«Θέλω αλλαγή!»
Από τις προσδοκίες της μετασοβιετικής δημοκρατικής μετάβασης στην αυταρχική παλινόρθωση της Ρωσίας

Supporters of left-wing political parties and movements hold placards during a rally against the pension reform, which envisage raising the retirement age, in Moscow, Russia September 22, 2018. The placard depicting Russian President Vladimir Putin reads "Public enemy". REUTERS/Maxim Shemetov NO RESALES. NO ARCHIVES
Ήταν 9 Νοεμβρίου όταν οι Ανατολικοβερολινέζοι πέρασαν κατά χιλιάδες το συνοριακό πέρασμα της Bornholmer Strasse.
Η διάλυση της ΕΣΣΔ που ακολούθησε γέμισε άλλους με ενθουσιασμό και άλλους με πικρία. Δεν ξέρω αν οι πιο ενθουσιώδεις υποστηρικτές της βρίσκονταν στην Ανατολική Γερμανία, στη Δυτική Γερμανία, στις ΗΠΑ ή στη Ρωσία – όταν ήρθε η σειρά μου να αποφασίσω, η μετάβαση από τις μονοκομματικές σοσιαλιστικές σε φιλελεύθερες καπιταλιστικές κοινωνίες είχε ήδη διανύσει δεκαπέντε χρόνια.
Το Βερολίνο ήταν μια καθ’ όλα φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου με κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα, το ορόσημο της ΛΓΔ Palast der Republik στεκόταν ακόμα στη θέση του και η ταινία «Goodbye Lenin» θύμισε σε όλους ότι η Karl Marx Allee που ξεκινάει από την Alexanderplatz κατασκευάστηκε για να ενώσει το Βερολίνο με τη Μόσχα.
Έκανα το μεταπτυχιακό μου στις Ευρωπαϊκές Σπουδές ακόμα πιο ανατολικά, στα σύνορα με την Πολωνία. Για να πάω στο Frankfurt an der Oder έπαιρνα τα ίδια τρένα με τους πολωνούς εργάτες, που (ξανα)έχτιζαν τα κτίρια του Βερολίνου, και τις πολωνές καθαρίστριες, που τα καθάριζαν.
Εκεί ήρθα σε επαφή με τις σπουδές της μετάβασης από το ένα σύστημα στο άλλο, το λεγόμενο transitology. Έμαθα για την οικονομική μετάβαση της Ρωσίας και της Ανατολικής Ευρώπης, τις θεραπείες – σοκ, τα επιτυχημένα και αποτυχημένα πειράματα, τα νέα πολιτικά συστήματα που αναδύθηκαν, τη σχέση τους με το κέντρο της πρώην αυτοκρατορίας, τον εθνικισμό και την Ακροδεξιά, τις σχέσεις της Ρωσίας με τις γειτονικές χώρες και την Ευρώπη.
Κάπου εκεί αποφάσισα ότι στη Ρωσία τελικά και όχι στο Βερολίνο κρύβονται οι απαντήσεις που ψάχνω. Έμαθα ρωσικά, έκανα αίτηση ως επισκέπτρια ερευνήτρια σε ένα ανεξάρτητο κοινωνιολογικό ινστιτούτο στο κέντρο της Αγ. Πετρούπολης και έφυγα για να γνωρίσω τη Ρωσία του νέου Μιλένιουμ.
Ρωσία, 2005
Αγία Πετρούπολη, μια μεγαλειώδης πόλη προσπαθώντας να ξαναβρεί την ορμή της. Τα Χειμερινά Ανάκτορα πάντα θα προκαλούν ένα δέος σε όποιον διασχίζει την πλατεία μπροστά από την κεντρική είσοδο, ίσως λόγω του «Οκτώβρη» του Αϊζενστάιν.
Η εντυπωσιακή Nevski Prospekt δεν είναι ακόμα καλογυαλισμένη. Τα περισσότερα μαγαζιά και εστιατόρια είναι ρωσικά, οι διεθνείς αλυσίδες αρχίζουν να κάνουν την παρουσία τους, κυκλοφορούν αρκετοί ξένοι, όχι μόνο τουρίστες, αλλά και κάτοικοι, πολλοί εργάζονταν σε διεθνείς οργανισμούς και ΜΚΟ.
Λευκές νύχτες, μαύρα κτίρια. Άνθρωποι στους δρόμους, γιορτινή ατμόσφαιρα, συναυλίες. Και στις γειτονιές λίγο πιο έξω από το κέντρο, κτίρια ετοιμόρροπα, αφημένα στη μοίρα τους.
Μύγες στο φουαγέ σμήνος, τζάμια σπασμένα, λάμπες χαλασμένες. «Δεν έχετε διαχειριστή εδώ να αναλάβει να τα επιδιορθώσει;». «Είχαμε, αλλά όταν δίνεις χρήματα σε κάποιον για να κάνει επισκευές, πάει και τα πίνει».
Αυτή η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους συνανθρώπους ήταν διάχυτη. Η αίσθηση που αποκόμισα από τη διαμονή μου στην Αγία Πετρούπολη, με κάποιες σύντομες επισκέψεις σε Μόσχα και Τγιουμέν στη Δυτική Σιβηρία, ήταν «όλοι εναντίον όλων».
Αν και η πρώτη θητεία Πούτιν ήταν μια περίοδος οικονομικής άνθησης (μάλιστα, το 2004, η Ρωσία κατέγραψε μία από τις καλύτερες επιδόσεις της σύγχρονης ιστορίας της και δημιουργήθηκε η νέα ρωσική μεσαία τάξη), τα σημάδια της περιόδου Γέλτσιν και της οικονομικής κρίσης του 1998 ήταν έκδηλα.
Το βιοτικό επίπεδο ήταν αρκετά χαμηλό και ο πληθωρισμός ταλαιπωρούσε τα χαμηλά στρώματα. Πολλοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να επιβιώσουν. Στις γωνιές των κεντρικών δρόμων της Αγ. Πετρούπολης έβλεπες ορχήστρες να παίζουν κλασική μουσική.
Τα εισιτήρια για το θέατρο Μπολσόι κόστιζαν όσο το εισιτήριο για τον κινηματογράφο στην Αθήνα (για τους Ρώσους ή αυτούς που μιλούσαν ρωσικά, υπήρχαν φυσικά διαφορετικές τιμές απ’ ό,τι για τους τουρίστες). Πολλοί ιδιώτες κάτοχοι ΙΧ τα λειτουργούσαν ως ταξί πειρατικά, απλά σήκωνες το χέρι σου και θα σταματούσαν διάφοροι. Και φυσικά υπήρχαν καταστήματα στα οποία μπορούσες να βρεις μια απίστευτη γκάμα CD και DVD, πειρατικά.
Στους επαρχιακούς δρόμους, οι αστυνόμοι σταματούσαν τα αυτοκίνητα στον δρόμο και τους έκοβαν κλήση για οτιδήποτε, για να τους τη σβήσουν μετά με το κατάλληλο λάδωμα. Στους σιδηροδρομικούς σταθμούς της Σιβηρίας, οι μπάμπουσκες πουλάγανε παστό ψάρι και χειροτεχνίες.
Σε ένα από τα μαύρα κτίρια του παλιού Λένινγκραντ εργαζόταν ένας από τους ήρωες της ροκ μουσικής σκηνής της ΕΣΣΔ, ο Viktor Tsoi.
Ένα υπόγειο λεβητοστάσιο, με το παρατσούκλι Καμτσάτκα, βγαλμένο από ένα διήγημα που θα μπορούσε να είχε γράψει ο Ντοστογέφσκι αν ζούσε τον υπαρκτό σοσιαλισμό. Η δουλειά του, θερμαστής, δηλαδή να φτυαρίζει διαρκώς κάρβουνο για να θερμαίνει το κτίριο. Από εκεί μέσα οραματιζόταν την αλλαγή και έγραφε τους στοίχους του θρυλικού συγκροτήματος Kino.
Το κομμάτι του «Θέλω αλλαγή!» (Хочу перемен!) έγινε το κομμάτι – ύμνος της Γκλάσνοστ και της Περεστρόικα. Ο Tsoi πέθανε στα 28 του, καθώς τον πήρε ο ύπνος ενώ οδηγούσε, νύχτα, σε μια επαρχιακή οδό της Λετονίας.
Μόλις δύο μήνες πιο πριν, στις 12 Ιουνίου 1990, ο Γέλτσιν είχε υπογράψει τη Διακήρυξη της Κρατικής Κυριαρχίας της Ρωσικής Σοβιετικής Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας (ΡΣΟΣΔ), κατοχυρώνοντας την υπεροχή των νόμων της ΡΣΟΣΔ έναντι των ενωσιακών νόμων της ΕΣΣΔ στο έδαφός της και κάνοντας το καθοριστικό βήμα προς την κατάρρευση της ΕΣΣΔ.
Το «Θέλω αλλαγή!» ακουγόταν στα οδοφράγματα των υπερασπιστών του Οίκου των Σοβιέτ ενάντια στους σκληροπυρηνικούς κομμουνιστές κατά το Πραξικόπημα του Αυγούστου του 1991. Και συνεχίστηκε να ακούγεται στο Ευρωμαϊντάν το 2014, στις αντικυβερνητικές διαμαρτυρίες της Λευκορωσίας τον χειμώνα του 2020 και σε πολλές άλλες αντικαθεστωτικές διαμαρτυρίες του μετασοβιετικού κόσμου.
Ρωσία, 2011
Το 2008, όταν τελείωνε και η δεύτερη θητεία του και το Σύνταγμα του απαγόρευε να διεκδικήσει για τρίτη συνεχόμενη θητεία, προχώρησε στην απροκάλυπτη παρουσίαση του στενού του συνεργάτη και τότε αντιπροέδρου Ντμίτρι Μεντβέντεφ ως του επόμενου προέδρου της Ρωσίας στο τηλεοπτικό κοινό.
Μόλις ο Μεντβέντεφ εκλέχθηκε πρόεδρος, διόρισε τον Πούτιν πρωθυπουργό. Έτσι, εισήγαγε έναν νεολογισμό στην πολιτική επιστήμη, την τανδεμοκρατία (tandemocracy), ξαναφέρνοντας μνήμες του μονοκομματικού συστήματος της Σοβιετικής Ένωσης, τις οποίες μάλλον ήθελε να ξεχάσει πολύς κόσμος. Ύστερα από μια συνταγματική αναθεώρηση στην οποία προέβη ο πρόεδρος Μεντβέντεφ, η θητεία του προέδρου αυξήθηκε από 4 σε 6 χρόνια. Ετσι, ο επόμενος πρόεδρος θα είχε δυνητικά 12 χρόνια μπροστά του για να αποτελειώσει ό,τι ψήγματα δημοκρατίας στέκονταν όρθια.
Οι βουλευτικές εκλογές του 2011 έγιναν σε ένα κλίμα γενικότερης δυσπιστίας και δυσαρέσκειας, καθώς πολλοί περίμεναν μαζική νοθεία.
Ήμουν στη Ρωσία εκείνο το διάστημα, μεταξύ Μόσχας και Αγ. Πετρούπολης, κάνοντας συνεντεύξεις με ηγέτες της ρωσικής εθνικιστικής αντιπολίτευσης για το διδακτορικό μου. Λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές βρέθηκα με μια ομάδα ξένων δημοσιογράφων που θα ταξίδευαν στην Ουφά ως παρατηρητές των εκλογών και ο διοργανωτής μού ζήτησε να πάω κι εγώ. Φυσικά και δέχτηκα.
Δεν είχα ξαναδεί ούτε πιο χιονισμένο τοπίο στη ζωή μου, ούτε πιο διεφθαρμένες εκλογές. Εκτός από κάλπες στημένες σε εμπορικά κέντρα κάτω από ταβάνια με καθρέφτες, όπου εύκολα μπορούσες να ζουμάρεις με την κάμερα στο ψηφοδέλτιο, και άλλες τέτοιες μικρές ατασθαλίες, οι οποίες απείχαν κατά πολύ από τη μυστικότητα της ψήφου, το αποκορύφωμα ήταν στη συνεδρίαση της εφορευτικής επιτροπής όπου καταμετρούσαν τις ψήφους.
Ήμασταν τρεις δυτικοί παρατηρητές, μας έβγαλαν και τους τρεις έξω από την αίθουσα με συνοπτικές διαδικασίες.
Ο ρωσικός Δεκέμβρης του 2011 ήταν το μομέντουμ της αλλαγής, η στιγμή που οι Ρώσοι αντιλήφθηκαν ότι ήταν ίσως η τελευταία τους ευκαιρία για να βάλουν φρένο στον αυταρχικό κατήφορο.
Η φιλελεύθερη, αριστερή και εθνικιστική αντιπολίτευση κάλεσε τους πολίτες στους δρόμους και οι ηγέτες τους ένωσαν τις δυνάμεις τους για πρώτη φορά στην Πλατεία Μπολότναγια στις 10 Δεκεμβρίου για να διεκδικήσουν ένα δημοκρατικό σύστημα, όπως εξάλλου είχε συμβεί και με τις φιλοδημοκρατικές διαδηλώσεις του 1991 στο Λένινγκραντ και, μερικούς μήνες αργότερα, με τα οδοφράγματα που έστησαν στη Μόσχα οι υποστηρικτές του Γέλτσιν για να αποτρέψουν το Πραξικόπημα του Αυγούστου.
Οι μεγάλες διαδηλώσεις με επίκεντρο, φυσικά, τη Μόσχα εξαπλώθηκαν γρήγορα στην Αγ. Πετρούπολη, όπου και με βρήκαν, και σε πολλές άλλες πόλεις της περιφέρειας. Το δε σύνθημα «Για καθαρές εκλογές», που ένωσε το πρώτο ρεύμα του προδημοκρατικού κινήματος, άρχισε να μετατοπίζεται προς την αμφισβήτηση του καθεστώτος Πούτιν, προς μια «Ρωσία χωρίς Πούτιν», καθώς η χώρα έβαινε προς τις προεδρικές εκλογές του 2012.
Δεν μπορούσα να διανοηθώ τότε ότι θα ήταν η τελευταία φορά που οι Ρώσοι θα διεκδικούσαν μαζικά την ελευθερία τους. Αλλά από το 2012 και έπειτα, όταν το προδημοκρατικό ρεύμα άρχισε να κοπάζει, και ειδικά μετά το σοκ που προκάλεσε στη ρωσική κυβέρνηση το Ευρωμαϊντάν στο Κίεβο το 2014, η ήδη λαβωμένη ρωσική δημοκρατία βρέθηκε σε ελεύθερη πτώση.
Ακολούθησαν συστηματικές προσπάθειες διάλυσης της αντιπολίτευσης και της φιλελεύθερης κοινωνίας των πολιτών, με τους νόμους για «ξένους πράκτορες», για την «προπαγάνδα μη παραδοσιακών σχέσεων» και για την «προσβολή θρησκευτικού συναισθήματος», την εκκαθάριση των ανεξάρτητων ΜΜΕ, τις δολοφονίες δημοφιλών ηγετών (Μπόρις Νεμτσόφ, Αλεξέι Ναβάλνι), φυλακίσεις άλλων και αυτοεξορία πολλών στο εξωτερικό.
Ρωσία, 2022
Το 2022 αποτελεί ένα ακόμα σημείο καμπής της Ρωσίας του Πούτιν. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ανέτρεψε τις ισορροπίες στο εξωτερικό και είχε επιπτώσεις στη διεθνή οικονομία και ασφάλεια.
Η Ρωσία έπαψε να είναι ο υποτακτικός και καλός γείτονας της δεκαετίας του 1990 και η χώρα των ευκαιριών για τις δυτικές επιχειρήσεις, και ταυτίστηκε, για μία ακόμα φορά, με τον φόβο, έναν φόβο που εντάθηκε από τις αναφορές στο πυρηνικό της οπλοστάσιο και τη διαρκή ανησυχία μιας ρωσικής εισβολής προς τη Δύση.
Παράλληλα, όμως, το 2022 σηματοδότησε μια νέα εποχή και στο εσωτερικό της χώρας: την εποχή κατά την οποία το καθεστώς Πούτιν κλιμάκωσε το τελειωτικό χτύπημα στην εσωτερική του αντιπολίτευση, ενώ οι αντιφρονούντες μάχονταν με κάθε μέσο εναντίον μιας αυταρχικής και κατασταλτικής πολιτικής.
Οι μαζικές διαδηλώσεις του 2022 συνοδεύτηκαν από άγρια καταστολή και χιλιάδες συλλήψεις (υπολογίζεται ότι πάνω από 16.000 άνθρωποι συνελήφθησαν μόνο εκείνη τη χρονιά). Πολλοί συλληφθέντες άνδρες έλαβαν κλήσεις κατάταξης ακόμα και μέσα σε αστυνομικά τμήματα.
Ποιος μπορεί να ξεχάσει την εισβολή της Μαρίνας Οβσιανίκοβα στο ζωντανό δελτίο του Πρώτου Καναλιού με πλακάτ «No war»;
Ή τον Ναβάλνι, έναν χρόνο νωρίτερα, πριν ξεσπάσει ακόμα ο πόλεμος, όταν ανέβηκε στο αεροπλάνο για να επιστρέψει στη Ρωσία από το Βερολίνο όπου βρισκόταν για να συνέλθει από τη δηλητηρίασή του με το γνωστό Νόβιτσοκ, το δηλητήριο – φετίχ των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών;
Για εμένα, η Ρωσία ήταν και είναι πολιτική, είναι ένα σύμβολο ατέρμονης πολιτικής διαπάλης εδώ και πάνω από έναν αιώνα.
Στο επιχείρημα ότι οι Ρώσοι δεν έχουν εμπειρία από δημοκρατία, γι’ αυτό και δεν τη διεκδικούν, εγώ θα απαντούσα ότι ακριβώς επειδή η εμπειρία τους με τη δημοκρατία ήταν σύντομη, την αναζητούν πολύ πιο δυναμικά από εμάς, τους δημοκρατικά χορτάτους Ευρωπαίους, οι οποίοι είμαστε έτοιμοι να την παραχωρήσουμε στα ακροδεξιά κόμματα με αντάλλαγμα την υπόσχεση οικονομικής ευμάρειας και πολιτισμικής καθαρότητας.
Το μαζικό κύμα φυγής των Ρώσων αντιφρονούντων που ξεκίνησε το 2022 μετέφερε τον πυρήνα του κινήματος αλλαγής σε φιλελεύθερα περιβάλλοντα, αναμένοντας τη στιγμή που θα συνδεθεί με εξελίξεις στο εσωτερικό της χώρας. Και τότε ο Tsoi θα αρχίσει να ακούγεται και πάλι στους δρόμους της Ρωσίας.









