«Ανασκάπτοντας» στο περιθωριο της ιστοριογραφίας

«Οσο μεγαλώνω, τόσο συνειδητοποιώ την ολοένα μεγαλύτερη προσήλωσή μου στην έρευνα, επακόλουθη μιας υπερβολικής μάλλον και αδιακρίτως αντικειμένου περιέργειας, που με συνοδεύει από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου· σταδιακά προσανατολίστηκα στην Ιστορία. Και καθώς η ιστοριογραφία συνήθως καταγράφει, μελετά, ερμηνεύει και κοινοποιεί το όλον, αναζητώ την έξαψη της ανακάλυψης στο μερικό, το άγνωστο αλλά όχι αμελητέο που καλύπτεται από τη σκιά της».

Η φιλόλογος και συγγραφέας Αννίτα Παναρέτου εδώ και χρόνια εστιάζει τις μελέτες της γύρω από την έρευνα προσώπων της ελληνικής ιστορίας που δεν είναι γνωστά στο ευρύ κοινό, έζησαν και έδρασαν σε μεταιχμιακές ιστορικές περιόδους, στις «μεμονωμένες περιπτώσεις ανθρώπων, τις μικρές υποδιαιρέσεις του ιστορικού χρόνου ή κουκκίδες στους χάρτες», κατά την ίδια. Χρησιμοποιεί το ντοκουμέντο για να επεκτείνει τη μυθοπλασία της και τη μυθοπλασία για να εμβαθύνει στις αληθινές ζωές των ηρωίδων της.

Ο λόγος της συζήτησής μας είναι η νέα της μυθοπλαστική βιογραφία με τίτλο «Πολύμνια Κ.» (Στερέωμα). Αφορά τη ζωή μιας άγνωστης αστής Ελληνίδας, της Πολύμνιας Καμάρα, που κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στο Παρίσι ενεπλάκη άμεσα με τη γαλλική Αντίσταση.

«Η Πολύμνια Καμάρα γεννήθηκε το 1896 στην Αθήνα. Τρισεγγονή του ευεργέτη Απόστολου Αρσάκη. Ηταν εύπορη, μορφωμένη, μα πάνω απ΄ όλα δεν έμενε απαθής στα καλέσματα των καιρών. Το 1940, η κατάληψη του Παρισιού από τους Ναζί τη βρήκε στο οικογενειακό διαμέρισμα της γαλλικής πρωτεύουσας. Με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου προσπάθησε να επιστρέψει στην Ελλάδα για να συνεισφέρει με όποιον τρόπο μπορούσε, αλλά παρ’ όλες τις υψηλές γνωριμίες της δεν τα κατάφερε. Εντάχθηκε λοιπόν στη γαλλική Αντίσταση. Πέρα από την οικονομικά άνετη και κοινωνικά ενεργό ζωή, το διαμέρισμα της οδού Λιμπέκ έκλεισε στο κέλυφος των τοίχων του τη συνωμοτικότητα και τον κίνδυνο. Η Πολύμνια συνελήφθη τελικά από την Γκεστάπο», αναφέρει η συγγραφέας. Η σύλληψη της Καμάρα υπαγόταν στο χιτλερικό διάταγμα «Νύχτα και Καταχνιά», το οποίο προέβλεπε τη μυστική σύλληψη και – κυριολεκτικά – την εξαφάνιση από προσώπου γης ατόμων επικίνδυνων για το Τρίτο Ράιχ. «Η τύχη της θα παρέμενε άγνωστη, αν δεν υπήρχαν λιγοστά στοιχεία ξένων αρχείων και μια ένορκη κατάθεση, που μας επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε τη μετέπειτα διαδρομή της», υπογραμμίζει η Α. Παναρέτου.

Πράγματι, το 1942 μεταφέρθηκε στη φυλακή Λα Σαντέ στο Παρίσι. Στη συνέχεια οδηγήθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο της Κολωνίας, γνωστό για τη σκληρότητά του, όπου εκδικάζονταν σοβαρές υποθέσεις αντιναζιστικής δράσης. Τον Οκτώβριο του 1943 ήταν έγκλειστη στη φυλακή της πόλης Γκάιλενκιρχεν στη Βόρεια Ρηνανία – Βεστφαλία. Ως τον Δεκέμβριο του 1944 βρισκόταν στη φυλακή της πόλης Κότμπους στο κρατίδιο του Βρανδεμβούργου. Στα τέλη του 1944 μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο γυναικών Ράβενσμπρουκ, στο ίδιο κρατίδιο, περίπου 90 χιλιόμετρα βορείως του Βερολίνου. Υστερα από μια απόπειρα να αποδράσει και από μία ακόμα απόπειρα να αυτοκτονήσει, κατέληξε στον θάλαμο αερίων, μαζί με Εβραίες που είχαν μεταφερθεί από το Αουσβιτς. Η ζωή της τελείωσε τον Μάρτιο του 1945.   

Πάνω από τον τάφο

Η τραγική πορεία της Πολύμνιας είναι μοναδική ακόμη και για εμάς που τη διαβάζουμε σήμερα. Το βιβλίο ξεκινά με την ηρωίδα να στοχάζεται πάνω στον τάφο της. Μια γυναίκα – φάντασμα προσπαθεί να ανακαλέσει τη μνήμη της, ένα αφηγηματικό τέχνασμα που μας φέρνει κοντά σε μια παραγνωρισμένη ύπαρξη. Οπως εξηγεί η συγγραφέας, «το σώμα της Πολύμνιας δεν αποτέθηκε ποτέ στον οικογενειακό τάφο στο Α΄ Κοιμητήριο Αθηνών. Οπως διαβάζουμε στην πλάκα, στο μνήμα κατοικεί μόνο η μνήμη της. Η “Πολύμνια – μνήμη” αφηγείται τις αναμνήσεις τής ζωής της. Στέκεται περισσότερο στις μέρες του Ράβενσμπρουκ, στην πάνω από τα ανθρώπινα όρια δοκιμασία, δική της και των συγκρατουμένων της, στην παρηγοριά της φιλίας της με τη Σιμόν Λεούκ, στα δεκάδες ποιήματα που έγραφε χωρίς χαρτί και μολύβι». Η αφήγηση, ωστόσο, δεν περιορίζεται σε όσα έζησε η Πολύμνια, αλλά στρέφεται και σε όσα θα μπορούσαν να έχουν συμβεί και δεν συνέβησαν, στις καλοκαιρινές μέρες της Τζιας. «Η ζωή της τότε θα ήταν άλλη, και σ΄ εκείνον τον τάφο θα αναπαυόταν μια ύπαρξη επιβεβαιωμένη από τη χαρά του έρωτα», σημειώνει η συγγραφέας.

Η ανάδειξη των αφανών της Ιστορίας πρέπει να αποτελεί ένα από τα ιστορικά ζητούμενα της εποχής μας. Αλλωστε, όπως υπογραμμίζει η συγγραφέας, «οι αφανείς αποτελούν την πλειονότητα της ανθρώπινης κοινότητας. Συν-γράφουν την Ιστορία είτε έμμεσα, εκτελώντας και υφιστάμενοι τις αποφάσεις των “εμφανών” ή “επιφανών”, είτε με μια πιο άμεση παρέμβαση, στο μέτρο πάντα των δυνατοτήτων τους. Η προσέγγισή τους αποκαθιστά μια (έστω αναπόφευκτη) παράλειψη της ιστοριογραφίας, η οποία μπορεί έτσι να αποκτήσει ένα πιο ανθρώπινο πρόσωπο».