Το ασφαλιστικό αύριο

Οι εξελίξεις κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα στην εργασία, την τεχνολογία και
την παραγωγική διαδικασία έχουν συμβάλει στην ανάπτυξη θεωρητικών
προβληματισμών και αντιλήψεων για τις πολιτικές και το μέλλον του κράτους –
πρόνοιας και ειδικότερα της κοινωνικής ασφάλισης. Πιο συγκεκριμένα, οι
εξελίξεις που σχετίζονται ιδιαίτερα με το σύστημα κοινωνικών ασφαλίσεων είναι
η συρρίκνωση δύο θεμελιωδών προϋποθέσεων πάνω στις οποίες βασίστηκε η ανάπτυξη
του κράτους – πρόνοιας. Η μία προϋπόθεση είναι ο περιορισμός του ενιαίου και
μεγάλου εργοστασιακού χώρου και η άλλη είναι η συρρίκνωση της μαζικής μισθωτής
εργασίας και η εμφάνιση νέων και ευέλικτων μορφών απασχόλησης (προσωρινή,
μερική απασχόληση κ.λπ.). Επιπλέον, η αύξηση της ανεργίας, η μείωση της
απασχόλησης και η γήρανση του πληθυσμού, επιδρούν αρνητικά στη
χρηματοοικονομική κατάσταση της κοινωνικής ασφάλισης.

Επομένως γεννώνται τα ερωτήματα: Με αφετηρία αυτές τις εξελίξεις πώς θα
εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα και η κοινωνική αποτελεσματικότητα της κοινωνικής
ασφάλισης; Ποιος θα καλύπτει τις κοινωνικές ανάγκες, το κράτος – πρόνοιας ή
μήπως θα αναλάβει ο ίδιος ο ασφαλισμένος μέρος της κάλυψης διαμέσου της αγοράς
(ασφαλιστικές επιχειρήσεις);

Η επεξεργασία και η απάντηση αυτών των δύο ερωτημάτων έχει συμβάλει στη
διαμόρφωση τριών κύριων ρευμάτων σκέψης.

Το πρώτο ρεύμα υποστηρίζει ότι σήμερα η ανεργία και οι εξελίξεις στην εργασία
(ευελιξία, μερική απασχόληση κ.λπ.) επηρεάζουν αρνητικά τη βιωσιμότητα του
συνταξιοδοτικού συστήματος περισσότερο απ’ ό,τι η γήρανση του πληθυσμού.

Έτσι σήμερα, στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, το ζήτημα δεν είναι οι
συνταξιούχοι που είναι πολλοί αλλά οι εργαζόμενοι που είναι λίγοι. Από την
άποψη αυτή υποστηρίζεται ότι αν η ανεργία σήμερα ήταν 7%, τότε δεν θα
αντιμετώπιζαν τα συνταξιοδοτικά συστήματα χρηματο-οικονομικά προβλήματα.

Επίσης υποστηρίζεται (Fondation Copernic, 2000) ότι εάν από το επίπεδο
παραγωγικότητας, ποσοστό 0,5% χρηματοδοτήσει το σύστημα κοινωνικών ασφαλίσεων,
τότε πάλι θα μπορούσαν σταδιακά στο μέλλον να αντιμετωπιστούν τα ελλείμματα.

Έτσι, γίνεται φανερό ότι ο πυρήνας των προβλημάτων της κοινωνικής ασφάλισης
εστιάζεται στο ζήτημα της χρηματοδότησης, δηλαδή ποιος θα χρηματοδοτεί τις
κοινωνικο-ασφαλιστικές ανάγκες των εργαζομένων. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι
υπάρχουν τρεις εναλλακτικοί τρόποι χρηματοδότησης των ελλειμμάτων και ο πλέον
κατάλληλος απαιτείται να επιλεγεί με έναν εξαντλητικό και τεκμηριωμένο διάλογο
κράτους – εργαζομένων και εργοδοτών. Με άλλα λόγια, από πού θα εξευρεθούν
πόροι για την κοινωνική ασφάλιση, αφού ο δανεισμός και η φορολογία περιπλέκουν
ακόμη περισσότερο το πρόβλημα. Θα εξευρεθούν: α) από τους μισθωτούς και
συνταξιούχους (αύξηση ορίων ηλικίας, μείωση των συντάξεων και γενικότερα των
παροχών, αύξηση των εισφορών όπως προτάθηκε πρόσφατα στη Γαλλία από την
επιτροπή J.Μ. Charpin, 35 χρόνια ασφάλισης με 37,5 χρόνια καταβολή εισφορών),
β) από τις επιχειρήσεις και το κράτος (αύξηση εισφορών εργοδοτών και αύξηση
των κρατικών επιχορηγήσεων), γ) από το κράτος και την κοινωνία (συνεπής
εφαρμογή της τριμερούς χρηματοδότησης στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού σχήματος
2/9 εργαζόμενοι, 3/9 κράτος και 4/9 εργοδότες, με τη συμπλήρωση ενός πόρου
κοινωνικής αλληλεγγύης από το ευπορότερο τμήμα του πληθυσμού).

Από την άποψη αυτή, εάν επιλεγεί για παράδειγμα ο τρίτος από τους
προαναφερόμενους τρόπους χρηματοδότησης, τότε δεν υπάρχει λόγος να
τρομοκρατούμε τους σημερινούς εργαζόμενους με το πόσο θα τα καταφέρουν όταν θα
γεράσουν, γιατί τέτοιες απόψεις υπερδραματοποιούν ένα θέμα αρκετά σημαντικό,
το οποίο, όμως, μπορεί να αντιμετωπιστεί όχι με τη διαχείριση π.χ. μίας μόνο
μεταβλητής, για παράδειγμα της δημογραφίας και της γήρανσης του πληθυσμού ή με
αλλαγή του χαρακτήρα του ασφαλιστικού συστήματος (π.χ. ιδιωτικοποίηση –
κεφαλαιαγορές), αλλά λαμβάνοντας υπόψη όλες τις πολιτικές, οικονομικές και
κοινωνικές του παραμέτρους.

Το δεύτερο ρεύμα, ως υπέρμαχο της φιλελευθεροποίησης, διατυπώνει την άποψη
μετατροπής των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης και αλληλεγγύης σε
ιδιωτικοποιημένους χρηματιστηριακούς χώρους, όπου ο μελλοντικός συνταξιούχος
θα ζει από τις δικές του αποδόσεις. Το επιχείρημα αυτής της άποψης συνίσταται
στο γεγονός ότι στα συστήματα αλληλεγγύης οι συνταξιούχοι και οι εργαζόμενοι
με την εκλογική δύναμη που διαθέτουν είναι σε θέση να εμποδίζουν τις
μεταρρυθμίσεις, ενώ ένα χρηματοποιημένο και ιδιωτικοποιημένο συνταξιοδοτικό
σύστημα θα απέφευγε αυτόν τον «κίνδυνο».

Η κριτική που ασκείται σ’ αυτή την άποψη εστιάζεται στο γεγονός ότι το
χρηματοποιημένο – ιδιωτικοποιημένο σύστημα έχει «το πολιτικό πλεονέκτημα» ότι
είναι λιγότερο διαφανές και ως εκ τούτου μπορεί να εξαθλιώνει τους
συνταξιούχους του στο απαιτούμενο επίπεδο. Επιπλέον, η άποψη ότι ο μελλοντικός
συνταξιούχος επενδύοντας εξασφαλίζει τη σύνταξή του με τις αποδόσεις του
επενδεδυμένου κεφαλαίου είναι μία επικίνδυνη αυταπάτη, αφού η επένδυση
ασφαλίστρων στην κεφαλαιαγορά προϋποθέτει τουλάχιστον την ύπαρξη διαρκούς και
σταθερής απασχόλησης και όχι την ύπαρξη μερικής ή ολοκληρωτικής ανεργίας.

Παράλληλα, η μετάβαση στο χρηματοποιημένο – ιδιωτικοποιημένο σύστημα
συνεπάγεται για μερικές δεκαετίες την καθαρή εισροή πόρων σε κεφαλαιοποιήσεις,
με ταυτόχρονη ασφυξία των σημερινών ταμείων κοινωνικής ασφάλισης.

Το τρίτο ρεύμα σκέψης υποστηρίζει την άποψη της συνύπαρξης της ιδιωτικοποίησης
και κεφαλαιοποίησης (ιδιωτικός κερδοσκοπικός πυλώνας) με το διανεμητικό
σύστημα κοινωνικής ασφάλισης (κοινωνικός πυλώνας), το οποίο θα λειτουργεί για
την προστασία των φτωχών και των κοινωνικά αποκλεισμένων, δημιουργώντας ολοένα
και περισσότερο συνθήκες κοινωνίας 2/3.

Είναι φανερό ότι ο πυρήνας των δύο τελευταίων ρευμάτων σκέψης εστιάζεται στην
ανάπτυξη και επέκταση του τρόπου οργάνωσης της αγοράς στις συντάξεις και στις
άλλες λειτουργίες του κράτους – πρόνοιας.

Επομένως, η στρατηγική για το ασφαλιστικό αύριο και την οργάνωση της
κοινωνικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση, εάν κινηθεί
στην κατεύθυνση των ρευμάτων σκέψης της φιλελευθεροποίησης, της
ιδιωτικοποίησης και της κεφαλαιοποίησης, τότε, όπως έχει αποδειχθεί από την
εφαρμογή αντίστοιχων μοντέλων σε χώρες και ηπείρους, θα συντελεστεί η σταδιακή
διεύρυνση του κοινωνικού ελλείμματος.

Ο Σάββας Γ. Ρομπόλης είναι καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου,
επιστ. διευθυντής ΙΝΕ/ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ