Δρόμοι

Οι «Νεκρές ψυχές»…

… του Γκόγκολ τελειώνουν με μια εικόνα της Ρωσίας, όπως τη βλέπει ο
συγγραφέας: μια τρόικα που τρέχει ξέφρενα, οι ρόδες ξεσηκώνουν σύννεφα σκόνης
πάνω στον δρόμο, τα γεφύρια τρίζουν, ο αέρας ξεσκίζεται σε λουρίδες και όλοι
κοιτάζουν κατάπληκτοι το πέρασμά της. Τέτοια είναι η ιστορία της Ρωσίας,
γεμάτη μεγαλεία ­ ήττες του Ναπολέοντα και του Χίτλερ, κατακτήσεις από τη
Βαλτική μέχρι την Ιαπωνία, Ρωσική Επανάσταση ­ αλλά και μικρότητες ­
θρησκευτικές διαμάχες για το πώς, με πόσα δάχτυλα, πρέπει να κάνει κανείς τον
σταυρό του. Πότε μέσα από επιτεύγματα και πότε μέσα από καταστροφές,
αναδύθηκαν γιγάντιες προσωπικότητες: Πέτρος, Αικατερίνη, Ιβάν, Στάλιν.

Η τρόικα…

… της Ρωσίας μοιάζει σήμερα σαν να μην ξέρει πού πηγαίνει ­ ο πρόεδρος
Πούτιν αναζητεί τον δρόμο του ανάμεσα στην Αμερική, την Ευρώπη και την Κίνα.
Στο βιβλίο του «Η Ρωσία και οι Ρώσοι» (εκδ. Allen Lane), ο ιστορικός Τζέφρι
Χόσκινγκ κάνει έναν χάρτη με τα ιστορικά «δρομολόγια» που ακολούθησε κατά
καιρούς η Ρωσία. Καταλήγει στο συμπέρασμα πως η αέναη ιστορική περιπλάνηση
οφείλεται σε μια το ίδιο αέναη αναζήτηση της ρωσικής ταυτότητας, της ρωσικής
ψυχής. Οι Ρώσοι πάντα αναρωτιούνταν ποια ήταν η χώρα τους και ποιος ήταν ο
προορισμός τους. Για πολλούς αιώνες, η Ρωσία υπήρξε ένα απέραντο εργαστήριο
μεγάλων ιδεών. Για τους παπάδες, η Ρωσία ήταν η τρίτη Ρώμη ή η δεύτερη
Ιερουσαλήμ. Για τον Μεγάλο Πέτρο, μια σύγχρονη ευρωπαϊκή μεγάλη δύναμη. Για
τους κομμουνιστές, η σημαντικότερη κομμουνιστική χώρα στον κόσμο.

Οι ξένοι…

… που παρατηρούσαν την τρελή πορεία της ρωσικής τρόικας, πάντα έμεναν
απορημένοι από τις δολιχοδρομίες της. Τον περισσότερο καιρό, την έβλεπαν σαν
μια μεταβατική χώρα που ήταν έτοιμη να κατρακυλήσει μέσα στο χάος. Ακόμη και
οι ίδιοι οι Ρώσοι, λέει ο Χόσκινγκ, κάπως έτσι έβλεπαν τον εαυτό τους. Ίσως το
πρόβλημα βρίσκεται στο ιστορικό «δρομολόγιο» πάνω στον χάρτη. Η ιδέα πως η
Ρωσία πρέπει να πάει κάπου, πως έχει έναν προορισμό, πολλές φορές οδήγησε στην
καταστροφή τον ρωσικό λαό.

Πολλές χώρες…

… και πολλοί λαοί έχουν την αίσθηση ενός υψηλού προορισμού, αλλά
σπάνια αυτό αποδείχθηκε τόσο καταστροφικό όσο στην περίπτωση της Ρωσίας. Ακόμη
και ο Ιβάν ο Τρομερός, όταν τρομοκρατούσε τους ευγενείς και ισοπέδωνε τις
ρωσικές πόλεις, ένιωθε πως είχε έναν προορισμό. Ακόμη και ο Γκορμπατσόφ, όταν
κατέρρεε ολόγυρά του η οικονομία της χώρας, είχε την πεποίθηση πως την
οδηγούσε σε έναν σύγχρονο προορισμό. Οι ιστορικές προσωπικότητες που βλέπει ο
Χόσκινγκ, μπορεί να φέρνουν συχνά την καταστροφή, αλλά η σκέψη τους υπακούει
πάντα σε αυτό το «ρωσικό όραμα», την αναζήτηση μιας ιστορικής ταυτότητας, ενός
προορισμού. Αυτός δεν ήταν άραγε πάντα ο ρόλος των ιστορικών λαών; Η συνάντηση
του Τζορτζ Μπους με τον Βλαντίμιρ Πούτιν βάζει σε τέτοιες σκέψεις. Η
αμερικανική ισχύς μπορεί να αποδειχθεί συγκυριακή, αλλά η ρωσική ξεπετάγεται
κάθε τόσο σαν «δαιμόνιο» μέσα από την Ιστορία.