Ο άγιος της Αμφιβολίας

Οι λίγες φορές που ο Θωμάς ο Δίδυμος αναφέρεται στα πρώτα Ευαγγέλια και στις
Πράξεις των Αποστόλων είναι για να ακουστεί το όνομά του και μόνο ως μαθητή
του Ιησού. Μόνο στον Ιωάννη και στο «ελληνικό» του Ευαγγέλιο έχουμε στοιχεία
για να συγκροτήσουμε την προσωπικότητά του. Η πρώτη αναφορά είναι όταν ο
Ιησούς αποφασίζει να πορευτεί στη Βηθανία, γνωρίζοντας ότι εκεί καραδοκεί
κίνδυνος θανάτου. Ο Θωμάς προτρέπει τους άλλους συντρόφους του «άγωμεν και
ημείς ίνα αποθάνωμεν μετ’ αυτού». Σε αντίθεση με τον Πέτρο, που αργότερα στην
αυλή της εξουσίας τον αρνείται τρις, σαφώς από (κατανοητή) ανθρώπινη δειλία, ο
Θωμάς είναι αποφασισμένος να ακολουθήσει τον Διδάσκαλο ώς τον θάνατο. Άρα, ο
Θωμάς δεν είναι δειλός, δεν φυλάγεται, δεν υποκύπτει στον όκνον της λογικής.
Δεν περιμένει να δει πώς εξελίσσονται τα γεγονότα για να πάρει θέση. Δεν
οχυρώνεται πίσω από το εγώ του και, βέβαια, δεν κρατάει «πισινή». Είναι
έτοιμος να πεθάνει.

Η πρώτη λοιπόν εικόνα που μας παραδίδει ο Ιωάννης από τον συμμαθητή του
είναι ένα στοιχείο που μας οδηγεί σαφώς προς εκτιμήσεις που μπορεί να φτάσουμε
έως και την πρόχειρη διαπίστωση πως ο άνθρωπος αυτός ήταν τολμητίας,
αυθόρμητος, συναισθηματικός και σε χαρακτηρολογικό στενό περιθώριο επιπόλαιος.
Έπαιρνε εύκολα φωτιά. Η εικόνα όμως αυτή ανατρέπεται όταν διαβάζουμε, πάντα
στον Ιωάννη, πως σε άλλη περίσταση ο Θωμάς είχε ρωτήσει ευθέως τον Ιησού:
«Κύριε, ουκ οίδαμεν πού υπάγεις· και πώς δυνάμεθα την οδόν ειδέναι». Δεν αρκεί
μόνο να εκφράσει, σεμνά, αλλά πεντακάθαρα την απορία του, δεν ζητά από τον
Ηγέτη να αποκαλύψει το τέρμα μιας πορείας, τον σκοπό μιας διδασκαλίας, το
τέλος που επιδιώκεται με μια επαναστατική ενέργεια που ανατρέπει καθιερωμένα,
προκαλεί την τρέχουσα τάξη, αναστατώνει την κοινωνική ειρήνη και
επαναπροσδιορίζει τον ηθικό κανόνα. Ζητά και τη μέθοδο, θέλει να μάθει ποια
διαδικασία θα ακολουθηθεί. Δεν φτάνει να γνωρίζει κανείς το τέρμα, τον σκοπό,
οφείλει να επιλέξει και τον κατάλληλο δρόμο, την οδό, τη μέθοδο, με την οποία
ο σκοπός θα κατακτηθεί, με λιγότερο κόστος, μικρότερους κινδύνους, ελάχιστα
λάθη και σε συντομότερο χρόνο.

Ο Θωμάς είναι πρόθυμος να πεθάνει γι’ αυτόν τον χαρισματικό δάσκαλο, εμπνέεται
σχεδόν ερωτικά από την ήπια βία της πειθούς του, αλλά θέλει να γνωρίζει πού
έχουν σκοπό να φτάσουν, τι νόημα πιθανόν θα έχει η θυσία του. Κι όχι μόνο,
θέλει να πειστεί με λογικά επιχειρήματα για την ακολουθητέα πορεία. Και επειδή
ακριβώς του σκοπού τίμημα εμφανίζεται να είναι ο θάνατος, θέλει να γνωρίζει αν
«δύναται ειδένα την οδόν», αν είναι εφικτός, δυνατός και ικανός αυτός ο τρόπος
πορείας.

Θέλω να ξέρω, φαίνεται να λέει, αν οι δυνάμεις μου, οι γνώσεις, οι
ικανότητές μου θα με βοηθήσουν να τα βγάλω πέρα. Θέλω να ξέρω αν είμαι άξιος
του σκοπού. Αν ο σκοπός αξίζει τον κόπο, θέλω να μάθω πώς θα τον φτάσω, πόσα
εφόδια θα μου χρειαστούν, ποια εργαλεία, πόσες και ποιες πληροφορίες πρέπει να
κατέχω ώστε και να μην παραπλανηθώ, να μη χάσω τον μπούσουλα, αλλά και να
νιώθω, κάθε στιγμή, πως ο μόχθος, οι κίνδυνοι, τα εμπόδια, οι αναστολές, η
τύχη, οι συμπτώσεις θα ξεπεραστούν, θα ξορκιστούν ή θα ενδυναμώσουν το πείσμα
μου. Πες μου πού με πας και πώς θα βρω τη δύναμη να πάω.

Τι άλλο μπορεί να ζητήσει πιο ουσιαστικό ένας μαθητής από ένα δάσκαλο. Πώς
μπορεί αλλιώς να λειτουργήσει αυτή η βαθιά ερωτική σχέση Δάσκαλου – Μαθητή
χωρίς αυτήν την αμοιβαιότητα. Ο Δάσκαλος αναλαμβάνει να προτείνει όραμα, να
σχεδιάζει πορεία βίου, να εξασφαλίσει ισορροπίες μέσων και σκοπού, κυρίως να
εφοδιάσει τον μαθητή με όργανα πλεύσης, να του δείξει τις εναλλακτικές
διαδρομές, όλους τους δρόμους, ακόμη και τα δύσβατα μονοπάτια που οδηγούν στη
λεωφόρο προς τον τελικό στόχο, να τον μυήσει στα μυστικά της οδοιπορίας, να
τον εξοπλίσει ακόμη και με τα αναγκαία τροχιοδρομικά, ώστε, αν κάποτε χαθεί σε
παράδρομους και αδιέξοδα, να στείλει το στίγμα του στα σωστικά συνεργεία. Ο
μαθητής πρέπει να υπολογίζει και να έχει πειστεί γι’ αυτό, πως κάθε ταξίδι
έχει κινδύνους, καιροφυλακτούν τρικυμίες, σεισμοί, λιμοί, καταποντισμοί. Το
ναυάγιο είναι ενδεχόμενο. Ο Δάσκαλος πρέπει να έχει προβλέψει τον τρόπο
επιβίβασης στην πανέτοιμη σωσίβια λέμβο. Δεν μπορεί να απαιτεί από τον μαθητή
τυφλή, άλογη, αναιτιολόγητη εμπιστοσύνη, χωρίς σχέδιο, πρόγραμμα, προβλέψεις,
ενδεχόμενα, απροσδόκητα. Η τυφλή πίστη, αν απαιτείται από τον μαθητή, ενέχει,
σε περίπτωση αποτυχίας, την προδοσία, την εγκατάλειψη του δασκάλου, την
απογοήτευση και το μίσος. Ο Θωμάς είναι ένας ιδανικός μαθητής. Πιστεύει στο
όραμα, εμπιστεύεται τον Διδάσκαλο, αλλά θέλει να ξέρει πού πάει, γιατί πάει
και πώς θα πάει ώς το τέρμα, έστω κι αν αυτό είναι ο θάνατος.

Είναι λάθος να προσάπτει κανείς στον Θωμά την άρνηση του θαύματος. Δεν
αρνείται ούτε το παράλογο ούτε το παρά τον Λόγον. Δεν αρνείται πως μπορεί να
υπάρχει μια περιοχή αδιανόητη ακόμη και για τις αισθήσεις μας, τη λογική μας
και τη συνήθεια.

Η αμφιβολία του για την εκ νεκρών ανάσταση του Ιησού καταγράφεται από τον
«ελληνιστικό» Ιωάννη με σπάνια σαφήνεια: «Εάν μη ίδω εν ταις χερσίν αυτού τον
τύπον των ήλων και βάλω τον δάκτυλόν μου εις την πλευράν αυτού, ου μη
πιστεύσω». Λες και ακούει κανείς τον εμπειρισμό του Δαβίδ Χιούμ και τον
αγνωστικισμό του Εμμανουήλ Καντ. Λες και προαναγγέλλει η φράση αυτή όλη την
επανάσταση που έφερε στην Ευρώπη το «Νέον όργανον» του Φραγκίσκου Βάκωνα, την
άρνηση να πιστεύει κανείς τυφλά στην αυθεντία της μεταφυσικής σχολαστικής
σχολής (του άλλου Θωμά, του Ακυινάτη) και να υψώνει ως νέο εργαλείο γνώσης όχι
τη διαστρέβλωση της αριστοτελικής λογικής από τους καθολικούς φιλοσόφους, αλλά
το πείραμα, το «θέλω να δω και θέλω ν’ αγγίξω» του Θωμά του Διδύμου.

Να πιστέψω στο θαύμα, στο τερατώδες, στο ανοίκειο, στο αιφνίδιο και
αδιανόητο άλμα, αλλά να το δω, να το ψηλαφήσω, να το εξετάσω, να μπορέσω να το
εντάξω στις λογικές μου κατηγορίες, έστω κι αν χρειαστεί να αλλάξω αξιώματα,
να κλονίσω βεβαιότητες, να διορθώσω πεδία αναφοράς, να διευρύνω τον γνωστό
κόσμο. Να παραδεχτώ πως ό,τι ώς τώρα ήταν ανώμαλο, τερατώδες, αφύσικο, είναι
ομαλό, φυσικό, αρμονικό, ανήκει, επειδή επαληθεύεται στον κόσμο που με
περιβάλλει ως νέον αλλά νόμιμο.

Βεβαίως ο Ιωάννης κλείνει τη σχέση Θωμά – Ιησού με τη ρήση του Δασκάλου: «Ότι
εώρακάς με, πεπίστευκας· μακάρι οι μη ιδόντες και πιστεύσαντες». Τι νόημα
άραγε να έχει αυτή η ρήση; Το γνωστό: «πίστευε και μη ερεύνα»; Αμφιβάλλω ως
ένας αιώνιος Θωμάς κι ας παρεξηγηθώ. Όποιος πίστευε στο άτομον του Δημοκρίτου
στον Μεσαίωνα καιγόταν ως υλιστής. Υπάρχει κανείς σήμερα, κι ο πιο δογματικός
θεολόγος, που να μην πιστεύει ότι η ύλη αποτελείται από άτομα; Έχει δει κανείς
άτομο, το έχει αγγίξει; Μας αρκεί η βεβαιότητα των μεγάλων φυσικών που το
ανακάλυψαν. Ναι, δεν έχω δει άτομο υδρογόνου. Αλλά πιστεύω γιατί έχω δει το
Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα.

Ο Θωμάς με την αμφιβολία του μας καθοδηγεί πάντα να σκεφτούμε πως πιθανόν ό,τι
θεωρούν οι μη ιδόντες και πιστεύοντες ως θαύμα, να μην είναι τίποτε άλλο από
αυτό που βλέποντας και αγγίζοντας πιστοποιούμε, μια νέα πραγματικότητα.