεολογία, εν μέρει και στις μορφές, το έργο του Ζεν
έχει πολλά κοινά με των Μ. Σπηλιόπουλου, Γ. Χατζημιχάλη, Π. Χαραλάμπους, Ν.
Χαραλαμπίδη, Γ. Τσαρούχη, Φ. Κόντογλου, Ν. Γύζη κ.α. που ψάχνουν τη θρησκεία
ως σταθερό σημείο αναφοράς σ’ έναν μεταβαλλόμενο κόσμο.

Και μην απαντήσει κανείς ότι οι δικοί μας δεν είναι τόσο σπουδαίοι επειδή δεν
εκπροσωπούν καλλιτεχνικές μητροπόλεις, διότι ο ίδιος ο Ζεν θεωρεί τον κενό
χώρο ανάμεσα στο διεθνές στυλ και το τοπικό πολιτισμικό βίωμα ως ουσία της
τέχνης του καιρού μας. Ως προς τις σχέσεις του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού με
τους υπόλοιπους, ο Ζεν είναι συνέχεια προβληματισμών των Μπολτάνσκι, Μπόις,
Πικάσο, Γκογκέν και Ντελακρουά, που πρωτοερεύνησαν τις σχέσεις δυτικού
πολιτισμού με τους υπόλοιπους.

Τέχνη, θρησκεία, τεχνολογία; Το τελευταίο αυτό ερώτημα δεν υπάρχει μέσα
στα έργα του καλλιτέχνη, αλλά εμμέσως στη φιλοσοφία του. Ο Ζεν μιλά σχεδόν
πνευματιστικά, για «μεταφορές σώματος» κ.α., αλλά μάλλον αγνοεί τον σύγχρονο
προβληματισμό του κυβερνοχώρου, ο οποίος τον υπερβαίνει. Με Βουδισμό ή
φενγκ-σούι αυτοπειθαρχούνται όχι μόνο οι καλλιτέχνες αλλά και πολλοί
συμπατριώτες του, στην ανθηρή κινέζικη βιομηχανία υπολογιστών.

Εάν οι θρησκευτικές αναγωγές δεν καταλήγουν σε μια ιδιαίτερη μορφολογική
πρόταση, όπως π.χ. έγινε με τον προτεστάντη Μόντριαν ή τον δικό μας Κόντογλου,
το θρησκευτικό συναίσθημα στην τέχνη μπορεί να γίνει ακόμη και γραφικό.
Πιθανόν οι καλλιτεχνικές μητροπόλεις να υποδέχθηκαν θετικά τον Ζεν, επειδή
εμπλουτίζει εξωτικά το δικό τους δεδομένο δυτικοευρωπαϊκό στυλ.

Σε τελευταία ανάλυση, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ακόμη και μέσα από την τέχνη
οι σημερινές κοινωνίες – ιδίως οι δυτικές – μάχονται για μια θέση και μια
«αρχηγική εικόνα» στις διεθνείς αγορές.

INFO

Chen Zhen, «Μεταφορές Του Σώματος», Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης,
Καλλιρρόης & Φραντζή (πρώην Εργοστάσιο Φιξ), τηλ. 9242111-2.