ΓΝΩΜΗ Οφθαλμόν αντί οδόντος

Η πρόσφατη στρατιωτική επίθεση κατά του Αφγανιστάν μπορεί να είναι
παρακινδυνευμένη, να έχει πολλά αθώα θύματα και δυσάρεστες παρενέργειες,
μάλλον περισσότερες απ’ ό,τι εάν δεν είχε λάβει χώρα ή είχε εκδηλωθεί με
διαφορετική μορφή βίας (κομάντος από την αρχή κ.λπ.). Πλην όμως δεν είναι
αδικαιολόγητη, αν λάβει κανείς υπόψη το μέγεθος του χτυπήματος στη Νέα Υόρκη.
Επιπλέον, η χρήση βίας τουλάχιστον από τις ΗΠΑ είναι νόμιμη με βάση το διεθνές
δίκαιο. Εδράζεται στο δικαίωμα αυτοάμυνας (ατομικής ή συλλογικής) των κρατών,
που περικλείει και τη δυνατότητα αντιμετώπισης της τρομοκρατίας εις βάρος
αθώων πολιτών, ειδικά στο έδαφός της, με τη χρήση βίας. Σε αυτό το σημείο δεν
υπάρχει διχογνωμία μεταξύ των διαπρεπών νομικών διεθνολόγων. Οι διαφορές που
υπήρχαν μεταξύ τους αφορούν κυρίως τα ακόλουθα σημεία:

Την έκταση του τρομοκρατικού πλήγματος που να δικαιολογεί αυτοάμυνα:
απαραίτητο το πολύ μεγάλο πλήγμα (τύπου Νέας Υόρκης), το μεσαίο ή αρκεί και
ένα μικρό πλήγμα.

Την αρχή της αναλογικότητας: αυστηρή αναλογικότητα στα αντίποινα («οδόντα αντί
οδόντος») ή λίγο περισσότερη τιμωρία («οφθαλμόν αντί οδόντος») και για λόγους
προληπτικούς, όπως τώρα με το Αφγανιστάν…

Την αρχή της διάκρισης: απόλυτη αποφυγή φόνων αμάχων ή σχετική αποφυγή. Τη
βίαιη ανταπόδοση ως ύστατη λύση ή όχι εναντίον κράτους που καλύπτει και δεν
εκδίδει τρομοκράτες έπειτα από τρομοκρατική πράξη.

Τον ορισμό της τρομοκρατικής πράξης και την ανάγκη προσκόμισης αποδεικτικών
στοιχείων. Το πόσο μπορεί να καθυστερήσει η βίαιη αυτοάμυνα για να θεωρείται
νόμιμη.

Δεν χρειάζεται λοιπόν σχετική απόφαση του ΟΗΕ για τη χρήση βίας ειδικά
εναντίον τρομοκρατικών πράξεων τέτοιας διάστασης. Το κύριο νέο στοιχείο που
εμφανίζεται με τις πρόσφατες αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι ότι οι
διεθνείς τρομοκρατικές πράξεις θεωρούνται πλέον και «απειλή κατά της διεθνούς
ειρήνης και ασφάλειας», κάτι που οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους μπορούν να
επικαλούνται (όπως δήλωσε και ο γ.γ. του ΟΗΕ Κόφι Ανάν).

Το πρόβλημα βέβαια με τις ΗΠΑ αλλά και με το Ισραήλ (των δύο κατ’ εξοχήν χωρών
που έχουν επικαλεσθεί αυτοάμυνα κατά τρομοκρατικών ενεργειών) είναι ότι μέχρι
το πρόσφατο πλήγμα στη Νέα Υόρκη τις περισσότερες φορές οι επιθέσεις τους
αυτές καταδικάστηκαν από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ως παράνομες και όχι
θεμιτή αυτοάμυνα. Με το να φωνάζουν τόσο συχνά «τρομοκρατία» και να
υπεραντιδρούν κάνοντας κατάχρηση της αυτοάμυνας, διαθέτουν τώρα μειωμένη
διεθνή αξιοπιστία ειδικά εκτός Ευρώπης και Β. Αμερικής στο ζήτημα αυτό όσο και
να στοιχειοθετείται εν προκειμένω η αυτοάμυνα. Επιπλέον, το γεγονός ότι οι
ίδιοι μαζί με το Πακιστάν «δημιούργησαν» τους Ταλιμπάν και τον Μπιν Λάντεν
καθιστά την πρόσφατη σύγκρουση των πρώην στενών συμμάχων αν μη τι άλλο
αξιοπερίεργη.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.