Ελπίδα ή εφιάλτης;

Η πλήρης ένταξη της Ελλάδας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση θα αλλάξει
ριζικά της συνθήκες και τους όρους, τόσο στη σφαίρα της παραγωγής όσο και στη
σφαίρα της κυκλοφορίας, του οικονομικού και κοινωνικού σχηματισμού.

Ειδικότερα, στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης, οι θεωρητικοί προβληματισμοί
που έχουν αναπτυχθεί για τις πολιτικές και το μέλλον της αναφέρονται στην
αναγκαιότητα μετεξέλιξης της κρατικής ευθύνης παροχής υπηρεσιών για την
ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών, σε ευθύνη για την αντιμετώπιση του
κοινωνικού κινδύνου που απειλεί το κάθε άτομο. Η αντίληψη αυτή προδιαγράφει
μία προοπτική εξατομίκευσης της παροχής υπηρεσιών για κάθε άτομο που έχει
ανάγκη και όχι για το σύνολο του πληθυσμού και της κοινωνίας.

Παράλληλα, άλλες αντιλήψεις που έχουν διατυπωθεί μέχρι σήμερα υποστηρίζουν:

α) την εισαγωγή στοιχείων αγοράς στη λειτουργία του συστήματος
κοινωνικής ασφάλισης, με την έννοια εγκαθίδρυσης ενός «ελεγχόμενου
ανταγωνισμού»,

β) την επιλεκτικότητα των παροχών με άξονα τα άτομα που έχουν
μεγαλύτερη ανάγκη, δηλαδή τους φτωχούς και τους κοινωνικά αποκλεισμένους,

γ) την ανάπτυξη της ιδιωτικής κερδοσκοπικής δραστηριότητας στην
ασφάλιση και την υγεία,

δ) τη διαμόρφωση δύο ομοσπονδιών κοινωνικής προστασίας, οι οποίες θα
αντιστοιχούν στις βόρειες και νότιες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με προοπτική
την ενιαιοποίησή τους, αφού προηγουμένως επιτευχθούν οι αναγκαίες συγκλίσεις
στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης,

ε) την ανάπτυξη του λεγόμενου «προνοιακού πλουραλισμού» με την έννοια
δημιουργίας τοπικών συμφώνων, μεταξύ κρατικών οργανισμών, τοπικής
αυτοδιοίκησης, κοινωνικών φορέων, μη κερδοσκοπικών οργανισμών κ.λπ. για την
αντιμετώπιση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού κινδύνου, π.χ. ανεργία, στέγαση,
φτώχεια, κοινωνικός αποκλεισμός, με παράλληλη μείωση των κοινωνικών ευθυνών
του κράτους.

Είναι φανερό ότι οι προαναφερόμενες αντιλήψεις χαρακτηρίζονται από μια
συρρίκνωση της αναδιανεμητικής λειτουργίας της κοινωνικής ασφάλισης, με
παράλληλο προσανατολισμό σε διαχειριστικές ρυθμίσεις περιοριστικού χαρακτήρα.
Έτσι, οι κοινωνικές δαπάνες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 1991, είχαν μικρή διαφορά
σε σχέση με το ΑΕΠ, απ’ ό,τι δέκα χρόνια πριν.

Γι’ αυτούς τους λόγους η αποτελεσματικότητα των μέτρων που έχουν εφαρμοστεί τα
τελευταία χρόνια στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι περιορισμένη και
βραχυχρόνια στην οικονομική σφαίρα και αρνητική στην κοινωνική σφαίρα.

Κατά συνέπεια το ερώτημα είναι σαφές: η μετά το ευρώ Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει
ή όχι την οικοδόμηση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου; Ποιες όμως
προϋποθέσεις απαιτούνται, ποιες υπάρχουν και ποιες αλλαγές χρειάζεται να
γίνουν για μια τέτοια προοπτική στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης;

Βασικές προϋποθέσεις για τη διατύπωση μιας εναλλακτικής πρότασης οικοδόμησης
του ευρωπαϊκού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, που θα εξασφαλίζει την
κοινωνική αποτελεσματικότητα, αλληλεγγύη και συνοχή, αποτελούν:

α) η στρατηγική και το περιεχόμενο της ευρωπαϊκής οικονομικής
πολιτικής,

β) η προοπτική συρρίκνωσης ή διεύρυνσης του κοινοτικού προϋπολογισμού
και του εύρους της αλληλεγγύης που αυτός θα αναπτύξει μεταξύ των κρατών-μελών
και

γ) η ανάπτυξη συνθηκών κοινωνικής ολοκλήρωσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Προς την κατεύθυνση αυτή (Α. Dantec – F. Pelgrin, 1998), παρά το γεγονός ότι
μεταξύ των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης των κρατών-μελών παρατηρούνται
ορισμένες διαφοροποιήσεις, εν τούτοις οι συγκλίσεις που υπάρχουν σε σημαντικές
πτυχές της κοινωνικής ασφάλισης (επίπεδο δαπανών 28% του ΑΕΠ, ύπαρξη διμερών
κρατικών συμφωνιών κοινωνικής ασφάλισης μεταξύ των κρατών-μελών, ποσοστό
αναπλήρωσης εισοδήματος 60% – 80% των συντάξιμων αποδοχών για την κύρια
ασφάλιση, αναδιανεμητικότητα του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, όρια ηλικίας
συνταξιοδότησης 60 ετών για τις γυναίκες και 65 ετών για τους άνδρες κ.λπ.)
συγκροτούν τις αναγκαίες ασφαλιστικές προϋποθέσεις δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού
συστήματος κοινωνικής ασφάλισης.

Όμως παρ’ όλ’ αυτά σε ορισμένες άλλες πτυχές των συστημάτων κοινωνικής
ασφάλισης απαιτούνται κάποιες αλλαγές για την ολοκλήρωση των συγκλίσεων, όπως
για παράδειγμα την οργάνωση του κοινωνικο-ασφαλιστικού συστήματος (συγκρότηση
σε δύο πυλώνες: ευρωπαϊκή κύρια ασφάλιση και ευρωπαϊκή επικουρική ασφάλιση),
την αυτόνομη διοίκηση της κοινωνικής ασφάλισης, την αυτοτελή και
αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων της καθώς και την τυπολογική επιλογή του
ευρωπαϊκού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης ανάμεσα στο ομοσπονδιακό (Σουηδία,
Δανία), το κορπορατίστικο (Γερμανία, Αυστρία), το φιλελεύθερο (Αγγλία) και το
λιγότερο ανεπτυγμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης (Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα,
Πορτογαλία). Μια άλλη προοπτική, που θα συνέβαλε στην παραπέρα υποβάθμιση της
κοινωνικής ασφάλισης και τη διάβρωση της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης,
θα καθιστούσε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση εφιάλτη των πολιτών των κρατών-μελών
της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο Σ. Ρομπόλης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, επιστ. διευθυντής ΙΝΕ/ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ.