Δηλητήρια, δόσεις και αντίδοτα

Κυριάκου Μορταράκου: Ρώσικη Ρουλέτα (2002) – Μια χιουμοριστική αντιδιαστολή του Μυστικού Δείπνου με τα σύγχρονα εταιρικά «μίτινγκ». Το ευστοχότερο έργο της έκθεσης

Η επικοινωνιακή εικόνα της εκδήλωσης υπόσχεται πολλά και βαρύγδουπα. Μιλά για
«τα δηλητήρια ως αλληγορία της σύγχρονης τέχνης» ή για τον «καλλιτεχνικό
θάνατο όσων φοβούνται να ενδυθούν το ιμάτιο του Σωκράτη». Ομοίως και ο χώρος,
ένα πρώην εργοστάσιο φωταερίου. Όμως όσα εμφανίζονται στο βλέμμα μας ελάχιστα
ανταποκρίνονται σ’ όσα αναμέναμε.

Η σκηνογραφία της εκδήλωσης γίνεται μπούμερανγκ. Τα εκθέματα αδυνατούν να
ανταγωνιστούν τα παλιά, τεράστια μηχανήματα τριγύρω τους. Μεγάλες οπές φούρνων
από χοντρό σκουριασμένο σίδερο, σαν χοάνες που φοβάσαι ότι θ’ αρχίσουν να
αναδύουν αέρια, όπως σε κινηματογραφικές ταινίες για το Άουσβιτς. Ο δυναμικός
χώρος εξουδετερώνει τους καλλιτέχνες και οι «εγκαταστάσεις» – βίντεο, μεγάλες
φωτογραφίες, αυτούσια τρισδιάστατα αντικείμενα κ.λπ. – μοιάζουν να προέρχονται
από μια οποιαδήποτε άλλη έκθεση σύγχρονης τέχνης. Εξαίρεση το έργο του
Κυριάκου Μορταράκου, που παρουσιάζει σε μινιατούρα ένα τραπέζι συσκέψεων με
γραβατοφορεμένους να καλούνται να πιούν κώνειο. Υποβλητικό έργο, αν και
ελάχιστα θυμίζει τον εξαίρετο ζωγράφο πινέλων που καθιερώθηκε με αφαιρετικούς
πίνακες.

Ξεχωρίζει και το έργο του Άγγελου Σκούρτη, με την επαναλαμβανόμενη
επιγραφή «Natura Morta» πάνω σε μικρά κουτιά και σε μια ταμπέλα με εικόνες του
Κ. Μαρξ, του Α. Βελουχιώτη και της 17η Νοέμβρη και υποθέτουμε ότι κριτικάρει
την αντιτρομοκρατική μανία, ιδίως μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Στο βίντεο
του Δημήτρη Τζαμουράνη βλέπουμε μια γυναίκα σε αλλοτριωτικές καταστάσεις, σε
μια εσοχή μπουκάλια με αντικείμενα μέσα τους (Δ. Αληθεινός). Με ακόμη
ασαφέστερη εκφραστικότητα τα έργα των υπολοίπων, συμπληρώνουν τον αριθμό
δώδεκα, αφήνοντας έτσι περαιτέρω συμβολισμούς προς το Δωδεκάθεο ή τους μαθητές
του Χριστού.

Απογοητευμένοι, αναζητούμε έστω τις προθέσεις, καταφεύγοντας στον κατάλογο,
όπου διαβάζουμε το κείμενο της οργανώτριας κ. Μαρίας Μαραγκού καθώς και μελέτη
του γιατρού κ. Γεράσιμου Ρηγάτου με τίτλο «Δηλητήρια και δηλητηριάσεις στην
ελληνική παράδοση». Είναι μια χρήσιμη εγκυκλοπαιδική αναδρομή, στη Μήδεια,
στον Ηρακλή, στα ρωμαϊκά και βυζαντινά παλάτια, στον Σολωμό και τον
Παπαδιαμάντη και, πρωτίστως, στον Σωκράτη, στον οποίο άλλωστε είναι αφιερωμένη
η όλη εκδήλωση.

Στο κείμενο της κ. Μαραγκού διαβάζουμε για «δηλητήρια του κοινωνικού
πλαισίου», για «γοητεία του μη ακαριαίου θανάτου», για «ρύπους της ατμόσφαιρας
και των σοφιστών του συρμού στην τηλεόραση» κ.ά. και διαπιστώνουμε ότι το
βαθύτερο υπόστρωμα του σκεπτικού κρύβει θησαυρούς που έμειναν αναξιοποίητοι,
όπως π.χ. η αμφισημία του Καλού-Κακού, το πώς όλα μπορεί να λειτουργήσουν
αντίθετα από την πρόθεσή μας, όπως π.χ. το φωταέριο ή τα φάρμακα μπορούν να
χρησιμεύσουν και ως εργαλείο αυτοκτονίας.

Η κ. Μαραγκού είναι ευαίσθητη τεχνοκριτικός και της οφείλουμε μια άλλη
θεματική έκθεση, επαρκώς ολοκληρωμένη, τα «Εφήμερα». Εν προκειμένω όμως, το
σκεπτικό και τα έργα που κλήθηκαν να το εκφράσουν υστερούν απελπιστικά μπροστά
στο τεράστιο ζήτημα που τολμούν ν’ αγγίξουν. Μια τέτοια έκθεση χρειαζόταν
βαθύτερες ιστορικές-φιλοσοφικές αναγωγές και τολμηρά, όχι «φιλολογικά», έργα.

Η λέξη «δηλητήριο» π.χ. κρύβει μέσα της τις τεράστιες έννοιες «μέτρο»
και «αντίδοτο». «Δεν υπάρχουν δηλητήρια, μόνο δηλητηριώδεις δόσεις» λένε οι
φαρμακοποιοί, θυμίζοντας το «παν μέτρον άριστον». Ο Μιθριδατισμός – η βαθμιαία
εξοικείωση με το φαρμάκι – είναι μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση. Την έκθεση ή
τον κατάλογο θα πλούτιζαν επίσης και εικονογραφικές αναφορές, όπως π.χ. οι
σαιξπηρικοί Ρωμαίος και Ιουλιέτα, μανιτάρια από νεκρές φύσεις, ή, έστω,
σύγχρονοι καλλιτέχνες που αυτοακρωτηριάζονται μπροστά στο κοινό.

Ούτε στην έκθεση αυτή πάντως ούτε αλλού είδαμε ποτέ καλλιτέχνες να πεθαίνουν
για να δείξουν υπακοή στη Πολιτεία, όπως ο τιμώμενος Σωκράτης ή οι γέροντες
της αρχαίας Τζιάς που, ως γνωστόν, έπιναν κώνειο εθελουσίως για να αφήνουν
«τόπο στους νέους». Τέτοιες υποδειγματικές αυτοθυσίες, πολύ δύσκολα
συσχετίζονται με τον εγωκεντρισμό της μοντερνιστικής τέχνης. Μάλλον
λειτουργούν αντίστροφα, ως αντίδοτο στην πρόχειρη καλλιτεχνική έκφραση περί
παντός επιστητού.

INFO

«Δηλητήρια». Εικαστική παρέμβαση 12 εικαστικών καλλιτεχνών, Τεχνόπολις ­
Γκάζι, Πειραιώς 100, τηλ. 010-3467.322, 10 π.μ. – 10 μ.μ., έως 28/4.