Καπετάνιοι αλληλεγγύης

Ο Σταύρος Νιάρχος κατά την υπογραφή της σύμβασης για τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά με τον υπουργό Οικονομικών Χέλμη. Δεξιά, ο ιδιόκτητος «Ολυμπιακός Πύργος» του Ιδρύματος Ωνάση στο κέντρο της Νέας Υόρκης

Η εμπορική ναυτιλία κατέχει καίρια θέση στην ελληνική οικονομική και κοινωνική
πραγματικότητα τους τρεις τελευταίους αιώνες. Ήδη από τον 18ο αιώνα οι Έλληνες
είχαν στα χέρια τους μεγάλο μέρος του εμπορίου στην ευρύτερη περιοχή και ο
ρόλος της ελληνικής ναυτιλίας έβαινε αυξανόμενος ώστε να οδηγήσει στη
δημιουργία εφοπλιστικών «δυναστειών» με παγκόσμια φήμη.

Αν όμως η προσφορά των εφοπλιστών στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα έχει
ως κύριο σημείο αναφοράς την Επανάσταση του 1821, τον 20ό αιώνα πήρε άλλες
μορφές. Ιδίως τη μορφή της δωρεάς που, μέσω ιδρυμάτων, ήρθε συχνά να καλύψει
ανάγκες που το ελληνικό κράτος αδυνατούσε να σηκώσει στις πλάτες του. Το
δίτομο έργο του δημοσιογράφου Ευστάθιου Μπάτη «Εκ της θαλάσσης τα κρείττω»
χαρτογραφεί αυτόν ακριβώς τον χώρο προσφοράς, που φαίνεται να αποτελεί
ιδιαίτερη περίπτωση με συνολικά χαρακτηριστικά μία παράδοση με διάρκεια και,
όπως δείχνουν τα πράγματα, με μέλλον.

«Φαίνεται πως η μόνιμη ανατροφή με το υγρό στοιχείο και ό,τι αυτό
μπορεί να σημαίνει από βιολογικής και ψυχολογικής πλευράς για τον άνθρωπο,
αλλά και η καθημερινή άσκηση στον χώρο της οικουμενικής σκέψης και δράσης,
διαμορφώνουν προσωπικότητες με πάθος και θέληση για δημιουργία», υποστηρίζει ο
συγγραφέας Ευστάθιος Μπάτης. Και συμπληρώνει: «Έτσι μόνο εξηγείται η σταθερή
ροπή του ναυτικού πλούτου σε πράξεις ανθρώπινης αλληλεγγύης και σε έργα
πολιτισμού που αντέχει, δεν εξαντλείται εδώ και τρεις περίπου αιώνες,
ανεξάρτητα από τις συνθήκες που επικρατούν κάθε φορά στο εθνικό, πολιτικό και
κοινωνικό περιβάλλον».

Από το Ίδρυμα Ευγένιου Ευγενίδη μέχρι το Καλλιμανοπούλειο Εκκλησιαστικό
και Διακονικό Κέντρο των Καλαβρύτων και από το Ίδρυμα Σταύρος Σ. Νιάρχος έως
το Ίδρυμα Παναγιώτη Τσάκου που δραστηριοποιείται στον ελληνισμό της Νότιας
Αμερικής, η ιστορία της εφοπλιστικής προσφοράς στο κοινωνικό πεδίο έχει
χαράξει τον δικό της σημαντικό δρόμο, και τούτο ανεξάρτητα από τους μύθους –
θετικούς και αρνητικούς – με τους οποίους έχουν καλυφθεί τα πρόσωπα των
πρωταγωνιστών της.

Βεβαίως, περισσότερο γνωστές είναι οι δωρεές μεγάλων εφοπλιστών, ωστόσο το
έργο του Ευστάθιου Μπάτη περιλαμβάνει τόσο το κέντρο όσο και την περιφέρεια –
πολύ περισσότερο από τη στιγμή που τα νησιά ήταν το σημείο εκκίνησης των
περισσοτέρων. Ο πρώτος τόμος καλύπτει ευεργέτες που προέρχονται από τον χώρο
του Αιγαίου. Στον δεύτερο τόμο καλύπτονται ο χώρος του Ιονίου, η ηπειρωτική
Ελλάδα και ο ελληνισμός της Διασποράς. Σε αυτόν τον δεύτερο τόμο διαβάζουμε
και για μερικές από τις πιο γνωστές εφοπλιστικές οικογένειες.

Διαβάζουμε λοιπόν για τα 500 εκατ. δραχμές που έδωσε ο Γιάννης Λάτσης για τη
φροντίδα των προσφύγων της Γιουγκοσλαβίας, για τα 10 εκατ. δολάρια που διέθεσε
στον ασφαλιστικό φορέα των ναυτικών, για ποικίλα επιδόματα και προίκες προς
οικογένειες ναυτικών. Αλλά και για τα γεωργικά εργαλεία και τρακτέρ που
έστειλε στη Βόρειο Ήπειρο – στην Πωγωνιανή μάλιστα ίδρυσε και χρηματοδότησε
Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης – προκειμένου να συγκρατήσει τους Έλληνες
στις εστίες τους. Ας μην ξεχνάμε ότι ο πατέρας του ήταν Βορειοηπειρώτης.

Οι δραστηριότητες του ιδρύματος «Αλέξανδρος Ωνάσης» (καρδιοχειρουργικό
κέντρο, ομώνυμα βραβεία κ.λπ.) είναι γνωστές, καθώς ο Αριστοτέλης Ωνάσης
«κατέλιπε τη μισή περιουσία του ανεξάρτητη και αυτοτελή από την άλλη μισή και
οι εκτελεστές της διαθήκης προχώρησαν στην ίδρυση δύο επάλληλων ιδρυμάτων, του
επιχειρηματικού και του κοινωφελούς».

Όσο για το Ίδρυμα Σταύρος Σ. Νιάρχος, προσεγγίζει το θέμα της χορηγίας εκτός
παραδοσιακών μορφών. Όντας το νεώτερο των μεγάλων εφοπλιστικών ιδρυμάτων – ο
Σταύρος Νιάρχος απεβίωσε το 1996 -, επέλεξε να μην επικεντρώσει το ενδιαφέρον
του στην πραγματοποίηση ενός συγκεκριμένου στόχου, αλλά να επεμβαίνει σε
ποικίλες περιστάσεις ανάγκης ή να χρηματοδοτεί πολιτιστικούς σκοπούς. Έτσι,
διέθεσε 500 εκατ. δραχμές για τις ανάγκες των σεισμοπλήκτων του 1999 και για
έργα αντισεισμικής θωράκισης της Αθήνας, ενώ το 2001 παρέδωσε στην ηγεσία του
Πυροσβεστικού Σώματος μελέτη του νέου κτιριακού συγκροτήματος της 1ης ΕΜΑΚ
στην Ελευσίνα, προϋπολογισμού 1 δισ. δρχ. Το 2000 είχε προσφέρει στην
Πυροσβεστική 15 οχήματα. Ιδιαίτερη πολιτιστική αξία έχει η συνεργασία του
Ιδρύματος με τον Σύλλογο Οι Φίλοι της Μουσικής, καρπός της οποίας είναι η
λαογραφική καταγραφή και μελέτη της μουσικοχορευτικής παράδοσης της Θράκης,
έρευνα που ήδη έχει επεκταθεί στη Μακεδονία.

Η οικογένεια Βαρδινογιάννη πάλι, με εμπροσθοφυλακή στο κοινωνικό έργο
τη Μαριάννα Βαρδινογιάννη, έχει επικεντρώσει το κοινωφελές έργο της στο παιδί
και τις ανάγκες του. Μέσω του συλλόγου «Ελπίς» παρέχεται εξειδικευμένη
φροντίδα για παιδιά με νεοπλασματικά νοσήματα (δημιουργήθηκε μάλιστα και
ειδικός ξενώνας για τους γονείς τους), έργο για το οποίο τιμήθηκε άλλωστε από
την UNESCO με τον τίτλο της Πρέσβειρας Καλής Θελήσεως.

Το Μάρτιο του 2000, σε ναυπηγεία της μακρινής Κορέας, υψώθηκε η ελληνική
σημαία στο πιο πρόσφατο απόκτημα, το νεότευκτο δεξαμενόπλοιο «Θρύλος του
Αιγαίου» (Aegean Legend), του Παναγιώτη Θ. Αγγελόπουλου. Σε μια τελετή με τη
μεγαλοπρέπεια του βυζαντινού τυπικού -κάτι που δεν είναι τυχαίο, καθώς ο
Παναγιώτης Θ. Αγγελόπουλος (στην κορυφή, ως το θάνατό του, μιάς μεγάλης
οικογένειας βιομηχάνων και εφοπλιστών) υπήρξε ευεργέτης του Οικουμενικού
Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και είχε τον τίτλο του Μέγα Λογοθέτη του
Οικουμενικού Θρόνου.

Και «βασιλιάς του χαβιαριού»

Πάμπολλα τα παραδείγματα δωρεών, που αναφέρει ο Ευστάθιος Μπάτης, αναφέρονται
σε ποικίλες δραστηριότητες της κοινωνικής μας ζωής. Ο Γιάννης Πατέρας, για
παράδειγμα, έδωσε το 1975, 5 εκατ. δολάρια για την ανέγερση στον Ευαγγελισμό
πτέρυγας νοσηλείας αποκλειστικά για ναυτικούς. Οι αδελφοί Δρακούλη πάλι, με
επιχειρηματική έδρα τη Βράιλα, ιδρυτές της Τράπεζας Πειραιώς, ηλεκτροδότησαν
το 1923 το νησί τους, την Ιθάκη, που γνώρισε το ηλεκτρικό φως όταν η ελληνική
επαρχία ήταν βυθισμένη στο σκοτάδι. Κάθε νησί είχε τους ευεργέτες του.
Οικογένειες μεγάλες, όπως οι Εμπειρίκοι και οι Γουλανδρήδες στην Άνδρο ή οι
Χανδρήδες και οι Λαιμοί στη Χίο.

Πολλές εφοπλιστικές οικογένειες προσανατόλισαν την προσφορά τους στον τομέα
της εκπαίδευσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περίπτωση του Ευγενιδείου, καθώς
ο Ευγένιος Ευγενίδης είχε θέσει ως σκοπό ζωής την προαγωγή της τεχνικής
εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Έτσι, στις αρχές της λεωφόρου Συγγρού υπάρχει μεγάλη
βιβλιοθήκη τεχνικής εκπαίδευσης και, βέβαια, το Πλανητάριο, που δέχεται
επισκέψεις χιλιάδων μαθητών. Η οικογένεια Λιβανού ίδρυσε στα Καρδάμυλα της
Χίου Σχολή Εμποροπλοιάρχων που ανέδειξε φουρνιές καπεταναίων. Και ο Ιωάννης
Βαρβάκης, Ψαριανός καπετάνιος αλλά και «βασιλιάς του χαβιαριού», άφησε
πεθαίνοντας – το 1825 -, ένα τεράστιο κληροδότημα, με σκοπό «να μπουν θεμέλια
γερής παιδείας», που πήρε υλική μορφή 35 χρόνια αργότερα με την ίδρυση του
ομώνυμου Λυκείου.

INFO

Το δίτομο έργο του Ευστάθιου Μπάτη «Εκ της θαλάσσης τα κρείττω» (εκδόσεις
Finatec», σελ. 430, με χορηγία του Ιδρύματος Σταύρου Σ. Νιάρχου) παρουσιάζεται
στο Μέγαρο Σταθάτου την Τρίτη, 16 Απριλίου, στις 12.30 μ.μ.