Και όμως,οι πέτρες μάς «μιλούν»

Οι πέτρες μιλούν… Και μαρτυρούν όχι μόνο την ανθρώπινη εξέλιξη αλλά και την
πορεία, μέσα στον χρόνο, ολόκληρου του πλανήτη Γη. Για την ηλικία τους, οι
μήνες δεν είναι παρά δευτερόλεπτα και τα χρόνια μετριούνται σε δεκάδες
εκατομμύρια.

«Η ιστορία του ανθρώπου δεν είναι παρά το ένα πεντακοσιοστό μπροστά στην
ιστορία της Γης», λέει η γεωλόγος του ΙΓΜΕ, κ. Αναστασία Κουτσουβέλη. Γι’
αυτήν την πορεία, οι πέτρες, οι βράχοι, τα πετρώματα είναι η πιο ζωντανή
απόδειξη. Είναι οι ιστορικοί, που κράτησαν κολλημένα πάνω τους απολιθώματα
ζωής, που «είδαν» τον βυθό των ωκεανών να γίνεται βουνό και τις παραλίες των
θαλασσών να απομακρύνονται χιλιόμετρα. Πέρασαν τεράστιες κλιματικές αλλαγές
και πήραν τη σημερινή τους μορφή από τεκτονικές κινήσεις – κάτι σαν αυτό που
ονομάζουμε σεισμό – που είχαν τη δύναμη να μετακινήσουν βουνά ολόκληρα.

Οι βράχινοι όγκοι της Ελλάδας το γνωρίζουν πολύ καλά. Εδώ, σ’ αυτό το μέρος
της Γης, δεν θα βρεθεί ποτέ δεινόσαυρος. Και η εξήγηση είναι απλή. Εκείνη την
περίοδο, η Ελλάδα δεν ήταν παρά μέρος ενός ωκεανού. Και οι ασβεστόλιθοι, που
βρίσκονται στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας, δεν ήταν παρά ο βυθός της θάλασσας
που μετρούσε ακόμη και 200 μέτρα βάθος.

Η φωνή των λίθων είναι σήμερα οι γεωλόγοι. Τα μάτια που μπορούν να διαβάσουν
πάνω τους την ιστορία της Γης. «ΤΑ ΝΕΑ» άκουσαν τους βράχους να μιλούν με τη
βοήθεια της κ. Κουτσουβέλη.

Φιλοπάππου: Βράχοι 80 εκατ. ετών!

Στον περιφερειακό του Φιλοπάππου, εκεί ακριβώς δίπλα στον δρόμο, που
διακόπτεται από έργα, οι βράχοι αλλάζουν ύψος και σχήματα. Όσοι δεν ξέρουν να
διαβάζουν την ιστορία τους, μόνο αυτό βλέπουν. Έναν βράχο, γκρι και σε κάποια
σημεία καφέ, σαν να έχει σπάσει, και για θάλασσα ούτε λόγος.

Κι όμως, «η γεωλογία θέλει φαντασία, θέλει να μπορείς να φτιάχνεις παραμύθια,
να ταξιδεύεις εκατομμύρια χρόνια πριν», λέει η κ. Κουτσουβέλη. «Αυτό είναι
ασβεστόλιθος, είναι ιζηματογενές πέτρωμα και προέρχεται από τη διάβρωση
παλαιότερων πετρωμάτων. Η ηλικία του φτάνει τα 80 εκατομμύρια χρόνια. Τότε εδώ
υπήρχε θάλασσα και αυτός ο βράχος δημιουργήθηκε στον βυθό της, σε βάθος
τουλάχιστον 200 μέτρων».

Δημιουργήθηκε. Με αυτήν τη λέξη αρχίζει το ταξίδι πίσω στον χρόνο. Και η
γεωλόγος ξεκινά την ανάγνωση στο… αληθινό παραμύθι του βράχου. «Εκατομμύρια
χρόνια πριν, παλαιότερα πετρώματα διαβρώθηκαν, έσπασαν, μεταφέρθηκαν και
αποτέθηκαν στον βυθό της θάλασσας. Άμμος και άργιλος κυρίως, γιατί είναι υλικά
ελαφρά και μεταφέρονται εύκολα. Υλικά ασύνδετα αρχικά μεταξύ τους, γι’ αυτό
λέγονται ιζήματα. Με την πάροδο του χρόνου, και όταν λέμε χρόνο, εννοούμε μία
πολύ μεγάλη περίοδο, το πάχος των ιζημάτων ολοένα και μεγάλωνε. Και το στρώμα
αυτό των υλικών γινόταν σκληρό και συμπαγές – η λεγόμενη διαγένεση».

Οι στρώσεις είναι, προφανώς, αυτό που φαίνεται σαν σπασμένο. «Πράγματι
και έχουν συγκεκριμένες διευθύνσεις. Κάπου στη μέση υπάρχει ένας θόλος, όπως
βλέπετε. Αυτό σημαίνει ότι κάποια στιγμή υπήρξαν τεκτονικές κινήσεις, έντονες
πιέσεις δηλαδή, κάπως έτσι δημιουργούνται και τα βουνά».

Όταν πλησιάζει κανείς κοντά και αγγίζει τον ασβεστόλιθο, μοιάζει σαν να
αποτελείται από μικρά κρυσταλλάκια. «Αυτό συμβαίνει, γιατί έχει μεγάλη
ποσότητα ασβεστίτη. Όταν ο ασβεστίτης βρεθεί σε υψηλές συνθήκες πίεσης και
θερμοκρασίας, γίνεται μάρμαρο. Βλέπουμε, λοιπόν, ότι κάτι τέτοιο δεν έχει
συμβεί στα εκατομμύρια χρόνια που βρίσκεται ο βράχος εδώ».

Καθώς ανεβαίνει κανείς τον βράχο του Φιλοπάππου, στο έδαφος υπάρχουν λεπτές
στρώσεις χώμα και μικρά πετραδάκια. Σε κάποια σημεία ξεπετιούνται και πάλι
βράχοι. «Όλα προέρχονται από τη διάλυση του ασβεστόλιθου», λέει η κ.
Κουτσουβέλη.

Η περιήγηση φτάνει πολλά μέτρα μακριά από το πρώτο σημείο, στην άλλη
πλευρά του Φιλοπάππου. Ο δεύτερος βράχος δεν διαφέρει και πολύ από τον
προηγούμενο. Μόνο που μοιάζει να έχει περισσότερο χώμα και είναι χαμηλότερος.
Μέχρι εκεί βλέπουν τα μάτια ενός απλού ανθρώπου.

Τα μάτια της γεωλόγου, όμως, έχουν ήδη διαβάσει ότι ο αυτός ο βράχος είναι
αθηναϊκός φλυσχοειδής σχιστόλιθος και ότι προφανώς στο σημείο αυτό υπήρχαν
λατομεία στην αρχαιότητα. «Μοιάζει όλα να γίνονται με τρόπο μυστικό. Κάτω από
την επιφάνεια της θάλασσας. Αυτός ο βράχος είναι νεώτερος. Δημιουργήθηκε πριν
από 40 έως 60 εκατομμύρια χρόνια», εξηγεί.

Και το ταξίδι στον χρόνο ξεκινά και πάλι. «Το πέτρωμα εδώ, ανήκει στα λεγόμενα
μεταμορφωμένα. Στην αρχική του μορφή ήταν άργιλος, ένα λεπτόκοκκο υλικό. Αν
μπορούσε να το αγγίξει κανείς τότε, θα έμοιαζε με άμμο και θα κολλούσε στα
χέρια. Ήταν θαλάσσιο ίζημα. Κάποια στιγμή, όμως, βρέθηκε σε συνθήκες υψηλών
πιέσεων και θερμοκρασίας και έγινε σχιστόλιθος. Υπέστη δηλαδή χημικές
μεταβολές, άλλαξε χρώμα και σκληρότητα».

«Μωρό» 120.000 ετών

«Μέσα στις βράχινες στρώσεις, βρέθηκαν θραύσματα από γαστερόποδα, οστρακώδη και ελασματοβράγχια που μας βοήθησαν να προσδιορίσουμε το κλίμα της περιοχής τότε, που ήταν εύκρατο έως τροπικό», εξηγεί η κ. Αναστασία Κουτσουβέλη, καθώς διηγείται την ιστορία της Ηετιωνείας Πύλης στη Δραπετσώνα

Η γεωλογική οικογένεια των λίθων έχει και τα «μωρά» της. Στην παραλία της
Αρβανιτιάς, στο Ναύπλιο, ο βράχος είναι μόλις 120.000 ετών, ίσως και νεώτερος
(80.000 ετών). Ασβεστόλιθος και πάλι, όπως λέει η κ. Κουτσουβέλη, έχει υποστεί
έντονη διαγένεση, και το υλικό από το οποίο προήλθε είναι ο άργιλος.

«Στο σημείο έχει βρεθεί ένα από τα σημαντικότερα απολιθώματα. Είναι ο
μάρτυρας, που λέει ότι η θερμή θάλασσα από το Γιβραλτάρ μπήκε στη μεσογειακή
λεκάνη. Πρόκειται για αστερόποδο που έζησε στην τελευταία μεσοπαγετώδη
περίοδο, όταν το επίπεδο της θάλασσας ήταν 5 μέτρα ψηλότερο από ό,τι είναι σήμερα».

Διαμάντια παντοτινά

Τα διαμάντια είναι ο καλύτερος φίλος της γυναίκας… και των γεωλόγων. Ο
καθένας έχει τους λόγους του. Εκείνες γοητεύονται από τη λάμψη τους. Εκείνοι
τα προτιμούν σε ακατέργαστη μορφή. Για τους ειδικούς, ο τρόπος δημιουργίας των
διαμαντιών μαρτυρά με την πιο λεπτομερή περιγραφή τη δομή του εσωτερικού
μανδύα της Γης.

Η δημιουργία του διαμαντιού απαιτεί υψηλές συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας.
Όλα γίνονται μυστικά, σε βάθος που ξεκινά από τα 150 μέτρα και φθάνει τα 670
μέτρα κάτω από την επιφάνεια της Γης. Ο άνθρακας που βρίσκεται στο εσωτερικό
του γήινου μανδύα υποβάλλεται σε συνθήκες πίεσης που φθάνουν και τις 50.000
ατμόσφαιρες (ο αέρας που αναπνέουμε έχει πίεση μόλις μίας ατμόσφαιρας).
Δημιουργείται έτσι ένα άτομο άνθρακα που είναι στέρεα συνδεδεμένο με τέσσερα
όμοιά του. Η πέτρα που σχηματίζεται είναι άθραυστη.

Στα 650 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, δημιουργείται εκείνο που οι επιστήμονες
ονομάζουν «δωμάτιο» σταθεροποίησης για τα διαμάντια. Στο διαμαντένιο…
δωμάτιο οι θερμοκρασίες φθάνουν και τους 1.300 βαθμούς Κελσίου. Τα διαμάντια
κλείνουν μέσα τους, στην ακατέργαστη μορφή τους, αποχρώσεις σε βαθύ κόκκινο
και πράσινο (της ελιάς). «Αυτή ακριβώς η ακατέργαστη μορφή τους, είναι που μας
επιτρέπει να χρονολογήσουμε ένα διαμάντι, υπολογίζοντας την αναλογία
συγκεκριμένων ραδιενεργών στοιχείων», εξηγεί η Βιολέν Σοτέρ, διευθύντρια του
εργαστηρίου μεταλλιολογίας στο γαλλικό μουσείο φυσικής ιστορίας.

Το υλικό δημιουργίας των διαμαντιών είναι το κλειδί της σπανιότητάς τους. Ο
άνθρακας δεν βρίσκεται στον τόπο, «στο δωμάτιο» σταθεροποίησης των διαμαντιών,
βαθιά μέσα στη Γη. Προέρχεται από το ανθρακούχο άλας, που υπάρχει στον βυθό
των ωκεανών. Στον γήινο μανδύα φθάνει με τη μεταγωγή θερμότητας. Εκεί, όμως,
οι υψηλές θερμοκρασίες και πιέσεις θα το μετέτρεπαν σε γραφίτη.

Οι κινήσεις στο εσωτερικό της Γης μοιάζουν με έναν τεράστιο ανελκυστήρα, που
ανεβάζουν στην επιφάνεια τα διαμάντια πριν γίνουν γραφίτης. Για τον λόγο αυτό
τα διαμάντια βρίσκονται στις παλαιότερες ηπείρους, που έχουν τις ρίζες τους
βαθιά «δεμένες» με τον γήινο μανδύα.

Στον θρόνο του Θεμιστοκλή

Ηετιώνεια Πύλη στη Δραπετσώνα. Ο θρόνος του Θεμιστοκλή ή αλλιώς το Καστράκι,
ξεκινά να διηγείται μια ιστορία που πάει πίσω στον χρόνο πολύ παλιότερα από τη
Ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Σύμφωνα με τη γεωλογική του ηλικία, είναι πολύ μικρός… μόλις τριών
εκατομμυρίων ετών. Η θάλασσα, λίγα μέτρα μπροστά, προδίδει το μυστικό του.
«Πριν από τρία εκατομμύρια χρόνια που δημιουργήθηκε, εδώ ήταν θάλασσα και το
βάθος της έφτανε τα 40 μέτρα», λέει η γεωλόγος και σημειώνει ότι η περίοδος
δημιουργίας του τοποθετείται στο Πλείο-Πλειστόκαινο, όπου συνήθως υπάρχει αυτό
το κίτρινο χρώμα.

Ο βράχος είναι ιζηματογενής θαλάσσιος σχηματισμός, που θα μπορούσε να έχει
μετατραπεί σε σχιστόλιθο. «Πρόκειται για αργιλικές και αμμούχες μάργες. Από τα
απολιθώματα που έχουν βρεθεί, γνωρίζουμε ότι το κλίμα τότε ήταν εύκρατο έως
τροπικό». Σε ένα σημείο του μοιάζει σαν να έχει πέσει ένα τεράστιο κομμάτι
πάνω σε ένα άλλο. «Είναι οι αμμούχοι ορίζοντες που ξεχωρίζουν. Στο σημείο, που
μοιάζει σαν κομμένο, η άμμος είναι πιο χαλαρή, διαβρώνεται και φεύγει
ευκολότερα. Ο πάνω ορίζοντας είναι πιο σκληρός», εξηγεί η κ. Κουτσουβέλη.