Τα χειρότερα δεν πέρασαν

Αν μη τι άλλο, η Βραζιλία θρυμμάτισε την καθησυχαστική πεποίθηση ότι η
παγκόσμια οικονομία βαδίζει αργά αλλά σταθερά στον δρόμο της ανάκαμψης.

Η ΑΙΦΝΙΔΙΑΣΤΙΚΗ υποτίμηση του βραζιλιανού νομίσματος υποδηλώνει ότι οι
πρόσφατοι μήνες της οικονομικής ηρεμίας (στη διάρκεια των οποίων το
αμερικανικό χρηματιστήριο έφτασε σε νέα ύψη) ίσως να μοιάζουν με την περίοδο
του «ψευδούς πολέμου» του 1940 ­ τότε που όλοι είχαν την ψευδαίσθηση ότι
μπορούσε να αποτραπεί η συμφορά.

Βέβαια, αυτός ο παραλληλισμός μπορεί να είναι παρατραβηγμένος.

Ας θυμηθούμε. Μετά την ήττα της Πολωνίας το 1939, η Βρετανία και η Γαλλία
κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία. Δεν ακολούθησαν σπουδαίες μάχες και
επικρατούσε η πεποίθηση πως καμία πλευρά δεν επιθυμούσε ακόμη έναν
ολοκληρωτικό πόλεμο.

Μία παρόμοια αισιοδοξία αναδίδουν και οι οικονομικές εξαγγελίες των τελευταίων
μηνών. «Τα χειρότερα έχουν περάσει». «Η κατάσταση σταθεροποιείται».

Όμως, οι πανίσχυρες δυνάμεις που πιέζουν την παγκόσμια οικονομία εξακολουθούν
να μαίνονται.

1 ΦΥΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ. Οι ξένοι επενδυτές (τράπεζες, αμοιβαία κεφάλαια,
πολυεθνικές εταιρείες) αποσύρουν κεφάλαια από τις αναδυόμενες αγορές. Από τον
περασμένο Απρίλιο, τα συναλλαγματικά αποθέματα της Βραζιλίας μειώθηκαν κατά
50%, στα 73 δισ. δολάρια. Η απώλεια κεφαλαίων βυθίζει τις χώρες στην κρίση,
γιατί δεν μπορούν πια να πληρώνουν για όλες τις εισαγωγές που συνεπάγεται η
ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη.

2 ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΕΜΠΟΡΙΟΥ. Η οικονομική κάμψη αναπόφευκτα συρρικνώνει το
παγκόσμιο εμπόριο. Από το 1990 έως το 1995, το παγκόσμιο εμπόριο (σε δολάρια)
αναπτύχθηκε κατά μέσο όρο 2,7% ετησίως, αλλά μειώθηκε 5,8% το 1997, ενώ
μειωμένο κατά 4,1% αναμένεται και το 1998.

3 ΠΤΩΣΗ ΤΙΜΩΝ. Η μειωμένη ζήτηση πρώτων υλών προκαλεί κατάρρευση των
τιμών και ζημιώνει τους μεγάλους εξαγωγείς. Από τα μέσα του 1997 οι τιμές του
πετρελαίου έπεσαν 40%, με θύματα τη Ρωσία, το Μεξικό και τη Σαουδική Αραβία.
Οι τιμές του καφέ έπεσαν 44%, ζημιώνοντας τη Βραζιλία και την Κολομβία. Οι
τιμές του χαλκού έχασαν 41%, πλήττοντας τη Χιλή.

ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΤΟ ’99

Η βραζιλιανή κρίση θα μπορούσε να επιταχύνει την κίνηση προς τα κάτω. Αν το
ξένο κεφάλαιο φύγει από τη Βραζιλία, πιθανόν θα εγκαταλείψει και άλλες
λατινοαμερικανικές χώρες, αφού οι επενδυτές θα προσπαθήσουν να προστατευτούν
αποσύροντας τα κεφάλαιά τους πριν υποτιμηθούν άλλα νομίσματα. Η Βραζιλία θα
εισάγει λιγότερα από τους γείτονές της.

Το 1999 οι λατινοαμερικανικές οικονομίες θα συρρικνωθούν κατά 1,2%, προβλέπει
η χρηματιστηριακή εταιρεία Standard & Poors DRI. Οι συνέπειες θα είναι
εκτεταμένες. Στη Λατινική Αμερική καταλήγουν το 20% των αμερικανικών και το 6%
των ευρωπαϊκών εξαγωγών. Θα επηρεαστούν άμεσα. Το ίδιο και τα κέρδη των
πολυεθνικών επιχειρήσεων και των τραπεζών που δραστηριοποιούνται στην περιοχή.
Αυτό εκθέτει σε κινδύνους την αμερικανική και ευρωπαϊκή ευημερία, ιδιαίτερα αν
η μειωμένη κερδοφορία προκαλέσει πτώση των τιμών των μετοχών.

ΚΡΙΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ

Η κρίση στη Βραζιλία εκθέτει επίσης σε κινδύνους τη γενικότερη εμπιστοσύνη,
ανανεώνοντας τους φόβους ότι η παγκόσμια οικονομία διευθύνεται εσφαλμένα ή δεν
διευθύνεται καθόλου. Στην κρίση διαχείρισης της παγκόσμιας οικονομίας
διακρίθηκαν ιδιαίτερα οι ΗΠΑ και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι κυριότεροι
επικριτές του λένε ότι, σε μία ανώφελη προσπάθεια να ικανοποιήσουν τους
διεθνείς επενδυτές, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και το αμερικανικό υπουργείο
Οικονομικών υποχρέωσαν τις προβληματικές χώρες να υιοθετήσουν αυστηρές
πολιτικές που επιδείνωσαν τις οικονομίες τους.

Το κυριότερο πρόβλημα της Βραζιλίας, λέει ο οικονομολόγος του Χάρβαρντ Τζέφρι
Σακς, ήταν το υπερτιμημένο νόμισμα που έκανε τις εξαγωγές της πάρα πολύ
ακριβές και τις εισαγωγές της πάρα πολύ φθηνές. Αποτέλεσμα ήταν ένα μεγάλο
έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών που έπρεπε να καλυφθεί με εισροές ξένων κεφαλαίων.

Το προφανές «φάρμακο», λέει ο Σακς, θα ήταν να υποτιμηθεί το νόμισμα επαρκώς
(ίσως 20%-30%) ώστε να κλείσει το έλλειμμα. Αντίθετα, η Βραζιλία προσπάθησε να
διατηρήσει τις συναλλαγματικές ισοτιμίες με τιμωρητικά επιτόκια που οδήγησαν
την οικονομία στην ύφεση. Το ΔΝΤ και οι ΗΠΑ την υποστήριξαν σε αυτό.

ΣΩΣΤΟ ΚΑΙ ΛΑΘΟΣ

Τελικά, τα ξένα κεφάλαια έφυγαν έτσι κι αλλιώς. Οι επενδυτές αμφέβαλλαν αν τα
υψηλά βραζιλιανά επιτόκια θα αντιστάθμιζαν τους κινδύνους μιας μεγάλης
υποτίμησης ή ενός χρεοστασίου.

Συμπέρασμα: Ό, τι θα μπορούσε να είναι καλό για τη Βραζιλία ­ μία έγκαιρη,
μεγάλη υποτίμηση ­ μπορεί να αποβεί ολέθριο για την παγκόσμια οικονομία,
προκαλώντας μαζικές εκροές κεφαλαίων από πολλές αναδυόμενες αγορές. Οι ΗΠΑ και
το ΔΝΤ θέλησαν να αποτρέψουν κάτι τέτοιο. Για δικούς της λόγους, επίσης, η
Βραζιλία ήταν αντίθετη σε μία μεγάλη υποτίμηση.

Το θέμα δεν είναι ότι η μία επιλογή είναι σωστή και η άλλη λανθασμένη. Μπορούν
να είναι ταυτόχρονα και σωστές και λανθασμένες.

Η εξάρτηση τόσων πολλών χωρών από τόσο πολύ ασταθή ξένα κεφάλαια έχει
δημιουργήσει μία εγγενώς εύθραυστη κατάσταση. Οι τεράστιες ροές κεφαλαίων
έδωσαν τη δυνατότητα σε χώρες να εισάγουν περισσότερα από όσα σήμερα μπορούν
να πληρώσουν. Όμως, αυτές οι εισαγωγές βοήθησαν άλλες οικονομίες. Όσο θα
μειώνεται η παγκόσμια ζήτηση, η κρίση θα βαθαίνει. Δεν υπάρχει καμία προφανής
λύση που θα μπορούσε να απαλλάξει ανώδυνα τον κόσμο από αυτή τη διαδικασία.

Η ύφεση βαθαίνει στην Ιαπωνία. Η οικονομία εξασθενίζει στην Ευρώπη. Η
οικονομική εικόνα είναι σκοτεινή στην Κίνα. Η αμερικανική οικονομία έμοιαζε να
έχει ανοσία. Η εσωτερική κατανάλωση αντιστάθμιζε τις συνέπειες από την
επιβράδυνση στο εξωτερικό. Όμως, οι απειλές πολλαπλασιάζονται και η ανοσία δεν
είναι απεριόριστη. Αυτή η κρίση δεν είναι ψευδής, αλλά πραγματική.

Ο Ρόμπερτ Σάμουελσον είναι αρθρογράφος στο «Newsweek» και την «Washington
Post».