[ ΤΟ ΣΤΙΓΜΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ]

«Καταπολέμηση του στίγματος και των διακρίσεων εξαιτίας της σχιζοφρένειας»
είναι το στοίχημα του προγράμματος που ξεκίνησε η Παγκόσμια Ψυχιατρική
Εταιρεία. Και βέβαια το στοίχημα δεν αφορά μόνον στα άτομα με σχιζοφρένεια,
στο 1% δηλαδή των κατοίκων κάθε χώρας. Αφορά και στις οικογένειες, στους
φίλους, στο εργασιακό και κοινωνικό περιβάλλον τους.

Στο στοίχημα αυτό δοκιμάζεται και φανερώνεται το ήθος και το ύφος μιας
κυρίαρχης τάξης πραγμάτων που ορίζει τη ζωή μας. Η απριόρι εξαίρεση του
εαυτού, η θωράκιση σε ένα «όχι – εγώ» είναι μια άστοχη κίνηση. Η πρώτη χρήση
της λέξης «στίγμα» στην αρχαία Ελλάδα αναφερόταν στα σωματικά στίγματα με τα
οποία ξεχώριζαν τους εγκληματίες, τους σκλάβους, τους προδότες. Τα στίγματα
βοηθούσαν το κοινό να απομονώσει τους ανεπιθύμητους και να περιφρουρηθεί η
συνοχή της ομάδας.

Πόσο κοντά είμαστε σε αυτό που μοιάζει να είναι ανεπιστρεπτί μακριά μας; «Όσο
πιο πολύ αλλάζει τόσο παραμένει ίδιο». Το παράδοξο βρίσκει τρόπους και τόπους
να επιβεβαιώνεται. Η σχιζοφρένεια, παρόλη τη συνταρακτική επιστημονική πρόοδο,
εξακολουθεί να περιβάλλεται από πέπλο μυστηρίου, δαιμονοποιήσεις και
προκαταλήψεις.

Το άτομο με σχιζοφρένεια δεν είναι ένα επίφοβο, αλλοπρόσαλλο άτομο. Η ψυχική
του διαταραχή αντιμετωπίζεται με την κατάλληλη φαρμακευτική και
ψυχοθεραπευτική στήριξη. Δεν είναι ένα επικίνδυνο, είναι ένα πάσχον υποκείμενο
που τις πιο πολλές φορές υφίσταται παρά ασκεί βία.

Ωστόσο, οι συλλογικές αναπαραστάσεις είναι ανελέητες. Δεν διαμορφώνονται επί
τη βάσει ενός ορθού λόγου ή μιας αποκτημένης γνώσης. Στον πυρήνα τους
ελλοχεύει το σκοτάδι και ο φόβος. Η ίδια η ετυμολογική ανάλυση της λέξης
«τρέλα» είναι αποκαλυπτική. Το θέμα της προέρχεται από το ρήμα «τρέω» της
σανσκριτικής ρίζας «τρες» που σημαίνει «φοβάμαι», «σείομαι», «τρέπομαι εις
φυγήν εκ φόβου». Από εδώ προέρχονται και οι λέξεις «τρόμος» και τρέμω».

Είναι ο βαθιά ριζωμένος φόβος για το άλογο παράλογο στοιχείο που ενεδρεύει
μέσα μας. Εδώ έρχεται να προστεθεί η άγνοια και η παραπληροφόρηση.

Αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία της πανελλαδικής έρευνας για τις αντιλήψεις,
απόψεις και στάσεις του κοινού απέναντι στη σχιζοφρένεια που ανακοίνωσαν ο
καθηγητής Κ. Στεφανής και η επίκουρος καθηγήτρια Ψυχιατρικής Μ. Οικονόμου.

Το συντριπτικά υψηλό ποσοστό των ερωτωμένων θεωρεί ότι οι ασθενείς με
σχιζοφρένεια αποτελούν δημόσιο κίνδυνο εξαιτίας της βίαιης συμπεριφοράς τους.
Ένας στους τρεις ερωτωμένους δεν τους ανέχεται στην ίδια πολυκατοικία, ούτε
στην ίδια γειτονιά, και δεν θα ήθελε καν να κουβεντιάσει μαζί τους. 92,1%
δηλώνουν ότι δεν θα παντρεύονταν κάποιο άτομο που πάσχει από σχιζοφρένεια,
83,2% ότι δεν θα κάθονταν να τους κόψει τα μαλλιά άτομο, ενώ ένα ποσοστό 60,9%
δηλώνει ότι δεν θα τους έδινε δουλειά.

Απαντήσεις που φανερώνουν την κυριαρχία μιας στερεοτυπικής σκέψης. Μιας σκέψης
που εξοικονομεί χρόνο και βάζει μια τάξη στο χάος που μας περιβάλλει. Όμηροι
μιας σκέψης που τα μεταμορφώνει όλα γύρω μας σε απλά, εύκολα και εύπεπτα
υλικά. Αυτό δεν είναι άλλωστε και το ζητούμενο της κοινωνίας του θεάματος που
μας περιβάλλει;

Άλλωστε ο τρόπος που τα μίντια μεταχειρίζονται τον ψυχικά άρρωστο δεν αφήνει
περιθώρια διαφυγής. Τα τηλεοπτικά προγράμματα αρέσκονται να παρουσιάζουν τους
ψυχικά αρρώστους σαν τους κακούς ήρωες στον πάτο της ιεραρχίας. Χαρακτηριστικό
είναι ακόμα το γεγονός ότι, όπως αναφέρει ο Gerbner, οι χαρακτήρες των ψυχικά
αρρώστων στα διάφορα τηλεοπτικά προγράμματα εμφανίζονται δίχως επαγγελματική
ιδιότητα. Αποφεύγεται έτσι η αρνητική απεικόνιση μιας επαγγελματικής ομάδας. Η
τηλεόραση, ως παντοδύναμος παιδαγωγός, μας μαθαίνει ότι οι ψυχικά άρρωστοι
στερούνται κοινωνικής ταυτότητας. Άτομα από το πουθενά, οδεύοντας στο
πουθενά!..

Ας ανοίξουμε τις πόρτες, προτρέπει το πρόγραμμα ενημέρωσης για τη
σχιζοφρένεια. Μια βαθιά αναπνοή. Ο αέρας θα καθαρισθεί. Οι ρύποι της άγνοιας
και του φόβου να απομακρυνθούν. Σωστή ενημέρωση από το σχολείο. Εκπαίδευση
στην κριτική ανάγνωση των μιντιακών μηνυμάτων. Εκπαίδευση στον μη φόβο.
Εκστρατεία ευαισθητοποίησης του κοινού. Να ανοίξουμε τις πόρτες. Αλλιώς
κινδυνεύουμε από την ασφυξία ενός ερμητικά κλειστού, προστατευμένου,
αποστειρωμένου χώρου.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.