4 εστίες απειλούν με αναζωπύρωση της κρίσης

Δεν βλέπουν νέο παγκόσμιο οικονομικό κραχ οι οικονομολόγοι, αλλά δεν
αποκλείουν επανάληψη της κρίσης στις διεθνείς χρηματαγορές. Η περιπέτεια της
σημερινής κρίσης ξεκίνησε όταν οι «τίγρεις» της Άπω Ανατολής έχασαν τα δόντια
τους. Ήταν Οκτώβριος του 1997. Το χρηματιστήριο του Χονγκ Κονγκ, από τη
Δευτέρα 20 Οκτωβρίου μέχρι την Πέμπτη 23, κάνει βουτιά και χάνει το ένα τρίτο
της αξίας του. Οι χρηματιστηριακές αγορές σε ολόκληρο τον κόσμο κλυδωνίζονται.

Η ΙΑΠΩΝΙΚΗ οικονομία αρχίζει να λειτουργεί «στα κόκκινα» και ακολουθεί ένα
μεγάλο κύμα χρεοκοπιών τραπεζών και επιχειρήσεων. Τα νομίσματα των χωρών της
Άπω Ανατολής κατρακυλούν. Δέκα μήνες αργότερα, χωρίς να έχει κλείσει το μέτωπο
στην Άπω Ανατολή, ακολουθεί νέο πλήγμα στη διεθνή οικονομία και τα
χρηματιστήρια, από τη Μόσχα. Το ρούβλι δέχτηκε τις τελευταίες εβδομάδες
αλλεπάλληλες επιθέσεις, τα χρηματιστήρια καταποντίστηκαν.

Ας σημειωθεί ότι μεταξύ των επιχειρήσεων που έχουν επενδύσεις ή εξαγωγές στη
Ρωσία και στις άλλες αγορές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, είναι και 23
ελληνικές. Όπως και οι ξένες εταιρείες, βρίσκονται και αυτές στο μάτι του
κυκλώνα που μαστίζει τη ρωσική οικονομία. Οι ελληνικές επιχειρήσεις μαζί με
δεκάδες ξένες είναι σε επιφυλακή για να αναπροσαρμόσουν τα επενδυτικά τους προγράμματα.

Επίσης, τα μηνύματα που φθάνουν από χώρες της Λατινικής Αμερικής είναι
ανησυχητικά. Τα νομίσματά τους πιέζονται και χάνουν την αξία τους, οι τιμές
των μετοχών κατρακυλούν και οι διεθνείς αναλυτές στρέφουν δειλά τη ματιά τους
προς το μεγάλο νέο κίνδυνο. Την Κίνα. Αν υποτιμήσει το νόμισμά της, το πλήγμα
στις ανεπτυγμένες οικονομίες της Δύσης μπορεί να είναι καίριο. Μήπως τελικά
βρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμια οικονομική ύφεση;

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΡΑΧ ΤΟΥ ’29

Οι οικονομολόγοι ανατρέχουν στο παρελθόν και θυμούνται τις εφιαλτικές χρονιές
του Μεσοπολέμου, από το 1929 μέχρι το 1933.

Ήταν Τρίτη, 29η Οκτωβρίου του 1929. Η Μαύρη Τρίτη στην ιστορία της Γουώλ
Στρητ. Οι τιμές των μετοχών βουτάνε στα βαθιά και ο βιομηχανικός δείκτης χάνει
για πρώτη φορά στην ιστορία του, σε μια ημέρα, το απίστευτο ­ για την εποχή ­
ποσοστό τού 11%. Ακολουθεί ένα κύμα πανικού με αυτοκτονίες χρηματιστών,
λουκέτα σε 6.000 αμερικανικές τράπεζες, και την ανεργία να μπαίνει σε μια
τροχιά εκτόξευσης, πετώντας το ένα τέταρτο των Αμερικανών στο δρόμο. Η
οικονομική ύφεση εξαπλώνεται ραγδαία και στις ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης
που μαστίζονται από χρεοκοπίες, ανεργία και φτώχεια. Μόνο στη Γερμανία,
χρεοκόπησαν περίπου 3.000 τράπεζες, ενώ στις ΗΠΑ μέχρι και τον Ιούλιο του 1932
ο βιομηχανικός δείκτης της Γουώλ Στρητ έχασε το 90% της αξίας του!

ΤΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ

Δεκάδες κορυφαίοι οικονομολόγοι προσπάθησαν να εξηγήσουν τις αιτίες της
οικονομικής κρίσης του ’29-’33. Άλλοι μίλησαν για λάθη στη νομισματική
πολιτική, άλλοι έκριναν «ένοχη» τη σύνδεση χρυσού και προσφοράς χρήματος και
άλλοι κατηγόρησαν το τραπεζικό σύστημα.

Από τότε πολλά άλλαξαν στην παγκόσμια οικονομία. Ο Βρετανός οικονομολόγος που
για πολλούς «έσωσε» τον καπιταλισμό από την κατάρρευση μίλησε, στην αρχή της
δεκαετίας του ’30, για σταθεροποίηση σε περιόδους ύφεσης μέσω της αύξησης των
κρατικών δαπανών, μείωσης των επιτοκίων και γενικότερα τόνωσης της οικονομικής
δραστηριότητας με μοχλό τον κρατικό προϋπολογισμό. Ακόμη και σήμερα η βασική
συνταγή ακολουθείται. Η Ιαπωνία έχει ουσιαστικά μηδενίσει τα επιτόκιά της και
συνεχώς εξαγγέλλονται κυβερνητικά προγράμματα αύξησης επενδύσεων.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και για την αποτροπή ανάλογων κρίσεων,
δημιουργήθηκαν διεθνείς θεσμοί προστασίας των οικονομιών: το Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα, η ομάδα των 7 ισχυρών κρατών του
πλανήτη, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, ο Οικονομικός Οργανισμός
Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ).

Παρ’ όλο που η οικονομική κρίση του ’29-’33 δεν επαναλήφθηκε, δεν έλειψαν οι
αστάθειες και οι υφέσεις στη διεθνή οικονομία.

Οι φόβοι για μια νέα οικονομική κρίση, που ευτυχώς δεν ξέσπασε, φούντωσαν όταν
στις 19 Οκτωβρίου του 1987 η Γουώλ Στρητ βούτηξε στα βαθιά νερά χάνοντας το
δυσθεώρητο ποσοστό του 22,6%. Τα παθήματα, όμως, είχαν γίνει μαθήματα. Η FED,
η Κεντρική Αμερικανική Τράπεζα, παρενέβη δυναμικά, σε αντίθεση με το 1929.
Έριξε στην αμερικανική οικονομία ρευστό ύψους 2,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων,
βοήθησε άμεσα τις εμπορικές τράπεζες που είχαν πρόβλημα ρευστότητας με τα δικά
της διαθέσιμα και έριξε τα επιτόκια θεαματικά. Επιπλέον, οι τράπεζες αύξησαν
τη δανειστική ικανότητα των χρηματιστηριακών εταιρειών που είχαν συσσωρεύσει
τεράστια πακέτα μετοχών από τους πελάτες που πουλούσαν πανικόβλητοι. Το
χρηματιστήριο ανέκαμψε πολύ γρηγορότερα από ό,τι έκανε μετά το κραχ του ’29
και η οικονομική κρίση δεν εκδηλώθηκε ποτέ.

Η ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ

Αν και το Χρηματιστήριο Αθηνών μέχρι και πέρυσι κατατασσόταν στις
περιφερειακές αγορές, που δεν ενδιέφεραν άμεσα το διεθνές κεφάλαιο, εντούτοις
παρακολούθησε στενά τις διακυμάνσεις σε όλες τις διεθνείς χρηματιστηριακές
κρίσεις. Αποκορύφωμα ο Οκτώβρης του 1987, όταν μια ημέρα μετά την κατάρρευση
της Γουώλ Στρητ, η Σοφοκλέους βυθίστηκε. Στις 19 Οκτωβρίου, έπειτα από
τεράστια προσφορά τίτλων, το χρηματιστήριο έβαλε λουκέτο για μια εβδομάδα και
όταν άνοιξε στις 26 του ίδιου μήνα βρέθηκε να χάνει 12,5% της αξίας του και ο
Γενικός Δείκτης από τις 9.520 μονάδες (παλαιά κλίμακα) σταμάτησε στις 8.317.

Βέβαια, δεν έλειψαν και οι εσωτερικές ελληνικές κρίσεις που έπληξαν τη
Σοφοκλέους. Τον Σεπτέμβριο του 1990, η τότε πολιτική ηγεσία αναμένει με
βεβαιότητα την ανάληψη της Ολυμπιάδας του 1996. Το «Όχι» της ΔΟΕ χτυπά τη
Σοφοκλέους, που έχει «φουσκώσει» από τις θετικές προσδοκίες. Την ίδια περίοδο
αρχίζουν οι τριβές στον Περσικό με τον Σαντάμ Χουσεΐν να εισβάλλει στο Κουβέιτ
και να τρομάζει όλες τις διεθνείς χρηματαγορές. Αποτέλεσμα; Ο Γενικός Δείκτης
μέσα σε ενάμιση μήνα συρρικνώνεται κατά 22%. Μέχρι το τέλος του χρόνου είχε
κατρακυλήσει στις 900 μονάδες, από τις 1.684 που ήταν τον Ιούνιο του ίδιου έτους.

Στις αρχές του ’97 τα οικονομικά μεγέθη παρουσιάζουν βελτίωση και οι
προσδοκίες καταγράφονται στον Γενικό Δείκτη που βρίσκεται τον Φερβουάριο του
’97 στις 1.453 μονάδες, ύστερα από μια μεγάλη κούρσα ανόδου. Στις 26
Φερβρουαρίου μερικές λέξεις του προέδρου της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, κ. Στ.
Θωμαδάκη, «τσακίζουν» τον Δείκτη, γυρνώντας τον δυο χρόνια πίσω, στις 1.000
μονάδες, μέσα σε λιγότερο από δέκα ημέρες. Ακολουθεί μια θετική πορεία για
περισσότερο από έξι μήνες και με την ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004
στις 5 Σεπτεμβρίου, ο Δείκτης κάνει σε λίγες ημέρες ιστορικό ρεκόρ στις 1.794 μονάδες.

Ωστόσο, οι «χάρτινες» τίγρεις της Ασίας δεν βρίσκονται μακριά. Είκοσι ημέρες
αργότερα το χρηματιστήριο του Χονγκ Κονγκ στέλνει τα αρνητικά μηνύματά του
παντού. Το Ελληνικό Χρηματιστήριο βιώνει για πρώτη φορά άμεσα τη δυσάρεστη
πλευρά της παγκοσμιοποίησης των χρηματαγορών. Τα ξένα επενδυτικά κεφάλαια
μειώνουν κατά κύματα τις τοποθετήσεις τους στη Σοφοκλέους για να καλύψουν τις
απώλειες στην Ασία, στέλνοντας τον Δείκτη κοντά στις 1.300 μονάδες. Ωστόσο, η
Σοφοκλέους έκανε ιστορικό ρεκόρ τον φετινό Ιούλιο, στις 2.825 μονάδες, έπειτα
από μια θετική περίοδο τεσσάρων μηνών που ακολούθησε την υποτίμηση της δραχμής
και τις θετικές προσδοκίες για ένταξη της Ελλάδας στην Οικονομική και
Νομισματική Ενοποίηση της Ευρώπης. Η δημιουργία του ευρώ από την 1η Ιανουαρίου
του 1999 με 12 από τις 15 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δημιουργεί θετικές
προσδοκίες στα χρηματιστήρια όλου του δυτικού κόσμου. Ακόμη και η Γουώλ Στρητ
κάνει ιστορικό ρεκόρ, πάνω από τις 9.000 μονάδες.

ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΤΩΡΑ;

Η νομισματική κρίση στη Ρωσία βρίσκεται στο τέλος του καλοκαιριού προ των
πυλών, αλλά οι διεθνείς χρηματιστηριακές αγορές αδιαφορούν. Και ξαφνικά, το
ρούβλι αρχίζει να κατρακυλά επικίνδυνα, ξεσπά πολιτική κρίση στη Ρωσία και το
χρηματιστήριο της Μόσχας δεν μπορεί να λειτουργήσει ούτε δυο ώρες χωρίς να
σημειώνει διψήφιες απώλειες. Οι γερμανικές επιχειρήσεις και τράπεζες που έχουν
επενδύσει βαριά στη ρωσική οικονομία σημειώνουν ζημίες, ενώ μεγάλες είναι και
οι απώλειες των αμερικανικών κεφαλαίων. Υπολογίζεται ότι οι Αμερικανοί
επενδυτές έχασαν από την κρίση της Ρωσίας περισσότερα από 20 δισεκατομμύρια
δολάρια. Αρχίζουν να ρευστοποιούν μετοχές και ομόλογα άλλων αγορών προκειμένου
να αντισταθμίσουν τις ζημιές που καταγράφουν.

Η Ελλάδα μπαίνει άμεσα στην κρίση (που έχει ήδη ξεκινήσει με την αποτυχία της
ιδιωτικοποίησης της Ιονικής Τράπεζας) και ο Γενικός Δείκτης στη Σοφοκλέους
βρίσκεται να φρενάρει απότομα περίπου στις 2.000 μονάδες σε λιγότερο από δυο
εβδομάδες. Απώλεια 28%. Όλες οι διεθνείς αγορές βρίσκονται εν μέσω ύφεσης και
οι ΗΠΑ έχουν έναν λόγο παραπάνω. Το σκάνδαλο Κλίντον-Λιουίνσκι δοκιμάζει τις
αντοχές της Γουώλ Στρητ, όσο και αν ο κεντρικός τραπεζίτης Άλαν Γκρίνσπαν
παρεμβαίνει πυροσβεστικά με δηλώσεις για μείωση των αμερικανικών επιτοκίων.
Πάντα παραμένει, όμως, ανοιχτό το μέτωπο της Ασίας, με επίκεντρο τα προβλήματα
της ιαπωνικής οικονομίας.

ΔΥΟ ΝΕΑ ΜΕΤΩΠΑ ΑΠΕΙΛΟΥΝ

Εδώ και δέκα μήνες οι διεθνείς αγορές δεν έχουν ξεφύγει από την αστάθεια.
Υπάρχουν, αυτή τη στιγμή, ανοιχτά μέτωπα. Οι ΗΠΑ και η Ρωσία αντιμετωπίζουν
πολιτικά προβλήματα. Από την άλλη, οι τίγρεις της Ασίας δεν επιβεβαίωσαν
τελικά τις προσδοκίες των διεθνών επενδυτών. Η Ιαπωνία εξακολουθεί να
βρίσκεται σε ύφεση. Χαμηλή παραγωγικότητα, αδυναμίες στα τραπεζικά συστήματα
και υποτιμήσεις στα νομίσματά τους.

Η Κίνα παρακολουθεί όλες αυτές τις εξελίξεις και βλέπει τις εξαγωγές να
μειώνονται υπέρ των γειτονικών ανταγωνιστριών χωρών που προχώρησαν σε
υποτιμήσεις (Μαλαισία, Κορέα, Ιαπωνία). Στην περίπτωση που αποφασίσει και αυτή
να αλλάξει την ισοτιμία του κινεζικού γουόνγκ, το διεθνές εμπόριο θα μπει σε
περιπέτειες με άγνωστη κατάληξη. Τα ήδη περιζήτητα και φθηνά κινεζικά προϊόντα
θα γίνουν φθηνότερα, δίνοντας ένα καίριο πλήγμα στις εξαγωγές άλλων
αναπτυσσόμενων χωρών της περιοχής, καταστρέφοντας τις ισορροπίες στο παγκόσμιο
εμπόριο. Το πρόβλημα θα μεταφερθεί και στη Δύση, που έχει επενδύσει κατά κόρον
σε αυτές τις οικονομίες, τις οποίες επίσης έχει δανείσει με τεράστια ποσά.

Οι οικονομίες της Λατινικής Αμερικής είναι η δεύτερη εστία κινδύνου για νέα
κρίση. Τα χρηματιστήρια Βραζιλίας και Αργεντινής δέχτηκαν τις τελευταίες
ημέρες πλήγματα και τα μηνύματα για τον δυτικό κόσμο είναι ανησυχητικά. Οι
χώρες αυτές στηρίζονται οικονομικά στα προϊόντα που η Ρωσία πουλά φθηνά
(πετρέλαιο, χρυσός). Καθώς τα προϊόντα τους γίνονται σχετικά ακριβότερα, δεν
βρίσκουν αγοραστές και έτσι οι οικονομίες της Γουατεμάλα, της Βραζιλίας, του
Μεξικού βρίσκονται σε αδυναμία. Επειδή, όμως, οι τράπεζες και τα κεφάλαια των
ΗΠΑ και της Ισπανίας και Πορτογαλίας έχουν τοποθετηθεί στις χώρες αυτές,
υπάρχει ο κίνδυνος η κρίση να πλήξει όλες τις δυτικές αγορές.