Λέοναρντ Κοέν: Ένα σημειωματάριο στο ψυγείο

Την περίοδο που ο Λέοναρντ Κοέν ηχογραφούσε το «Songs from a Room», παράλληλα κρατούσε σημειώσεις και κολλούσε ασπρόμαυρες πολαρόιντ σ’ ένα τετράδιο. Μια τηλεόραση, ένα τραπέζι, η αντανάκλαση του φλας στον καθρέφτη, ένα περίστροφο και πολλά αυτοπορτρέτα του, σαν σέλφι της εποχής, που απεικόνιζαν ένα γοητευτικό μα σκοτεινιασμένο πρόσωπο.

Ήταν χαμένος κάπου στο Τενεσί και φαίνεται πως ζοριζόταν πολύ: «Όποτε σε βλέπω, ξεχνάω για λίγο πως είμαι άσχημος στα δικά μου μάτια». Στο λεύκωμα «Everybody Knows» με υλικό από το αρχείο του, μπορεί να δει κανείς μερικές σελίδες από εκείνο το γαλάζιο τετράδιο του ’68.

Ο Κοέν κουβαλούσε πάντα μαζί του ένα σημειωματάριο, ενώ στο σπίτι του μπορούσες να τα βρεις παντού, ακόμα και μέσα στο ψυγείο, όπως θυμάται ο γιος του, Ανταμ Κοέν. Μικρά και μεγαλύτερα τετράδια, μονόχρωμα ή με σχέδια στο εξώφυλλο, δημοσιογραφικά μπλοκάκια δεμένα με σπιράλ, ετήσια ημερολόγια και καρνέ, όλα ευτελή κι αριθμημένα μ’ ένα αφηρημένο σύστημα που μόνο ο ίδιος γνώριζε. Εκεί καταχώριζε τα πάντα. Προσχέδια για ποιήματα και στίχους τραγουδιών, κομμάτια πρόζας, καθημερινές παρατηρήσεις, ζωγραφιές, σκίτσα και φωτογραφίες, ένα δίκτυο από λέξεις και εικόνες που ξεκινούσε από ένα κοινό σημείο. Τον Κοέν. Δηλαδή: τα χέρια του, το μυαλό του, την καρδιά και το στομάχι του.

Προτού γίνει γνωστός ως τραγουδοποιός, ο Κοέν ήταν ένας ποιητής, αρκετά δημοφιλής στον Καναδά, την πατρίδα του. Και όταν απομονώθηκε στην Υδρα, κατάφερε να συγκεντρωθεί και να γίνει μυθιστοριογράφος, γράφοντας τα δύο του μυθιστορήματα: «Το αγαπημένο παιχνίδι» και «Υπέροχοι απόκληροι», μεταφρασμένα στα ελληνικά μα εξαντλημένα εδώ και καιρό. Αν και η αλήθεια είναι πως εξαρχής ήθελε να γράφει τραγούδια.

Όταν το 2011 παρέλαβε το Βραβείο του Πρίγκιπα των Αστούριας, και μάλιστα στην κατηγορία της λογοτεχνίας, πέρα από μια σύντομη αναφορά στον Λόρκα, προτίμησε να αφηγηθεί πώς ένα απόγευμα έμαθε τις πρώτες του συγχορδίες στην κιθάρα από έναν Ισπανό φοιτητή που μια μέρα μετά θα αυτοκτονούσε.

Τα πράγματα, λοιπόν, με τον Κοέν είναι λίγο πιο μπερδεμένα απ’ όσο νομίζουμε. Γι’ αυτό ως το τέλος παρέμεινε ένας έξυπνος και φιλοπερίεργος τύπος, ενημερωμένος για τις νέες τάσεις, έτοιμος ν’ αλλάξει το δέρμα του αλλά όχι το κέντρο του, μονίμως νέος, ένας νεαρός με γέρικη φωνή που χαιρόταν να προχωρά ελεύθερος, αδιαφορώντας για τα όρια ανάμεσα στη λογοτεχνική του υπόσταση και την περσόνα του ως διάσημου τροβαδούρου. Κι ας ήταν τόσο αυστηρά προσηλωμένος στη συγγραφική του ιδιότητα όσο και στην εξέλιξη της τραγουδοποιίας του. Λες και κουβαλούσε μέσα του δύο ξεχωριστούς ανθρώπους. Η αντίφασή του ήταν άλλωστε το χαρακτηριστικό του προτέρημα. Το επίτευγμά του. Το πλεονέκτημά του.

Άλλωστε τα γραπτά του Κοέν ήταν κυρίως φτιαγμένα από τις αντιφάσεις του. Λες και ήθελε με κάθε ποίημα, με κάθε τραγούδι, με κάθε κομμάτι πρόζας, με κάθε ημερολογιακή εγγραφή να χαράξει τη διαδρομή ανάμεσα στους δύο αντίθετους πόλους του: φως και σκοτάδι, τρυφερότητα και σκληρότητα, πάθος και συντριβή, οικογένεια και μοναξιά, πειρασμός και ενοχή. Στην πραγματικότητα, ποτέ δεν έπαψε να ενσαρκώνει εκείνο τον στίχο από το «Chelsea Hotel #2» που αποτέλεσε το κέντρο της έργου του: «Σε χρειάζομαι, δεν σε χρειάζομαι».

Επομένως, αν προσεγγίσει κανείς το λογοτεχνικό του έργο με λογοτεχνικούς όρους, ίσως είναι μεγάλο λάθος. Πολλές φορές οι στίχοι που ακούγονται στους δίσκους του είναι πιο κοντά στη λογοτεχνία από τα ποιήματα που έχουν τυπωθεί στα βιβλία του. Για παράδειγμα, ξεφυλλίζοντας τις τρεις ποιητικές συλλογές που έχουν κυκλοφορήσει στα ελληνικά – «Το βιβλίο του πόθου», «Το βιβλίο του ελέους», «Η φλόγα» –, δύσκολα θα βρεθεί ένα ποίημα τόσο δυνατό και πλήρες όσο οι στίχοι του «I Can’t Forget» από το όγδοο και για πολλούς καλύτερο άλμπουμ του, «I’m Your Man»: «It was high and fine and free, ah you should have seen us». Αυτό εδώ το αφήνω αμετάφραστο.

Ο Κοέν είναι αδύνατον να μεταφραστεί στα ελληνικά. Είναι σαν να προσπαθείς να μεταφέρεις ένα κελί μοναχού στο κέντρο της πόλης. Επιπλέον οι στίχοι του έχουν την αφοπλιστική απλότητα ενός ποπ τραγουδιού και ταυτόχρονα την κοφτερή ακρίβεια ενός ποιήματος, ενώ τα ποιήματά του διεκδικούν τη χαλαρότητα που μπορείς να βρεις στο κουπλέ ενός τραγουδιού, δυσκολεύοντας ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Είναι δύσκολο να μεταφραστεί η λιτότητα. Και ο Κοέν δεν χρειαζόταν ποτέ πολλά. Χρειαζόταν μόνο τα απαραίτητα. Τα γραπτά του έμοιαζαν με τα σπίτια του. Ενα κρεβάτι, λίγα έπιπλα, τοίχοι βαμμένοι σε μια απαλή απόχρωση του γκρίζου: «Επιλέγω τα δωμάτια που ζω με προσοχή. Τα παράθυρα είναι μικρά και οι τοίχοι σχεδόν γυμνοί».