Ο ρωσικός Αντίκοσμος: H ταυτότητα μιας ολικής καταστροφής

Ο Μιχαήλ Επστέιν γεννήθηκε το 1950 στη Μόσχα, σπούδασε φιλολογία στο εκεί Κρατικό Πανεπιστήμιο και το 1990 μετακόμισε στις ΗΠΑ. Είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτισμικής Θεωρίας και Ρωσικής Λογοτεχνίας στην έδρα Samuel Candler Dobbs του Πανεπιστημίου Emory της Ατλάντα και συγγραφέας περίπου πενήντα βιβλίων, μεταφρασμένων σε είκοσι έξι γλώσσες. Έχει τιμηθεί με το Βραβείο Andrei Bely, το Βραβείο Ελευθερίας (Liberty Prize), το Βραβείο Aldo and Jeanne Scaglione της Ένωσης Σύγχρονων Γλωσσών (MLA) και το Βραβείο George Gamow της Ρωσοαμερικανικής Επιστημονικής Ένωσης. Η ανάλυσή του για τον «Ρωσικό Αντίκοσμο» πρωτοδημοσιεύτηκε στα ρωσικά τον Ιανουάριο του 2023 και στη συνέχεια σε επαυξημένη και αναθεωρημένη έκδοση, το 2025. Ουκρανική μετάφραση κυκλοφόρησε στο Κίεβο το 2025 και γαλλική (L’Antimonde russe) το 2026.

Το ομολογώ: όλη μου τη ζωή, αναρωτιόμουν «Μα τι είναι αυτοί οι Ρώσοι;» Διαβάζοντας την Ιστορία τους και την αριστουργηματική λογοτεχνία τους, δεν καταλάβαινα πώς εξηγείται η υποταγή τους, ξανά και ξανά, σε εξουσίες καταστροφικές και αυτοκαταστροφικές. Ποια είναι η ρωσική «συνείδηση» που επιτρέπει τόσα εγκλήματα; («Κάθε συνείδηση είναι ασθένεια. Επιμένω σ’ αυτό» / «Τώρα, παρ’ όλο που θεωρούμε την αιματοχυσία πράξη αποτρόπαιη τη διαπράττουμε, και πολύ περισσότερο από κάθε άλλη φορά»¹). Είναι λοιπόν η Ρωσία ο άνθρωπος του Υπογείου, ο ανίκανος να δημιουργήσει κάτι δικό του χλευαστής, που ταπεινώνει και καταστρέφει άλλους; Το βιβλίο σας «Ο Ρωσικός Αντίκοσμος» δίνει μια καινούργια, ανατριχιαστική απάντηση για τα χθόνια ένστικτα της Ρωσίας: υπάρχει, λέτε, μια εσωτερική δύναμη που στοχεύει στην κατάκτηση και καταστροφή όλου του κόσμου αφανίζοντας παράλληλα και την ίδια τη ρωσική ταυτότητα.

Με μια ουσιαστική έννοια, ναι, η Ρωσία είναι ο άνθρωπος του Υπογείου: αρκετά ευφυής ώστε να διακρίνει την πραγματική σημασία κάθε θεσμού, κάθε αξίας, κάθε «Κρυστάλλινου Παλατιού» του δυτικού πολιτισμού, και παράλληλα ανίκανος να χτίσει οτιδήποτε για την αντικατάστασή τους. Δεν διαθέτει καμία δημιουργικότητα πέρα από τη γενική του άρνηση και καμία χαρά πέρα από τη μοχθηρία του, την οποία κατευθύνει ενάντια στους άλλους αλλά και στον εαυτό του. «Είμαι ένας άρρωστος άνθρωπος… ένας μοχθηρός άνθρωπος»: η αρρώστια και η μοχθηρία είναι ένα. Και σήμερα, ενάμιση αιώνα αργότερα, ο τραγουδιστής Shaman² διατυμπανίζει στο μεγαλύτερο πολεμικοπατριωτικό hit, «Είμαι Ρώσος, είμαι Ρώσος, έτσι, για να σκάσει ο κόσμος όλος!» Η μοχθηρία του Υπογείου έγινε δηλαδή εθνικός ύμνος. Εσείς αυτό το αποκαλείτε «χθόνιο ένστικτο», εγώ θα προτιμούσα να το αποκαλώ ένα ιστορικό και πολιτισμικό οικοδόμημα. Ομως ένα οικοδόμημα που αναπαράγεται εδώ και 5 – 6 αιώνες αρχίζει πια να γίνεται κάτι σαν ένστικτο, κι αυτό είναι το τρομακτικό. Ο «Αντίκοσμος» είναι ένας μηχανισμός μιας αντιφατικής ταυτότητας που κατασκεύασε η Ιστορία, κι ό,τι η Ιστορία κατασκευάζει μπορεί και να το διαλύσει. Ανησυχώ, όχι επειδή η Ρωσία είναι ανίκανη να αλλάξει, αλλά επειδή έχει επανειλημμένα τιμωρήσει όσους προσπάθησαν να την αλλάξουν.

Ο Αντίκοσμος, όπως χρησιμοποιώ τον όρο, δεν είναι απλώς ένας κακός ή εχθρικός κόσμος. Είναι ένας κόσμος που αντλεί την ταυτότητά του από την άρνηση ενός άλλου κόσμου. Δανείζεται τις μορφές, τις αξίες και τα επιτεύγματα του άλλου κόσμου μόνο για να διαστρεβλώσει το νόημά τους και να τα στρέψει ενάντια στην πηγή τους· γνωρίζει κατά ποίου στρέφεται, αλλά δεν μπορεί να πει γιατί. Φανταστείτε έναν καθρέφτη που αντανακλά τα πάντα ανάποδα, και μετά δηλώνει ότι η αντανάκλαση είναι το πρωτότυπο. Οτιδήποτε δεν είναι Ρωσία αντιμετωπίζεται ως αντι-Ρωσία, και για να σταθεί απέναντι σ’ αυτόν τον παγκόσμιο εχθρό της η Ρωσία γίνεται ο Αντίκοσμος: ένα είδος αντι-ύλης που μπορεί να υπάρχει μόνο εκμηδενίζοντας ό,τι αγγίζει. Και μ’ αυτήν την εκμηδένιση, αυτοκαταστρέφεται. Γι’ αυτό, το ρωσικό σχέδιο για μια παγκόσμια κυριαρχία της Ρωσίας και η καταστροφή της ρωσικής ταυτότητας δεν είναι δύο πράγματα, αλλά ένα. Τα πιο μεγαλεπήβολα ιμπεριαλιστικά σχέδια της Ρωσίας επανειλημμένα κατέληξαν στην κατάρρευση της πολιτικής τάξης που τα υποκινούσε: η Αυτοκρατορία το 1917, η Σοβιετική Ενωση το 1991. Σήμερα παρακολουθούμε μια άλλη προσπάθεια για επαναφορά ενός αυτοκρατορικού μεγαλείου μέσω εδαφικών κατακτήσεων, με συνέπειες που μοιάζουν όλο και πιο αυτοκαταστροφικές. Κι εδώ έγκειται η βαθύτερη αντίφαση του Αντίκοσμου: δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από τον κόσμο που αρνείται. Χρειάζεται αυτόν ακριβώς τον πολιτισμό που επιδιώκει να καταστρέψει, την τεχνολογία του, τις έννοιες και αντιλήψεις του, τους θεσμούς και τα επιτεύγματά του. Κι έτσι, δεν μπορεί να επιτύχει τις καταστροφικές του φιλοδοξίες χωρίς να υπονομεύσει τις συνθήκες της ίδιας του της ύπαρξης. Μια διόρθωση, όμως, ως προς το ότι η Ρωσία είναι «ανίκανη να δημιουργήσει κάτι από μόνη της»: η Ρωσία δημιούργησε κάτι δικό της, και τεράστιας σημασίας: τη λογοτεχνία της. Ομως αυτή η λογοτεχνία είναι ακριβώς η συνείδησή της και, επομένως, σύμφωνα με τη λογική του ανθρώπου του Υπογείου, η «αρρώστια» της. Το ρωσικό κράτος έτσι πάντα αντιμετώπιζε τη λογοτεχνία: ο Πούσκιν ασφυκτιούσε κάτω από την τσαρική λογοκρισία, ο Τσαντάγιεφ³ ανακηρύχθηκε, με αυτοκρατορικό διάταγμα, παράφρων, ο Ντοστογιέφσκι στήθηκε απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα, ο Μαντελστάμ⁴ φυλακίστηκε σε στρατόπεδο. Μέσα από τη λογοτεχνία καταλαβαίνουμε καλύτερα τον ρωσικό Αντίκοσμο, γι’ αυτό και οι ερωτήσεις σας για τον Ντοστογιέφσκι, τον Γκόγκολ και τον Πούσκιν πάνε κατευθείαν στην καρδιά του ζητήματος.

Εχετε πει ότι υπήρχε πάντα ένας «ρωσικός κόσμος» με εχθρούς παντού (μη-χριστιανούς, μη-κομμουνιστές, μη-πουτινιστές…) και ότι ο ρωσικός πολιτισμός αφομοίωσε τη Δύση με ένα είδος «ψευδομόρφωσης» που έγινε «αντιμόρφωση» – απορρόφησε δηλαδή δυτικές πεποιθήσεις (μαρξισμό, αναρχισμό, ιμπεριαλισμό…) για να τις διαστρεβλώσει, να τις διαφθείρει και τελικά να τις καταστρέψει. Πώς συνέβη αυτό; Βίωσε η Ρωσία κάποιο πολιτισμικό σχίσμα;

Οχι ένα, μια αλυσίδα σχισμάτων! Μιλώντας στο Παγκόσμιο Ρωσικό Λαϊκό Συμβούλιο τον Νοέμβριο του 2023, ο Πούτιν καθόρισε τον Ρωσικό Κόσμο ως εξής: «Οι αρχαίοι Ρως, το Τσαρικό κράτος της Μοσχοβίας, η Ρωσική Αυτοκρατορία, η Σοβιετική Ενωση και η σύγχρονη Ρωσία που επαναφέρει, ενδυναμώνει και πολλαπλασιάζει την κυριαρχία της ως παγκόσμια δύναμη». Παρουσίασε, δηλαδή, τον ρωσικό κόσμο ως πέντε εκφάνσεις μιας ενιαίας, ιερής συνέχειας. Δεν ανέφερε όμως ότι, ανάμεσα σε κάθε μία απ’ αυτές, παρεμβάλλεται μια καταστροφή, μια βίαιη αυτο-αναίρεση: το Τσαρικό Κράτος της Μοσχοβίας προήλθε από τη Χρυσή Ορδή, που είχε καταστρέψει τη Ρως του Κιέβου· η Ρωσική Αυτοκρατορία γεννήθηκε από τις μεταρρυθμίσεις του Μεγάλου Πέτρου, οι οποίες τσάκισαν το Τσαρικό Κράτος της Μοσχοβίας (ξύρισαν τα γένια τους, μετέφεραν την πρωτεύουσα σε ένα έλος, κατήργησαν το Πατριαρχείο και μετέβαλαν την Εκκλησία σε κυβερνητική υπηρεσία)· η Σοβιετική Ενωση ήταν η επαναστατική εξόντωση της Αυτοκρατορίας, που έφτασε μέχρι και τον τουφεκισμό της αυτοκρατορικής οικογένειας και την ανατίναξη των Καθεδρικών· και η «σύγχρονη Ρωσία» αναδύθηκε μέσα από τα συντρίμμια της Σοβιετικής Ενωσης, της οποίας τη διάλυση ο ίδιος ο Πούτιν χαρακτήρισε ως τη «μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του αιώνα». Επομένως, ο «ρωσικός κόσμος» είναι στην πραγματικότητα μια αλληλουχία ρωσικών κόσμων, ο καθένας κτισμένος πάνω στα ερείπια του προηγούμενου, ξεκινώντας από την καταστροφή του παλαιού. Και στη μέση αυτής της αλυσίδας βρίσκεται το αληθινό Σχίσμα, το Raskol του 17ου αιώνα, τότε που δεκάδες χιλιάδες Παλαιορθοδόξων⁵ προτίμησαν να βάλουν φωτιά στα ξύλινα παρεκκλήσια τους και να καούν κι οι ίδιοι ζωντανοί, παρά να δεχτούν να κάνουν με άλλον τρόπο τον σταυρό τους.

Αυτό που λείπει όμως απ’ αυτή την ιστορία είναι η μέση της: η ωριμότητα, η διαμεσολάβηση, η σταδιακή εξέλιξη. Οι Γιούρι Λότμαν και Μπόρις Ουσπένσκι⁶ περιέγραψαν μια επαναλαμβανόμενη διπολική δομή στη ρωσική κουλτούρα, στην οποία αντιτιθέμενες αξίες αφήνουν λίγο χώρο για μια ουδέτερη ή διαμεσολαβητική θέση. Μεταφραζόμενη στα πλαίσια της πολιτικής Ιστορίας, αυτή η λογική μετατρέπει κάθε αλλαγή σε αντιστροφή: κάθε νέα τάξη δεν πρέπει απλώς να υπερισχύει της παλαιάς, αλλά και να την αρνείται. Η ρωσική πολιτική Ιστορία επανειλημμένα προτίμησε τη ρήξη από τη διαμεσολάβηση, την αντιστροφή από τη σταδιακή μεταρρύθμιση. Η διπολική λογική της έκανε κάθε είδους σύνθεση εξαιρετικά δύσκολη – και κάθε ημιτελής σύνθεση είναι προϋπόθεση για μια επόμενη έκρηξη. Αν δεν υπάρχει κάποιος μέσος χώρος ανάμεσα σε «εμάς» και «αυτούς», οτιδήποτε δεν είναι «ο κόσμος» όπως εμείς τον εννοούμε, πρέπει να είναι ο Αντίκοσμος. Και εμείς, με τη σειρά μας, γινόμαστε ο δικός τους Αντίκοσμος.

Τώρα, σε ό,τι αφορά την ψευδομόρφωση: ο Σπένγκλερ⁷ δανείστηκε αυτόν τον ορυκτολογικό όρο για να περιγράψει τη Ρωσία του Μεγάλου Πέτρου, όπου μια μορφή ξένη, ο Δυτικός πολιτισμός, επιβάλλεται σε μια χώρα που όμως δεν μπορεί να την απορροφήσει αυθεντικά. Εγώ θα το πάω λίγο παραπέρα: ό,τι δανείστηκε από τη Δύση η Ρωσία δεν το «φόρεσε» απλώς άγαρμπα, αλλά το αναποδογύρισε και το έστρεψε ενάντια στην πηγή του. Εχουμε δηλαδή όχι ψευδομόρφωση, αλλά αντιμόρφωση. Ο μαρξισμός, θεωρία των πλέον ανεπτυγμένων βιομηχανικά κοινωνιών, εισήχθη σε μια χώρα χωρικών και έγινε δόγμα της κρατικής δουλείας και της δυτικής αντιστράτευσης. Η δυτική τεχνολογία απορροφήθηκε, από τα ναυπηγεία του Μεγάλου Πέτρου ως και την πυρηνική φυσική της δεκαετίας του ’40, προκειμένου να κατασκευαστούν όπλα που θα στόχευαν τη Δύση. Ακόμα και το Διαδίκτυο, αυτό το δώρο της Δύσης, στα ρωσικά χέρια έγινε πρωτίστως εργαλείο παρακολούθησης και παραπληροφόρησης. Η αιτία πίσω από όλα αυτά είναι μια ψυχολογία της εκδίκησης ενάντια σε αυτό από το οποίο εξαρτάσαι. Η Ρωσία δανείστηκε πρώτα από την Τουρκο-μογγολική Ορδή, κατόπιν από την Ευρώπη, αλλά δεν θέλησε ποτέ να γίνει αναπόσπαστο μέρος αυτών των πολιτισμών. Εξού και η απύθμενη μνησικακία του άντρα του Υπογείου: το να μιμείσαι και το να μισείς είναι, σ’ αυτή την περίπτωση, το ίδιο. Η Μίμηση γίνεται Νέμεση: το μοντέλο γίνεται ο εχθρός, ακριβώς επειδή είναι το μοντέλο. Αυτός είναι ο σχιζοειδής πυρήνας αυτού που αποκαλώ Σχιζοφασισμός. Και το σχίσμα βρίσκεται όχι μόνο ανάμεσα στη Ρωσία και τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά και μέσα στην ίδια τη Ρωσία. Ενα μέρος της χώρας μιμείται τη Δύση: εκπαιδεύουν τα παιδιά τους στο Λονδίνο, επενδύουν τα χρήματά τους σε δυτικές τράπεζες, αντιγράφουν δυτικούς θεσμούς μέχρι και τις ονομασίες τους· και ένα άλλο μέρος εργάζεται για να καταστρέψει τη Δύση, και μαζί της και τους «εσωτερικούς Δυτικούς» – τους εγχώριους «δυτικότροπους» δηλαδή, που κατονομάζονται ξένοι πράκτορες και πεμπτοφαλαγγίτες. Συχνά δεν πρόκειται για δύο διαφορετικά μέρη της χώρας, αλλά για δύο μισά του ίδιου αξιωματούχου που καταγγέλλει την Ευρώπη από την τηλεόραση και μετά πετάει με ιδιωτικό αεροπλάνο στη βίλα του στην Ιταλία για το Σαββατοκύριακο. Οι σλαβόφιλοι και οι δυτικότροποι του 19ου αιώνα τουλάχιστον διαφωνούσαν αναμεταξύ τους· σήμερα, η διαφωνία έχει διεισδύσει μέσα στην ίδια διχασμένη συνειδητότητα. Αυτό είναι που κάνει αυτή την τάξη πραγμάτων φασιστική στο σχήμα της, και σχιζοφρενική στο περιεχόμενό της.

Η Ρωσία, είπατε, είναι μια νομαδική ορδή με νομαδική ψυχολογία. Οι αχανείς της εκτάσεις λειτουργούν σαν ένα είδος «εδαφικής κατάρας» που κάνει κάθε μορφή πολιτειακής ευθύνης σχεδόν αδύνατη. Η Ρωσία δεν κτίζει πραγματικά τίποτε και αυτό που ενδιαφέρει τους Ρώσους δεν είναι να εργάζονται και να καλλιεργούν τη γη τους, αλλά να επεκτείνουν τα εδάφη τους. Μπορείτε να το εξηγήσετε;

Ο ιστορικός Βασίλι Κλιουτσέφσκι⁸ τα είπε όλα με μια φράση: «Η ιστορία της Ρωσίας είναι η ιστορία μιας χώρας που αποικίζει τον ίδιο της τον εαυτό». Οχι μιας χώρας που θρέφει και αναπτύσσει τον εαυτό της, αλλά μιας χώρας που ξανά και ξανά κατακτά, υποτάσσει και καταστρέφει τον λαό της και τους γείτονές της, κι αενάως εξαπλώνεται προς μια δική της ερημιά. Δεν θα αποκαλούσα τη Ρωσία «ορδή» με την κυριολεκτική έννοια, γιατί είναι κάτι πιο παράδοξο: είναι ένας ακίνητος, στατικός πολιτισμός, όπου μέσα στην εσωτερική ακινησία του συνεχώς ξεσπούν εκρήξεις νομαδικών ορμών κι εξορμήσεων. Ο ρώσος χωρικός πάντα ακολουθούσε την καλλιεργητική μέθοδο της εκχέρσωσης και καύσης: εξαντλείς ένα σημείο, και μετά προχωράς στο επόμενο. Ο Τσααντάγιεφ⁹ έγραψε στην πρώτη του Φιλοσοφική Επιστολή (1836) ότι οι Ρώσοι «μέσα στα σπίτια μας μοιάζουμε προσωρινοί ένοικοι, μέσα στις οικογένειές μας μοιάζουμε ξένοι, και μέσα στις πόλεις μας μοιάζουμε νομάδες – πιο νομάδες κι απ’ εκείνους που βόσκουν τα κοπάδια τους στις στέπες μας, γιατί εκείνοι είναι περισσότερο δεμένοι με τις ερημιές τους απ’ ό,τι εμείς με τις πόλεις μας». Ο εικοστός αιώνας μετέτρεψε όλη τη χώρα σε νομάδα, σε επίπεδο βιομηχανικό: οι απελάσεις, τα Γκούλαγκ, τα τεράστια εργοτάξια, η εκστρατεία για την αξιοποίηση των Παρθένων Γαιών… Εκατομμύρια άνθρωποι μετακινήθηκαν σαν κοπάδια σε έκταση έντεκα ωριαίων ζωνών.

Οι τεράστιες εκτάσεις γίνονται κατάρα όταν τα εδαφικά μεγέθη αντικαθιστούν την καλλιέργεια της ζωής ως μέτρο εθνικής υπεροχής. Ενα κράτος που καλύπτει το ένα ένατο της Γης πιο καλά μαθαίνει να κρατά τα εδάφη του, παρά να τα κάνει κατοικήσιμα· ξέρει καλύτερα να επεκτείνει τα σύνορά του, από το να εμπλουτίζει τη ζωή εντός τους. Εξάπλωση, αντί για ανάπτυξη. Και μια απεραντότητα που απλώς τη συγκρατείς, δεν μπορείς να την αγαπήσεις με τον ίδιο τρόπο που αγαπάς έναν κήπο ή έναν δρόμο· μπορείς να την αγαπάς μόνο σαν κάτι αφηρημένο, σαν τη Μητέρα Πατρίδα, και να την υπερασπίζεσαι μόνο επεκτείνοντάς την. Το 2016, σε μια τελετή της Γεωγραφικής Εταιρείας, ο Πούτιν ζήτησε από έναν μαθητή να του πει ποια είναι τα σύνορα της Ρωσίας, αλλά μετά έδωσε ο ίδιος την απάντηση: «Τα σύνορα της Ρωσίας δεν σταματούν πουθενά». Αστειευόταν, είπε – και το ακροατήριο γέλασε. Εγώ όμως θα το εκλάμβανα ως μια διακήρυξη αρχής: της πιο θεμελιώδους νομαδικής αρχής που δεν είδα πουθενά, σε κανένα βιβλίο ή εγχειρίδιο, να εκφράζεται πιο ξεκάθαρα.

Δεν κτίζει τίποτα η Ρωσία; Και βέβαια κτίζει. Την Αγία Πετρούπολη, τους σιδηροδρόμους, τους σταθμούς πυρηνικής ενέργειας. Αλλά κτίζει όπως κτίζει ένας στρατός φυλάκια, οχυρά, φρούρια, στρατόπεδα, «κλειστές πόλεις», όχι όπως κτίζει ένας λαός τα σπίτια του. Ο Χάιντεγκερ διαχώρισε το κτίριο από την κατοικία: η Ρωσία έχει φτιάξει αμέτρητα κτίρια και ελάχιστα σπιτικά. Και κοιτάξτε τώρα τι κάνει αυτός ο πόλεμος στα εδάφη τα οποία ισχυρίζεται πως «επιστρέφει στη Μητέρα Πατρίδα»: οι ουκρανικές πόλεις Μπαχμούτ και Αβντίιβκα δεν καλλιεργούνται· εξαλείφονται, και η εξάλειψή τους αποκαλείται «απελευθέρωση». Αυτή είναι η νομαδική κατάκτηση, στην αγνότερή της μορφή. Σκοπός είναι όχι να κατέχεις τη γη, αλλά να έχεις περάσει αποπάνω της αφήνοντας πίσω σου μόνο μια έρημη στέπα. Η μοναδική ευθύνη που γεννούν τέτοιες εκτάσεις είναι η ευθύνη απέναντι στο σύνολο, δηλαδή απέναντι στο κράτος. Η κοινωνική ευθύνη, η ευθύνη του πολίτη που ξεκινά από τον δρόμο όπου κατοικεί, δεν έχει εδώ κανένα έδαφος για να ριζώσει.

Με εντυπωσίασε ο συλλογισμός σας ότι όσο πιο αχανής η έκταση, τόσο πιο βαθιά η μελαγχολία κι αίσθηση ενός εσωτερικού κενού, και έντονη η ανάγκη «να γίνουν πράγματα» και «να κατακτήσουμε τον κόσμο». Μια εθνική μανιακή εμμονή δηλαδή, που εναλλάσσεται με βαθιά κατάθλιψη, μηδενισμό και φροϊδική «Ενόρμηση θανάτου». Το να έχεις γεννηθεί στη Ρωσία, λέτε, σημαίνει να είσαι προετοιμασμένος και να ζεις μόνο για να πεθάνεις, ώστε να επιστρέψεις στη μήτρα της Μητέρας Πατρίδας. Το ανθρώπινο κορμί ενός Ρώσου δεν μετράει καθόλου, συγκρινόμενο με το πατριωτικό σώμα της Μητέρας Πατρίδας;

Ναι. Η πιο ξεκάθαρη δήλωση αυτής της αριθμητικής ήρθε από τον ίδιο τον αρχηγό του κράτους: τον Νοέμβριο του 2022, συναντώντας τις μητέρες των σκοτωμένων στην Ουκρανία στρατιωτών, ο Πούτιν τις παρηγόρησε με τον δικό του τρόπο: τριάντα χιλιάδες Ρώσοι, είπε, πεθαίνουν κάθε χρόνο στους δρόμους με τα αυτοκίνητά τους, κι άλλοι τόσοι από το αλκοόλ, και για κάποιους δεν είναι καν σίγουρο ότι έζησαν πραγματικά. «Ομως οι δικοί σας γιοι έζησαν», τους είπε, «κι οι στόχοι τους πραγματοποιήθηκαν. Δεν άφησαν αυτή τη ζωή μάταια». Το νόημα δηλαδή εδώ είναι ότι μοναδικές εναλλακτικές για έναν άνθρωπο είναι ένας θάνατος χωρίς νόημα, ή ένας θάνατος με νόημα – μια ζωή γεμάτη, με εργασία, οικογένεια και επιτεύγματα δεν μπαίνει καν στην εξίσωση. Θάνατος από βότκα είναι τζάμπα θάνατος· θάνατος για το κράτος είναι μια ζωή που άξιζε. Το σώμα του γιου μετατρέπεται σε σώμα της Μητέρας Πατρίδας· ο τάφος του είναι ένα έδαφος που ανακτήθηκε. Αυτή είναι η αριθμητική του Αντίκοσμου: το άτομο είναι μια μονάδα μέτρησης του χώρου και του εδάφους, κι ο θάνατός του η πράξη με την οποία ενσωματώνεται τελικά σ’ αυτό τον χώρο και έδαφος.

Ο Φρόιντ το αποκάλεσε «Ενόρμηση θανάτου», αλλά αξίζει να θυμηθούμε ποια το διατύπωσε πρώτη: η Σαμπίνα Σπιλράιν (1885-1942), μια νεαρή ψυχίατρος και ψυχαναλύτρια από το Ροστόφ, που έγραψε τη μελέτη της Η καταστροφή ως αιτία του γίγνεσθαι το 1912, οκτώ χρόνια πριν από το Πέρα από την αρχή της ηδονής του Φρόιντ. Η Σπιλράιν επέστρεψε στη Ρωσία και το 1942 εκτελέστηκε μαζί με τις δύο κόρες της από τους Γερμανούς, σε ένα φαράγγι έξω από το Ροστόφ. Η ιδέα ότι η καταστροφή είναι προϋπόθεση του γίγνεσθαι διατυπώθηκε από μια στοχάστρια που γεννήθηκε στη Ρωσία και, τρεις δεκαετίες μετά, η χώρα που τη γέννησε έγινε η σκηνή της δικής της καταστροφής.

Η εναλλαγή της μανίας και της κατάθλιψης, τόσο χαρακτηριστική της ρωσικής Ιστορίας και της ίδιας της ρωσικής κοινωνίας (η μανία των ηγετών, η κατάθλιψη των μαζών) είναι, πιστεύω, ο ψυχολογικός ρυθμός του ανεξέλεγκτου, ατιθάσευτου χώρου. Η απεραντοσύνη δημιουργεί μιαν αίσθηση εσωτερικού κενού, αφού ό,τι κι αν κάνει κανείς δεν μπορεί με τίποτα να τη γεμίσει ή να την αλλάξει· το κενό εκτονώνεται με τους περιοδικούς σπασμούς που ονομάζονται «Συμβαίνουν πράγματα»: συμβαίνει μια επανάσταση, ένας πόλεμος, η εκπόρθηση του Παραδείσου ή της πρωτεύουσας ενός γείτονα. Ο ίδιος ο Πούτιν περιέγραψε αυτόν τον ρυθμό με αφοπλιστική ειλικρίνεια, στην ετήσια τηλεοπτική του συνέντευξη Τύπου τον Δεκέμβριο του 2024. Οταν ερωτήθηκε για την οικονομική σταθερότητα, απάντησε «Ξέρετε, όταν όλα εδώ είναι ήρεμα, ισορροπημένα, σταθερά, βαριόμαστε. Τέλμα. Θέλουμε λίγη Dvizhukha. Με το που αρχίζει η Dvizhukha, αρχίζουν οι σφαίρες να σφυρίζουν…». Dvizhukha (ντβιτζούκα) είναι λέξη αμετάφραστη: σημαίνει κίνηση για χάρη της κίνησης χωρίς σκοπό ή κατεύθυνση, ένα σκίρτημα των μελών για να ξετινάξουμε από πάνω μας τον λήθαργο. Το να παραδέχεται ένας αρχηγός κράτους ότι η χώρα του ξεκινά έναν πόλεμο λόγω βαρεμάρας, αποτελεί σπάνιο ντοκουμέντο. Και κατόπιν έρχεται η εξάντληση, η απάθεια, η μακρά ρωσική μελαγχολία της ακινησίας και του τέλματος, μέχρι τον επόμενο σπασμό. Το ένα τέταρτο του αιώνα ηγεσίας του ίδιου του Πούτιν έχει αναπαράγει αυτόν τον ρυθμό, σε μινιατούρα: λήθαργος της δεκαετίας του 2000, μετά η Κριμαία, και μετά ο κανονικός σε πλήρη κλίμακα πόλεμος.

Η Μητέρα Πατρίδα, Rodina από το Rod (γέννηση, συγγένεια), υπάρχει στην εθνική φαντασία σαν ένα μητρικό σώμα: Η Μητέρα Νωπή Γη κατά την παλαιά παράδοση των χωρικών, η Μητέρα Ρωσία κατά την αυτοκρατορική, που γεννά ζωή για να την πάρει μετά πίσω. Το κολοσσιαίο άγαλμα «Η Μητέρα Πατρίδα καλεί!» στο Βόλγκογκραντ (πρώην Στάλινγκραντ), ογδόντα πέντε μέτρα ψηλό και με το σπαθί υψωμένο πάνω από τον ποταμό Βόλγα, είναι μια μητέρα που καλεί τα παιδιά της να πεθάνουν. Οι στολές που φορούν τα νήπια και μικρά παιδιά που αναφέρετε, οι «παρελάσεις των μωρουδιακών καροτσιών» που μοιάζουν με τανκς, η «Νεανική Στρατιά», τα σχολικά μαθήματα για τον ηρωικό θάνατο, όλα αυτά είναι η παιδαγωγική της επιστροφής στη Μητέρα Πατρίδα: γεννιέσαι απ’ αυτήν και θα επιστρέψεις πάλι σ’ αυτήν. Μετρημένο απέναντι σ’ αυτό το σώμα, το ανθρώπινο δεν ζυγίζει τίποτε.

Στη νουβέλα του Γκόγκολ Νεκρές Ψυχές (1835-1841) ο γοητευτικός κι ασυνείδητος Πάβελ Τσίτσικοφ ταξιδεύει στη ρωσική επαρχία αγοράζοντας τη νομική κυριότητα των νεκρών δουλοπάροικων («ψυχών») που είναι καταγεγραμμένοι στην τελευταία απογραφή, για να κερδίσει χρήματα και κοινωνικό στάτους. Είναι οι νεκροί το σκληρό νόμισμα της Ρωσίας;

Ναι, είναι. Και η συναλλαγματική ισοτιμία έχει βελτιωθεί, από την εποχή του Γκόγκολ. Ο μυθιστορηματικός Τσίτσικοφ αγόραζε τους νεκρούς για λίγα ρούβλια τον καθένα. Σήμερα, σε κάποιες από τις φτωχότερες περιοχές της Ρωσίας, το κράτος πληρώνει μια οικογένεια πολλά εκατομμύρια ρούβλια για τον θάνατο ενός ανθρώπου – πολύ περισσότερα απ’ όσα θα μπορούσε να κερδίσει εν ζωή με προσωπική εργασία δεκαετιών. Οι νεκροί έχουν γίνει η πιο προσοδοφόρα εξαγωγή της Μπουριατίας και της Τουβά (δύο δημοκρατίες της Ρωσικής Ομοσπονδίας, στη νότια Σιβηρία). Η κυβέρνηση που έχει επενδύσει τόσο λίγα στη ζωή του κάθε ανθρώπου έκανε τον θάνατό του πολύτιμο. Οι ρώσοι οικονομολόγοι έφτιαξαν τον όρο «νεκροοικονομία»· ο Γκόγκολ θα είχε αναγνωρίσει αυτήν την «οικονομία» ως τον τελικό θρίαμβο του Τσίτσικοφ, σε επίπεδο εθνικής πολιτικής.

Ομως οι νεκροί είναι επίσης το σκληρό νόμισμα της πολιτικής. Οι νεκροί ψηφίζουν: οι παρατηρητές των ρωσικών εκλογών επανειλημμένα ανακαλύπτουν στους εκλογικούς καταλόγους νεκρούς εκλογείς που ψήφισαν κανονικά – συνήθως για τον «σωστό» υποψήφιο. Οι νεκροί παρελαύνουν: η κομβική πατριωτική τελετουργία του «Αθάνατου Συντάγματος» συνίσταται στην παρέλαση των ζωντανών που κρατούν πορτρέτα των νεκρών, ώστε ο πόλεμος του παρελθόντος να νομιμοποιεί τον πόλεμο του παρόντος. Οι νεκροί κυβερνούν: τα είκοσι επτά εκατομμύρια νεκροί του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου είναι το βασικό ηθικό κεφάλαιο του καθεστώτος, και το σλόγκαν «Μπορούμε να το επαναλάβουμε» υπόσχεται να ξοδέψει, και πάλι, αυτό το κεφάλαιο. Το 2016 ο Αλεξάντρ Αγκέεφ, διευθυντής του Ινστιτούτου Οικονομικών Στρατηγικών της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών (Institute for Economic Strategies – INES), πρότεινε σε ένα συνέδριο στην Αγία Πετρούπολη να δοθεί στα είκοσι επτά εκατομμύρια σοβιετικών πολιτών που σκοτώθηκαν στον πόλεμο το δικαίωμα ψήφου: να μπορούν δηλαδή οι οικογένειές τους να ψηφίζουν στο όνομά τους, ώστε «οι πεσόντες να μπορούν να επηρεάζουν τα τρέχοντα γεγονότα της χώρας που έσωσαν». Θα μπορούσαν και πολλές προηγούμενες γενεές, πρόσθεσε, να αποκτήσουν δικαίωμα ψήφου. Αυτή είναι η «Φιλοσοφία του Κοινού Εργου» του Φιόντοροφ¹⁰, η ανάσταση δηλαδή των προγόνων εφαρμοσμένη στην εκλογική της χρησιμότητα. Οκτώ χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 2024, ο Αντρέι Ισάγιεφ, βουλευτής της Κρατικής Δούμας και στέλεχος του κυβερνώντος κόμματος «Ενιαία Ρωσία», κάλεσε το κράτος να τιμήσει «το δικαίωμα ψήφου των τεθνεωσών γενεών»: pravo golosa (πράβο γκολόσα) στα ρωσικά σημαίνει και δικαίωμα λόγου και δικαίωμα ψήφου. Αναρωτιέται βέβαια κανείς πώς θα ψήφιζαν, αν μπορούσαν, οι νεκροί; Πώς θα ψήφιζαν όσοι έπεσαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο για τον Τσάρο, όσοι έπεσαν στον εμφύλιο υπέρ ή κατά των μπολσεβίκων, όσοι σκοτώθηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο για τον Στάλιν; Μήπως τελικά το δικαίωμα ψήφου τους θα κατέληγε σε εμφύλιο αναμεταξύ τους, αυτών «των αναστημένων για νέες κηδείες» όπως έγραψε ο Τιούτσεφ¹¹. Ο Τσααντάγιεφ, ο πρώτος πρωτότυπος ρώσος στοχαστής¹², υπέγραφε τις Φιλοσοφικές Επιστολές του «Νεκρόπολις», δηλαδή πόλη των νεκρών, εννοώντας τη Μόσχα: τώρα, ο σαρκασμός του έκανε πλήρη κύκλο κι επέστρεψε ως κρατικός σχεδιασμός. Οι νεκροί έχουν, επίσης, καταλάβει το απόλυτο κέντρο του κράτους: το τείχος του Κρεμλίνου είναι μια Νεκρόπολη με τον Λένιν-μούμια στο μαυσωλείο του, κι οι μεγάλες ετήσιες στρατιωτικές παρελάσεις γίνονται μπροστά σ’ αυτό το νεκροταφείο. Η Ερυθρά Πλατεία είναι ένα κοιμητήριο που έχει ανακηρυχθεί καρδιά του έθνους. «Ξέρουν ν’ αγαπούν μόνο τους νεκρούς», λέει ο «Μπόρις Γκοντούνοφ» του Πούσκιν για τους υπηκόους του στον μονόλογό του «Εφτασα στην ύψιστη εξουσία».

Ο Ντοστογιέφσκι το προείδε, στο διήγημά του Μπόμποκ (1873): ένας άντρας κρυφακούει τους νεκρούς να συνομιλούν μέσα στους τάφους τους. Απελευθερωμένοι από κάθε φόβο επιπτώσεων, αποφασίζουν ν’ αφήσουν στην άκρη τις ντροπές και να «ξεγυμνωθούν» , το αποτέλεσμα όμως δεν είναι κάποια συνταρακτική αποκάλυψη, αλλά μόνο απλή χυδαιότητα: ένα ασήμαντο κουβεντολόι που καταλήγει στον άνευ νοήματος ήχο «μπόμποκ». Αν παρακολουθήσετε ένα βράδυ τη ρωσική κρατική τηλεόραση, θα ακούσετε τις ομιλίες του νεκροταφείου του Μπόμποκ: την έλλειψη κάθε αισθήματος ντροπής, ως ύστατη ελευθερία όσων δεν έχουν τίποτα να χάσουν. Αποκαλώ αυτή την τάξη πραγμάτων Νεκροκρατία: κυριαρχία των νεκρών επί των ζωντανών, και ο θάνατος ως υπέρτατη αξία. Ενας ζωντανός πολίτης δεν βολεύει· έχει απαιτήσεις, κάνει ερωτήσεις, μπορεί και να σηκωθεί να φύγει. Σε έναν νεκρό όμως, μπορείς να βασιστείς. Μπορείς να τον επικαλείσαι και να τον αποθεώνεις, και είναι πάντα εύκαιρος για την επόμενη παρέλαση.

Και πάλι από τον Γκόγκολ: Στη Νύχτα των Χριστουγέννων (1831) ο Διάβολος κλέβει το φεγγάρι ώστε να μην υπάρχει φως για να τραγουδήσουν, να γιορτάσουν, ν’ αγαπήσουν οι άνθρωποι. Απ’ όλα όσα ο Διάβολος φοβάται κι απεχθάνεται (ελευθερία ν’ αγαπάμε, καλοσύνη, χαρά) η αλήθεια είναι αυτό που τον εξοργίζει περισσότερο. Πώς εξηγείτε το ότι στην πλειονότητά τους οι Ρώσοι σήμερα μοιάζουν να αδιαφορούν για την απόλυτη διαστρέβλωση της αλήθειας που τους περιβάλλει; Πιστεύετε ότι στη σημερινή Ρωσία υπάρχει μια αυτοκαταστροφή των ηθικών αξιών μαζί με μια περιφρόνηση για οτιδήποτε «εγκόσμιο» – για την ελευθερία, τους νόμους, την επιδίωξη της ευτυχίας;

«Αδιαφορούν» είναι επιεικής όρος! Δεν είναι ότι οι Ρώσοι δεν βλέπουν την παραμόρφωση της αλήθειας· είναι ότι μεγάλο μέρος του κοινού την απολαμβάνει. Στο κεφάλαιο του βιβλίου μου με τίτλο «Ψέματα χωρίς εξαπάτηση» προσπαθώ να περιγράψω αυτό το περίεργο φαινόμενο. Ενα κλασικό ψέμα όπως το ξέρουμε, επιθυμεί να γίνει πιστευτό: κρύβεται από την αλήθεια. Το σημερινό ρωσικό κρατικό ψέμα όμως, δεν κρύβεται. Οταν ο Πρόεδρος ισχυρίζεται ότι η Ρωσία δεν επιτέθηκε στην Ουκρανία αλλά αμύνθηκε απ’ αυτήν, ο ισχυρισμός του δεν χρειάζεται να γίνει πιστευτός για να είναι πολιτικά αποτελεσματικός. Κάποιοι τον πιστεύουν, άλλοι αμφιβάλλουν κι άλλοι τον επαναλαμβάνουν γνωρίζοντας πολύ καλά ότι είναι ψεύτικος. Το βασικό όμως είναι ότι η συμμετοχή του κόσμου στο ψέμα μετράει περισσότερο από την αξιοπιστία του. Τα ψέματα τέτοιου είδους, άμεσα, επιτελεστικά, δεν είναι εργαλεία πληροφόρησης ή και παραπληροφόρησης, αλλά μια τελετουργία του Συμμετέχειν. Επαναλαμβάνοντάς τα αποδεικνύουν ότι είσαι «δικός μας», και απολαμβάνοντας το θράσος τους απολαμβάνεις την εξουσία που τα επιτρέπει. Οσο πιο εξωφρενικό το ψέμα τόσο περισσότερο ενώνει, γιατί η συνενοχή είναι το ισχυρότερο κοινωνικό σκυρόδεμα. Ενα διστακτικό, ντροπαλό ψέμα αποκλίνει από την αλήθεια λίγο· εδώ μιλάμε για ψέμα με απόκλιση 180 μοιρών, αφού ο επιτιθέμενος γίνεται το θύμα και η εισβολή γίνεται άμυνα. Εδώ ο σχιζοφασισμός δείχνει το δεύτερό του πρόσωπο: αναπαράγει τις βασικές μορφές του φασισμού ενώ παράλληλα ισχυρίζεται ότι διεξάγει υπαρξιακή πάλη εναντίον του. Η καθοριστική του αντίφαση δεν είναι απλώς ότι λέει ψέματα, αλλά ότι μετατρέπει την ίδια τη γλώσσα της αντίστασης ενάντια στο κακό σε μια δικαίωση για να κάνει κακό. Εξού και η μεταμοντέρνα διάστασή του: περιφρόνηση για την πραγματικότητα και υπεροχή του σημαίνοντος επί του σημαινόμενου, στην υπηρεσία όμως της αρχαϊκής εξουσίας και του αγελαίου ενστίκτου, αντί του παιχνιδιού και της ειρωνείας.

Η διανόηση έχει τη μερίδα της ευθύνης της. Η φράση του Πούσκιν «Πιο πολύτιμη για μένα από πλήθη ταπεινών αληθειών, είναι η πλάνη που μας εξυψώνει» (Ο Ηρωας, 1830) έχει παρατεθεί από γενιές ολόκληρες ως ορισμός του ποιητικού. Τώρα όμως το κράτος την εκλαμβάνει κυριολεκτικά και προσφέρει μια παρηγορητική αυταπάτη ως αντάλλαγμα για κάθε αλήθεια για τους νεκρούς, τη φτώχια, τη διαφθορά: προσφέρει το μεγαλείο της Ρωσίας. Ο διάβολος του Γκόγκολ κλέβει το φεγγάρι για να μην μπορεί κανένας να δει· ο σημερινός ρωσικός σατανάς δεν μπαίνει καν στον κόπο να επιδιώξει το σκοτάδι. Κλέβει το φεγγάρι καταμεσήμερα, σε κοινή θέα, και τα πλήθη χειροκροτούν το θράσος του.

Και όσο για την περιφρόνηση για οτιδήποτε εγκόσμιο: ναι, αυτό είναι το δεύτερο νόημα του Αντίκοσμου. Δεν είναι μόνο αντιδυτικός αλλά και αντι-οτιδήποτε εγκόσμιου, με μια σχεδόν μοναστική έννοια. Περιφρονεί την άνεση, τον νόμο, την ευτυχία και την ιδιωτική ζωή ως «φιλισταϊσμούς» – απαξιωτικός χαρακτηρισμός που η ρωσική διανόηση χρησιμοποιούσε ως όπλο επί έναν αιώνα, προτού τον υιοθετήσει το κράτος. Το 2016 ο Πατριάρχης Κύριλλος κατήγγειλε το δόγμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως «παγκόσμια αίρεση της ανθρωπολατρίας». Σύμφωνα μ’ αυτή τη θέαση του κόσμου, η επιδίωξη της ευτυχίας που αναγράφεται στην αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας είναι ο απόλυτος ορισμός της παρακμής. Στη θέση του προσφέρεται ο θάνατος που αναβαπτίζεται «θυσία», και οι εδαφικές κατακτήσεις που αναβαπτίζονται «πεπρωμένο». Μια χώρα που περιφρονεί τα εγκόσμια δεν θα πολεμήσει για την αλήθεια τους, γιατί η αλήθεια είναι του αληθινού κόσμου, είναι γεγονότα και δεδομένα, και ο Αντίκοσμος προτιμά να ζει με «υψηλότερα» νοήματα.

Ο Μέγας Ιεροεξεταστής του Ντοστογιέφσκι¹³ είναι ένας Καρδινάλιος που απευθύνεται στον Θεό με την ανατριχιαστική φράση «Τώρα, οι άνθρωποι είναι πιο σίγουροι από ποτέ ότι είναι ελεύθεροι. Κι όμως, έχουν φέρει την ελευθερία τους και την έχουν απιθώσει ταπεινά στα πόδια μας». Το σύγχρονο ρωσικό κράτος μοιάζει να βρίσκεται σε πλήρη συμφωνία με την Εκκλησία. Πολλοί πιστοί φαίνονται να εγκρίνουν τη δολοφονική εισβολή στην Ουκρανία, και η Εκκλησία την ευλογεί κιόλας. Πόσο σημαντική είναι η θρησκεία στη Ρωσία σήμερα;

Είναι τρομερά σημαντική, αλλά με σχεδόν καμία πραγματικά θρησκευτική σημασία. Ενδιαφέρει ως ιδεολογία που αγιάζει το δικαίωμα του να σκοτώνεις και να πεθαίνεις, ακριβώς όπως ο μαρξισμός-λενινισμός έκανε προηγουμένως. Από τον ίδιο τον Χριστό σχεδόν τίποτα δεν έχει μείνει πια σ’ αυτή τη θρησκεία· το πιστεύω είναι για τη Ρωσία, για τον ηγέτη, και για τον θάνατο για τη Μητέρα Πατρίδα. Τον Σεπτέμβριο του 2022 ο Πατριάρχης Κύριλλος ανακοίνωσε από τον άμβωνα ότι ο στρατιώτης που πεθαίνει σ’ αυτόν τον πόλεμο κάνει μια θυσία που «ξεπλένει όλες του τις αμαρτίες». Αυτό δεν είναι χριστιανικό δόγμα, είναι η ιδεολογία ενός ιερού πολέμου. Σε κάθε ενορία, μια προσευχή «για την Αγία Ρως» που παρακαλεί για τη νίκη είναι υποχρεωτική, ενώ ο αρχιπρεσβύτερος Αλεξέι Ουμίνσκι, από τους πιο σεβάσμιους ποιμένες της Μόσχας, καθαιρέθηκε τον Ιανουάριο του 2024 επειδή προτίμησε να διαβάσει μια προσευχή για την ειρήνη. Σε έναν άλλον ιερέα, τον πατέρα Ιωάννη Κουρμογιάροφ, επιβλήθηκε ποινή τριετούς φυλάκισης επειδή είπε ότι όσοι σκοτώνουν σ’ αυτόν τον πόλεμο δεν θα πάνε στον Παράδεισο. Σύμφωνα με έρευνες, περίπου 65% των Ρώσων δηλώνουν Ορθόδοξοι, αλλά μόνο ένα 3% μεταλαμβάνει τακτικά. Για πολλούς, η Ορθοδοξία λειτουργεί λιγότερο ως θρησκευτική πρακτική και περισσότερο ως ένδειξη εθνικής ταυτότητας: ένα είδος πατριωτικής υπερηφάνειας.  

Αποκαλώ αυτήν την κατάσταση Θρησκοκρατία (religarchy): δεν πρόκειται για θεοκρατία, όπου κυβερνά η Εκκλησία, ούτε για κοσμικό κράτος, με διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας, αλλά για μια συμβίωση όπου Κράτος και Εκκλησία ανταλλάσσουν νομιμοποιήσεις. Το Κράτος παραχωρεί στην Εκκλησία ιδιοκτησίες, τηλεοπτικές προβολές και το μονοπώλιο της εθνικής ψυχής, και η Εκκλησία παραχωρεί στο Κράτος το κύρος μιας ιερής αποστολής, συγχωρώντας εκ των προτέρων τους στρατιώτες του. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής έπαιρνε από τους ανθρώπους την ελευθερία τους και τους έδινε ψωμί. Η ρωσική Θρησκοκρατία δεν προσφέρει ούτε ψωμί, ούτε ελευθερία: μόνο έναν εχθρό, και έναν θάνατο που τον υπόσχεται «με νόημα». Σημειώστε ότι ο Ντοστογιέφσκι τοποθετεί τον Ιεροεξεταστή του στην Σεβίλλη, ασκώντας τότε πολεμική κατά της Ρώμης. Τώρα η διεύθυνση διορθώθηκε: ο Ιεροεξεταστής επέστρεψε στη Μόσχα ως Πατριάρχης, και ευλογεί τους πυραύλους.

Όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης παραχώρησε αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Ουκρανίας, η Μόσχα διέκοψε την εκκλησιαστική κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη και κατόπιν και με τον Αρχιεπίσκοπο Ελλάδος, ο οποίος αναγνώρισε τη νέα Εκκλησία. Με άλλα λόγια, διέκοψε επαφή με την πηγή της δικής της χριστιανοσύνης. Το ξαναείχε κάνει αυτό τον 15ο αιώνα, όταν η ρωσική Ορθοδοξία απέρριψε την Ενωση της Φλωρεντίας και λίγο αργότερα ανακήρυξε τη Μόσχα Τρίτη Ρώμη. Κατόπιν, το σχίσμα πήρε και υλική υπόσταση: τη νύχτα της 15ης Ιουνίου 2026, κατά τη διάρκεια μιας μαζικής ρωσικής αεροπορικής επίθεσης στο Κίεβο, ο Καθεδρικός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Μονή των Σπηλαίων του Κιέβου, κοιτίδα του ρωσικού μοναχισμού και ένας από τους ιερότερους τόπους του ανατολικού χριστιανισμού, χτυπήθηκε και τυλίχθηκε στις φλόγες. Ο αυτοανακηρυχθείς υπερασπιστής του Ορθόδοξου πολιτισμού έκαιγε τον δικό του Ναό. Ο Αντίκοσμος χτυπά αυτό από το οποίο κατάγεται.

Κι όμως, υπάρχει και μια άλλη θρησκευόμενη Ρωσία. Το 1982, σε μια επιστολή γραμμένη από τη Μόσχα, περιέγραψα αυτό που αποκάλεσα «Ψιλή Πίστη» (poor faith): μια πίστη αποψιλωμένη, χωρίς Εκκλησία, δόγμα ή τελετουργικό, γεννημένη μέσα σε μια κοινωνία που επί εξήντα χρόνια ήταν άθεη, από πιστούς που μπορούσαν μόνο να πουν «Πιστεύω σε έναν Θεό», και τίποτα παραπάνω. Σήμερα αυτή η Ψιλή Πίστη γεννιέται για δεύτερη φορά, όμως όχι πια με την προσδοκία της αποκατάστασης της Εκκλησίας, όπως συνέβαινε στη σοβιετική εποχή, αλλά έξω και πέρα από την Εκκλησία: γεννιέται ανάμεσα σε ανθρώπους που εγκαταλείπουν τον θεσμό που έχει ταυτιστεί με τον πόλεμο, ανθρώπους που διαφυλάσσουν την πίστη τους ως προσωπική ιδιοκτησία όπως άλλοτε φύλαγαν οι αντιφρονούντες τα χειρόγραφά τους. Είναι μια μικρή μειοψηφία και δεν θέλω να υπερβάλω τη δύναμή της· αλλά θυμάμαι τις μοσχοβίτικες κουζίνες της δεκαετίας του ’70, όταν και πάλι η μειοψηφία ήταν μικρή, και θυμάμαι τι απέγιναν οι βεβαιότητες της πλειοψηφίας, δεκαπέντε χρόνια αργότερα.

Στο ποίημά του «Από το Πινδεµόντι» (1836) ο Πούσκιν γράφει «Δεν εκτιμώ ιδιαίτερα τα μεγαλόστομα δικαιώματα, από τα οποία δεν είναι λίγα τα κεφάλια που ζαλίζονται. Αλλα, καλύτερα δικαιώματα είναι πολύτιμα για μένα», απορρίπτοντας τα πολιτικά δικαιώματα «της μόδας» ως «λόγια, λόγια, λόγια» και δηλώνοντας ότι χρειάζεται μια «άλλη, καλύτερη ελευθερία» σκέψης, συνείδησης και ιδιωτικής ζωής. Πιστεύετε πως ο ρωσικός λαός συμμερίζεται αυτές τις πεποιθήσεις;

Συμμερίζεται, μόνο; Είναι το εθνικό δόγμα! Λέγοντας «μεγαλόστομα δικαιώματα» ο Πούσκιν εννοεί τα πολιτικά δικαιώματα: τις ατομικές ελευθερίες, την ελευθερία του Τύπου, την ελευθερία από τη λογοκρισία. Δυστυχώς, αυτός ο μηδενισμός χαρακτηρίζει όχι μόνο τις μάζες αλλά και ένα σημαντικό μέρος των διανοουμένων. Ομως επιτρέψτε μου πρώτα μια φιλολογική παρατήρηση για το ίδιο το ποίημα, γιατί περιέχει εντός του και την αναίρεσή του. Γράφτηκε το 1836, λίγους μήνες πριν από τη μοιραία μονομαχία¹⁴. Για να περάσει από τη λογοκρισία, ο Πούσκιν το «μεταμφίεσε» ως μετάφραση ενός σχετικά άγνωστου ιταλού ποιητή. Σκεφτείτε: ένα ποίημα που απαξιοί την ελευθερία του Τύπου ως «λόγια, λόγια, λόγια» δεν μπορούσε να τυπωθεί ελεύθερα κι έπρεπε να δανειστεί ξένο διαβατήριο. Τελικά δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατο του Πούσκιν, και πάντα μεταμφιεσμένο. Η «άλλη, καλύτερη ελευθερία» που αποζητά, η ελευθερία να πηγαίνει όπου θέλει, να μην υπηρετεί κανέναν, να χαίρεται τη φύση και την τέχνη, είναι η ελευθερία ενός αριστοκράτη στον οποίο δεν επιτράπηκε ποτέ να ταξιδέψει στο εξωτερικό. Κάθε ένα από τα «καλύτερα δικαιώματα» που αποζητούσε είναι τα εγγυημένα από τα «μεγαλόστομα» πολιτικά δικαιώματα που φέρεται να περιφρονεί.

Η «περιφρόνηση» του Πούσκιν ήταν ενός αριστοκράτη που στεκόταν υπεράνω δικαιωμάτων· η περιφρόνηση όμως που γεννήθηκε μέσα στις ρωσικές μάζες ήταν των δουλοπάροικων που πνίγονταν αποκάτω τους. Στο μεγαλύτερο μέρος της Ιστορίας της, η Ρωσία γνώρισε ένα και μόνο ένα δικαίωμα: εκείνο του αφέντη να καταστρέφει ή να συγχωρεί τους σκλάβους του. Τα δικαιώματα με τη δυτική έννοια, οι αξιώσεις δηλαδή του πολίτη απέναντι στην εξουσία, αντιμετωπίστηκαν πάντοτε σαν κάτι κρύο, ξένο, νομικίστικο – σαν «λόγια». Αυτό που αντίθετα αγαπήθηκε πολύ ήταν το Volia (βόλια), λέξη που αντιστέκεται σε κάθε μετάφραση: δεν πρόκειται για την ελευθερία ως κατοχυρωμένο δικαίωμα, αλλά για μια ορμή προς την ελευθερία με την ευρύτερη έννοια, προς την απλωσιά, προς την απελευθέρωση· ελευθερία προς ανοιχτούς ορίζοντες, ελευθερία που προτιμά να τρέξει μακριά από κάτι, παρά να πάρει μέρος σ’ αυτό. Και δίπλα της, η «κρυφή ελευθερία» των διανοουμένων: άλλος ένας πουσκινικός όρος τον οποίο ο Μπλοκ επανέλαβε έναν αιώνα αργότερα για την εσωτερική ανεξαρτησία σκέψης που επιβιώνει από κάθε εξωτερική υποδούλωση. Ανήκω σ’ αυτούς τους διανοουμένους και γνωρίζω την παρηγοριά που έρχεται από μέσα μου. Η εσωτερική ελευθερία δεν είναι ούτε άχρηστη ούτε όμως αρκετή: διατήρησε μια ηθική και διανοητική ζωή κάτω από τη σοβιετική τυραννία, αλλά για τον Πούσκιν, τον Ντοστογιέφσκι και τον Μαντελστάμ κόστισε πολύ ακριβά. Ομως όταν η εσωτερική ελευθερία γίνεται αφορμή και δικαιολογία για να εγκαταλειφθεί η δημόσια ευθύνη, γίνεται από αντίσταση, διευκόλυνση: μπορεί να σώζει τη συνείδησή μας αλλά δεν μπορεί, από μόνη της, να προστατεύσει τον γείτονά μας. Και στη μαζική της εκδοχή, δεν κοστίζει τίποτα. «Η ζωή σε ένα αυταρχικό κράτος είναι σκληρή…» ψιθυρίζει ο Ρώσος μέσα του, «αλλά τουλάχιστον μέσα μας είμαστε ελεύθεροι». Ελευθερία που δεν κοστίζει τίποτα, και δεν αξίζει τίποτα.

Επομένως ναι, αυτές είναι οι σκέψεις που μοιράζονται οι περισσότεροι που επαναλαμβάνουν ότι η πολιτική δεν είναι δουλειά τους· ότι «η καλύβα μου βρίσκεται στη άκρη του χωριού», ότι αυτό που έχει σημασία είναι η οικογένεια, ο κήπος κι η ψυχή. Το καθεστώς βασίζεται σ’ αυτούς ακριβώς. Δεν χρειάζεται ένθερμους υποστηρικτές· χρειάζεται ανθρώπους που περιφρονούν τα δικαιώματα. Το μίσος του άντρα του Υπογείου για το Κρυστάλλινο Παλάτι και η «άλλη ελευθερία» του Πούσκιν συναντώνται, με μια αδόκητη συμμαχία, σ’ αυτό το σημείο: προτιμούν και οι δύο το εσώτερο δωμάτιο από τη δημόσια πλατεία. Κι έτσι η πλατεία, αφημένη έρημη, καταλαμβάνεται από τα τανκς.

Υπάρχει, ή θα μπορούσε να υπάρξει, κάποιος συνεκτικός δεσμός που ενώνει τη Ρωσία;

Το καθεστώς έχει ήδη απαντήσει σ’ αυτήν την ερώτηση. Το 2023 ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, πρώην πρόεδρος της Ρωσίας και τώρα Αναπληρωτής Πρόεδρος του Συμβουλίου Ασφαλείας της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ανακοίνωσε ότι τα πυρηνικά όπλα είναι η Skrepa (σκρέπα): ο δεσμός που συγκρατεί τη Ρωσία ενωμένη. Σκεφτείτε τι σημαίνει αυτό. Το επίσημο δόγμα για τους «πνευματικούς δεσμούς» (skrepy), το οποίο υποτίθεται ότι ήταν η πίστη, η οικογένεια κι η παράδοση, έχει δημόσια συρρικνωθεί στη δυνατότητα ενός παγκόσμιου αφανισμού. Η εδαφική ερημιά θα γεμίσει με την ερημία της ολικής ανυπαρξίας· η χώρα κρατιέται ενωμένη από την ικανότητα και ισχύ της να αφανίσει τον κόσμο. Δεν γνωρίζω πιο ξεκάθαρη δήλωση για την αληθινή φύση του Αντίκοσμου.

Ιστορικά, οι δεσμοί ήσαν πάντα αρνητικοί. Το «Ορθοδοξία, Αυτοκρατορία, Εθνότητα» του Ουβάροφ¹⁵ ειπώθηκε ενάντια στη Γαλλική Επανάσταση· κατόπιν, το σοβιετικό ιδεώδες στηρίχθηκε στους ταξικούς εχθρούς, τους σαμποτέρ και το κύκλωμα των καπιταλιστών· και σήμερα οι «παραδοσιακές αξίες» καθορίζονται αποκλειστικά από αυτά στα οποία αντιτίθενται – δηλαδή τη Δύση, την Ουκρανία, τον φιλελευθερισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Θετικοί δεσμοί όπως οι νόμοι, η τοπική αυτοδιοίκηση, η εμπιστοσύνη μεταξύ γειτόνων, η αμοιβαία αίσθηση ιδιοκτησίας της πόλης στην οποία κατοικούμε, ποτέ δεν είχαν το χρόνο να αναπτυχθούν προτού έρθει ο επόμενος σπασμός που ξερίζωνε και πάλι τη γη και όλα όσα είχε πάνω της.

Ενας Έλληνας ποιητής κατάλαβε αυτόν τον μηχανισμό καλύτερα από οποιονδήποτε Ρώσο πολιτικό αναλυτή: στο Περιμένοντας τους βαρβάρους του Καβάφη μια ολόκληρη αυτοκρατορική πόλη, ο αυτοκράτορας, οι συγκλητικοί, οι ύπατοι και ρήτορες στέκονται άπραγοι στις πύλες περιμένοντας τους βαρβάρους. Οι συγκλητικοί έπαψαν να γράφουν νόμους αφού οι βάρβαροι θα ορίσουν νέους μόλις έρθουν· οι ρήτορες είναι σιωπηλοί, αφού οι βάρβαροι βαριούνται τις «ευφράδειες και δημηγορίες». Και μετά πέφτει η νύχτα, οι βάρβαροι δεν έρχονται, κι η πόλη μένει σε σύγχυση: Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους. Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις. Διάβασα αυτό το ποίημα σαν να έβλεπα ένα πορτρέτο της Ρωσίας: για τρεις δεκαετίες μετά το 1991, το Κρεμλίνο στεκόταν στις πύλες περιμένοντας να έρθει το ΝΑΤΟ ως εισβολέας. Το ΝΑΤΟ εξαπλώθηκε, αλλά η εισβολή δεν έγινε ποτέ. Και όταν οι βάρβαροι πεισματικά αρνήθηκαν να έρθουν, η χώρα έκανε αυτό που η πόλη του Καβάφη δεν μπόρεσε να κάνει: τους γέννησε μόνη της. Άδειασε τις φυλακές και τις έκανε στρατό, όρισε το γράμμα Ζ εθνικό σύμβολο, και έστειλε τους βάρβαρους που περίμενε στις πύλες μιας άλλης πρωτεύουσας, του Κιέβου. Ησαν μια κάποια λύση: ελλείψει άλλου δεσμού, ένας εχθρός κάνει τη δουλειά. Και ελλείψει εχθρού, γίνεσαι εχθρός του εαυτού σου. Και οι εγχώριας παραγωγής βάρβαροι είναι οι πιο καταστροφικοί γιατί είναι σαρξ εκ της σαρκός μας και μας ξέρουν καλά· κι είναι, παράλληλα, και πιο τρομακτικοί, όπως είναι η παράνοια κάποιου κοντινού μας. Ο Αντίκοσμος ζει κατασκευάζοντας τους απαραίτητους εχθρούς, κι αυτό είναι κάτι περισσότερο από την αναζήτηση ενός εξωτερικού εχθρού: είναι η πολιτική αναπαραγωγή της ανάγκης για έναν. Το ότι ένας έλληνας ποιητής από την Αλεξάνδρεια έδωσε μια τόσο ακριβή παραβολή της Μοσχοβίτικης Τρίτης Ρώμης αποτελεί μια απ’ εκείνες τις ειρωνείες που η λογοτεχνία επινοεί, και η Ιστορία έρχεται κατόπιν να επαληθεύσει.

Θα μπορούσε να υπάρξει κάποιος άλλος δεσμός; Μόνο ένας επιλεγμένος και όχι επιβεβλημένος – και αυτό θα απαιτούσε μιαν άλλη Ρωσία: με μικρότερες φιλοδοξίες, με πλουραλισμό στις δομές της, με μια ομοσπονδία περιοχών με αληθινά σπιτικά αληθινών κατοίκων, και όχι επαρχίες μιας αφηρημένης, θεωρητικής γεωγραφίας. Ο ίδιος ο ρωσικός πολιτισμός, η γλώσσα, η λογοτεχνία που τα διέγνωσε όλα αυτά, θα μπορούσε να είναι ένας τέτοιος δεσμός, όμως ο πολιτισμός ενώνει μόνο ελεύθερους ανθρώπους· όταν επιβάλλεται, γίνεται κατακτητής. Δεν βλέπω λοιπόν στον ορίζοντα μια τέτοια Ρωσία. Αλλά επειδή έζησα το τέλος της Σοβιετικής Ενωσης που σχεδόν κανένας δεν προέβλεπε στον ορίζοντα, σκέφτομαι πως στη Ρωσία το αδύνατο είναι η πιο συχνή μορφή του μέλλοντος.

Εγινε η «ειρήνη» λέξη επικίνδυνη στη Ρωσία;

Η ειρήνη είναι τώρα ένα αδίκημα ποινικά κολάσιμο. Από τον Μάρτιο του 2022 κάθε δημόσια αναφορά της εισβολής ως «πολέμου» λογοκρίνεται και διώκεται· το κράτος επιμένει στην «ειδική στρατιωτική επιχείρηση», και η λέξη ειρήνη έχει γίνει ύποπτη. Ανθρωποι φυλακίστηκαν επειδή στέκονταν κρατώντας ένα λευκό χαρτί, και όταν αντικατέστησαν τις λέξεις «Οχι στον πόλεμο» με οκτώ αστερίσκους φυλακίστηκαν για τους αστερίσκους. Ενας δημοτικός σύμβουλος ονόματι Αλεξέι Γκορινόφ καταδικάστηκε σε επτά χρόνια φυλάκιση επειδή αποκάλεσε τον πόλεμο σε συνεδρίαση δημοτικού συμβουλίου. Δεκάδες χιλιάδες έχουν υποστεί πρόστιμα ή και φυλάκιση επειδή «δυσφήμησαν τον στρατό», που στην πράξη σημαίνει ότι ήθελαν να σταματήσει ο πόλεμος. Και, όπως είπα, ένας ιερέας μπορεί να καθαιρεθεί αν προσευχηθεί για την ειρήνη αντί για τη νίκη.  

Υπάρχει μια ειρωνεία εδώ, που ένας Ρώσος δεν μπορεί να παραβλέψει. Στη σύγχρονη Ρωσία Mir σημαίνει και «κόσμος» και «ειρήνη». Δεν ήταν πάντα έτσι: με την παλιά ορθογραφία υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα στο миръ – ειρήνη, από το міръ – κόσμος, και ο γνωστός τίτλος του μυθιστορήματος του Τολστόι σήμαινε το πρώτο. Η μπολσεβίκικη γλωσσική μεταρρύθμιση του 1918 συγχώνευσε τις δύο λέξεις σε μία, και τώρα το Κρεμλίνο ολοκλήρωσε τη συγχώνευση πολιτικά. Ο «Ρωσικός Κόσμος» του, Russkii mir, ιδιοποιήθηκε τη μια λέξη προδίδοντας την άλλη: το Russkii mir προήχθη σε πολιτισμικό ιδεώδες, ενώ το mir ως «ειρήνη» έγινε ένα αίτημα πολιτικά ύποπτο. Ο Αντίκοσμος αποδεικνύεται, με τα ίδια τρία γράμματα, Αντιειρήνη. Τη σοβιετική εποχή διάβαζες γραμμένο σε κάθε δεύτερο τοίχο «Miru mir!», δηλαδή «Ειρήνη στον κόσμο!» Σήμερα, αν υπήρχε κάτι τέτοιο κάπου γραμμένο, θα θεωρείτο πράξη εξτρεμιστών.

Εχετε πει ότι το να γράφεις για τη Ρωσία είναι για τους έξω σαν «να κοιτάς μέσα σε μια άβυσσο», αλλά για τους Ρώσους σαν «να κοιτάς μέσα από μια άβυσσο». Πόσο επώδυνο είναι για σας να κοιτάτε μέσα από την άβυσσο της πατρίδας σας και να γράφετε γι’ αυτήν;

Η οδύνη εξαρτάται απόλυτα από το αν ξέρεις από πού κοιτάς. Για τους περισσότερους που ζουν μέσα της, η άβυσσος δεν είναι άβυσσος: είναι το σπίτι τους, είναι η κανονικότητα. Γίνεται επώδυνο μόνο τη στιγμή της αναγνώρισης, και η αναγνώριση είναι αυτό ακριβώς που όλο το οικοδόμημα του κράτους και του πολιτισμού είναι σχεδιασμένο να αποτρέπει. Γι’ αυτό η «συνείδηση», για να επιστέψω στην πρώτη σας ερώτηση, αντιμετωπίζεται ως ασθένεια.

Η δική μου θέση είναι διπλή. Εζησα σαράντα χρόνια στη Ρωσία και τριάντα έξι στη Δύση, και γράφω κυρίως στα ρωσικά, για τη Ρωσία: γράφω δηλαδή έξω από τη χώρα και μέσα από τη γλώσσα της. Η γλώσσα είναι το επώδυνο κομμάτι. Τα ρωσικά, για την υπεράσπιση των οποίων υποτίθεται ότι ξεκίνησε αυτός ο πόλεμος, χρησιμοποιούνται ως προσταγές για τους βομβαρδισμούς ρωσόφωνων πόλεων: τον Οκτώβριο του 2022 ένας ρωσικός πύραυλος χτύπησε το Ινστιτούτο Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Κιέβου, εκεί όπου διδασκόταν η ρωσική λογοτεχνία. Ο Αντίκοσμος καταστρέφει τους δικούς του φοιτητές. Το να γράφεις σ’ αυτή τη γλώσσα σήμερα είναι το να δουλεύεις με ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται παράλληλα ως όπλο, και να αισθάνεσαι ότι κάθε φράση πρέπει πρώτα να καθαριστεί προτού χρησιμοποιηθεί. Αλλά δεν επιθυμώ να δραματοποιώ την κατάσταση. Η άβυσσος είναι επίσης και ένα εξαιρετικό σημείο για να παρατηρείς τα πράγματα. Ο Νίτσε προειδοποίησε ότι όταν κοιτάς μέσα στην άβυσσο, η άβυσσος σε κοιτά κι εκείνη· όμως όσοι από εμάς κοιτούν από μέσα της έχουν την αντίθετη εμπειρία: βλέπουμε τον κόσμο με μια καθαρότητα που ο κόσμος δεν έχει πάντα για την εικόνα του. Η ρωσική λέξη για την άβυσσο είναι Bezdna, που σημαίνει στην κυριολεξία «χωρίς βυθό». Αυτή είναι η ακριβής περιγραφή μιας αρνητικής αίσθησης της ταυτότητας: δεν έχεις έδαφος πάνω στο οποίο να σταθείς. Ισως το έργο όσων κοιτούν από μέσα της είναι να βρουν, ή να κτίσουν, έναν βυθό.

Μια αίσθηση Αποκάλυψης υπήρχε πάντα στη ρωσική λογοτεχνία και πνευματική παράδοση: η ιδέα ότι η Ρωσία δημιουργήθηκε και αναδείχθηκε ιστορικά για να δώσει τέλος στην Ιστορία. Υπάρχει κάποια ιστορική διαδικασία που οδηγεί τη Ρωσία στην αυτοκαταστροφή και απειλεί να παρασύρει μαζί της και εμάς, τον υπόλοιπο κόσμο;

Η ρωσική ιδέα ήταν εξαρχής εσχατολογική. Η διατύπωση του μοναχού Φιλόθεου, γύρω στα 1520, ότι «δύο Ρώμες έπεσαν, η τρίτη στέκει, και μια τέταρτη δεν θα υπάρξει» χάρισε στη Μόσχα μια αξίωση όχι μόνο για μεγαλεία, αλλά και για οριστικότητα. Αφού δεν μπορεί να υπάρξει τέταρτη Ρώμη, η μοίρα της τελευταίας γίνεται αδιαχώριστη από τη μοίρα όλου του υπόλοιπου κόσμου. Οπως είπα προηγουμένως, τον 17ο αιώνα οι Παλαιορθόδοξοι καίγονταν ζωντανοί για να μη ζήσουν με τον Αντίχριστο τον οποίο πίστευαν πανέτοιμο να κυβερνήσει τον κόσμο – και του οποίου υπηρέτη θεωρούσαν τον μεταρρυθμιστή Τσάρο. Επίσης, τα μεγάλα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι επανειλημμένα επικαλούνται οράματα αποκάλυψης. Και ο Σολοβιόφ¹⁶ ολοκλήρωσε τη ζωή του με τη Σύντομη διήγηση για τον Αντίχριστο (1900), και ο Μπερντιάεφ¹⁷ παρατήρησε ότι οι Ρώσοι είναι είτε της Αποκάλυψης είτε μηδενιστές, αλλά συχνά και τα δύο. Ο Μπολσεβικισμός ήταν ένα είδος κοσμικής Αποκάλυψης: το τέλος της Ιστορίας, η τελευταία μάχη, ένας νέος Παράδεισος και μια νέα γη που θα φτιάχνονταν με ανθρώπινα χέρια και με τρομοκρατία. Μια κουλτούρα που πάντα περιμένει το τέλος είναι πάντα επικίνδυνα πρόθυμη να το επισπεύσει. Το παράδοξο βρίσκεται στον τίτλο του τελευταίου μου βιβλίου, που στα ρωσικά είναι ερώτηση¹⁸. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα με τη διάσημη φράση του («Το τέλος της Ιστορίας», 1989, περιοδικό The National Interest) εννοούσε το τέλος της ιδεολογικής εξέλιξης του ανθρώπου στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Η Ρωσία προτείνει μια πολύ πιο τρομακτική εναλλακτική: όχι την ολοκλήρωση της Ιστορίας, αλλά τον αφανισμό της. Ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, ο πιο ειλικρινής από τους ψευδοφιλοσόφους και προπαγανδιστές του καθεστώτος, έχει ουσιαστικά δηλώσει ότι κανένας δεν μας υποσχέθηκε ποτέ πως το τέλος του κόσμου θα έρθει από μόνο του· πρέπει να το βοηθήσουμε εμείς, με τα δικά μας χέρια. Υπάρχει κάποια ιστορική διαδικασία που οδηγεί στην αυτοκαταστροφή; Προτιμώ να μιλήσω για μια επαναλαμβανόμενη δομή παρά για μια προκαθορισμένη διαδικασία, όμως οι επαναλήψεις υπήρξαν εντυπωσιακά πιστές: ο κάθε «ρωσικός κόσμος» τέλειωνε με την αυτοκαταστροφή του, και μαζί και με την καταστροφή μεγάλου μέρους των γειτόνων του. Ομως αυτή τη φορά το διακύβευμα είναι διαφορετικό, γιατί τώρα τα μέσα αυτοκαταστροφής είναι και τα μέσα καταστροφής των πάντων. Επομένως ναι, όλος ο κόσμος εμπλέκεται, και όχι μόνο με τους πυραύλους. Οι μέθοδοι του Αντίκοσμου ταξιδεύουν καλά: το ψέμα χωρίς εξαπάτηση, ο κυνικός χειρισμός των εκλογών, ο πανηγυρισμός της ωμότητας, οι στρατιές των μισθοφόρων, όλα αυτά εξάγονται και βρίσκουν αγοραστές. Το ερώτημα του τίτλου μου απευθύνεται σε όλον τον κόσμο, όχι μόνο στη Ρωσία.

Η θεολογία και η τεχνολογία συναντώνται στη Ρωσία: ίσως τα πυρηνικά να είναι «η άρρητη Θεία Πρόνοια». Πιστεύετε λοιπόν ότι ο Πούτιν θα τα χρησιμοποιήσει εναντίον των (αληθινών ή φανταστικών) εχθρών του;

Μπορεί να το κάνει, και αυτή είναι η μοναδική τίμια απάντηση. Για το Κρεμλίνο, όλες οι επιλογές είναι στο τραπέζι – συμπεριλαμβανομένης της πιο παράλογης. Και δεν πρέπει να παρηγοριόμαστε με τη «Θεωρία της Αποτροπής», που προϋποθέτει έναν αντίπαλο που πάνω απ’ όλα επιθυμεί τη δική του επιβίωση. Το 2018 ο Πούτιν είπε ότι σε μια πυρηνική ανταλλαγή «εμείς, ως μάρτυρες, θα πάμε στον Παράδεισο, ενώ αυτοί απλώς θα τα τινάξουν». Αυτή είναι μια θεολογική, όχι στρατηγική δήλωση. Οι διανοούμενοι του καθεστώτος υπήρξαν ακόμα πιο σαφείς: ο Σεργκέι Καραγκάνοφ, κορυφαίος θεωρητικός της εξωτερικής πολιτικής, δημοσίευσε το 2023 ένα άρθρο που υποστηρίζει πως ένα προληπτικό πυρηνικό χτύπημα σε μια ευρωπαϊκή χώρα θα μπορούσε να «συνετίσει» τη Δύση, κι επομένως να σώσει την ανθρωπότητα. Ολα αυτά τα διατρέχει μια θεωρία που αναλύω στο κεφάλαιο για τις πολιτικές της Αποκάλυψης. Τον Ιούνιο του 2024 ο Πούτιν δήλωσε πώς μια στρατηγική ήττα θα σήμαινε «το τέλος της χιλιόχρονης Ιστορίας του ρωσικού κράτους», και συμπέρανε: «Τότε λοιπόν, γιατί να φοβόμαστε; Δεν είναι καλύτερα να το πάμε ως το τέλος;». Και το τραγούδι του Shaman που ανέφερα παραπάνω ξεκινά μελοποιώντας την ίδια θεωρία: «Είμαι Ρώσος, το πάω ως το τέλος!». Do kontsa, ως το τέλος. Το τέλος τίνος πράγματος; Του πολέμου, του εχθρού, του κόσμου, του εαυτού μου; Δεν λέει, κι εδώ είναι το θέμα. Η μέθη του ύστατου βήματος, πέρα από το οποίο δεν υπάρχει πια τίποτα άλλο ν’ αποφασιστεί, έχει γίνει κρατικό δόγμα και μαζί και ρεφρέν ποπ μουσικής. Ακόμα και το γράμμα που επιλέχτηκε ως έμβλημα αυτού του πολέμου, το Ζ, είναι το τελευταίο του λατινικού αλφαβήτου.

Στ’ αλήθεια, θεολογία και τεχνολογία εδώ συναντώνται. Το ρωσικό πυρηνικό όπλο γεννήθηκε στο Σάροφ, στο μοναστήρι του Αγίου Σεραφείμ, του πιο αγαπημένου από τους ρώσους Αγίους, το οποίο έκλεισε επί Σοβιετικής Ένωσης και μετατράπηκε σε μυστική στρατιωτική πόλη με την κωδική ονομασία Αρζαμάς-16. Οι ιεράρχες της Εκκλησίας αποκαλούν «θεόσταλτο» το γεγονός ότι οι πύραυλοι κατασκευάστηκαν στο ερημητήριο του Σεραφείμ: ο Άγιος ανακηρύχθηκε προστάτης των πυρηνικών δυνάμεων το 2007 και το 2016 ο Πατριάρχης Κύριλλος δώρισε στο Μουσείο Πυρηνικών Όπλων του Σάροφ μια εικόνα στην οποία οι επιστήμονες που κατασκεύασαν τη βόμβα στέκονται δίπλα δίπλα με τον Αγιο Σεραφείμ, λίγα βήματα πιο πέρα από την Tsar Bomba, τη «Βόμβα Τσάρος» δηλαδή, την ισχυρότερη εκρηκτική συσκευή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο βαρύτερος σοβιετικός διηπειρωτικός πύραυλος ήταν γνωστός στη Δύση ως ο «Σατανάς», και ο διάδοχός του, ο «Σαρμάτ», πήρε το παρατσούκλι από τους δυτικούς σχολιαστές «Σατανάς-2» – παρατσούκλι που τα ρωσικά ΜΜΕ επαναλαμβάνουν, με φανερή υπερηφάνεια. Το έθεσα ως εξής: δεν απέκτησε η Ρωσία τη βόμβα· η βόμβα απέκτησε τη Ρωσία. Ενα καθεστώς ανίκανο να προσδιορίσει το μεγαλείο του μέσω της δημιουργίας βρήκε το ύστατο σύμβολό του στο όπλο ολικής καταστροφής. Εμείς είμαστε αυτοί που μπορούν να τα τελειώσουν όλα, επομένως υπάρχουμε.

Θα πατήσει το κουμπί; Δεν γνωρίζω, κι ούτε κι εκείνος. Από κάποιον που έχει ήδη εκπλήξει τον κόσμο ξεκινώντας έναν πόλεμο που καμία λογική δεν υποστήριζε, τέτοιες αποφάσεις παίρνονται στο λεπτό. Αυτό που ξέρω είναι ότι η απειλή είναι ήδη από μόνη της ένας τρόπος χρήσης του όπλου: καθορίζει εδώ και τέσσερα χρόνια την πολιτική της Δύσης, καθυστερεί τη λήψη κάθε απόφασης κι αγοράζει χρόνο για την καταστροφή. Απέναντι στη ρωσική απειλή η Δύση ταλαντεύτηκε ανάμεσα σε δύο λάθη: την απέρριψε χαρακτηρίζοντάς την μπλόφα, και την αντιμετώπισε ως βέτο για κάθε απόφαση. Κάθε λάθος θρέφει το άλλο, αφού κάθε υπαναχώρηση ενώπιον του βέτο κάνει κάθε μπλόφα πιο πιστευτή. Ο Αντίκοσμος ζει με τον φόβο που εμπνέει. Δεν θα έπρεπε να του δίνεται ούτε η ικανοποίηση του πανικού μας, ούτε το πλεονέκτημα του εφησυχασμού μας.