Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να τραγουδήσει όπερα; Μπορεί ένας αλγόριθμος να επαναπροσδιορίσει την ουσία της ανθρώπινης ερμηνείας; Η παρουσίαση που φιλοξενείται στην Εναλλακτική Σκηνή αποτελεί την κορύφωση της ερευνητικής και καλλιτεχνικής διαδικασίας που πλαισίωσε τον τρίτο κύκλο του εργαστηρίου «Λανθάνων Χώρος». Πρόκειται για μια τολμηρή πρωτοβουλία που εστίασε στη σύγχρονη μουσική δημιουργία και στις ριζικές μετατοπίσεις που επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) στο πεδίο της σύνθεσης και της εκτέλεσης, φέροντας στο ίδιο τραπέζι δύο κόσμους φαινομενικά ασύμβατους: την ψηφιακή νοημοσύνη και την παράδοση του μπελ κάντο.
Επτά νέοι συνθέτες – οι Γιώργος Ανδριώτης, Αρτεμις Βαβάτσικα, Γιώργος Θεοφάνους, Μυρτώ Μαρή, Πηνελόπη Μπεκιάρη, Δημήτρης Πατσαρός και Ελένη-Μιχαέλα Σφετσιώρη – παρουσιάζουν τα έργα τους σε δύο συναυλίες. Τα έργα αυτά ζωντανεύουν μέσα από την ερμηνεία του πιανίστα, μουσικολόγου και δημιουργικού τεχνολόγου Παύλου Αντωνιάδη, ο οποίος είχε την καθοδήγηση του εργαστηρίου μαζί με τον διεθνώς αναγνωρισμένο σκηνοθέτη Θέμελη Γλυνάτση.
Oπως εξηγεί ο Παύλος Αντωνιάδης, το εργαστήριο δεν λειτούργησε ως μια απλή τεχνική εκπαίδευση, αλλά ως ένας χώρος φιλοσοφικού αναστοχασμού. Στόχος ήταν η «απομυθοποίηση – αλλά όχι η απομάγευση – της τεχνητής νοημοσύνης». Η διαδικασία αυτή επεδίωξε να επανατοποθετήσει τη σχέση ανάμεσα σε δύο συνθήκες που μοιάζουν ξένες: τις αναδυόμενες τεχνολογίες και την κλασική φόρμα του μπελ κάντο. Μέσα από αυτή τη σύγκρουση, το εργαστήριο κατάφερε να αμφισβητήσει τις παραδοσιακές διακρίσεις μεταξύ συνθετών, εκτελεστών και αυτοσχεδιαστών, προτείνοντας ένα μοντέλο όπου οι ρόλοι αυτοί γίνονται ρευστοί και αλληλοσυμπληρούμενοι.
Κεντρικό ρόλο στη φετινή έρευνα έπαιξε η έννοια του «αρχείου». Ο Θέμελης Γλυνάτσης, αναλύοντας τον τρόπο που συνδέθηκε η έννοια αυτή από την Αναγέννηση έως σήμερα με τη λειτουργία της τεχνητής νοημοσύνης, τονίζει πως η απόφαση να καταστεί το αρχείο πυρηνική έννοια ελήφθη από κοινού με τον Παύλο Αντωνιάδη και τον Μιχάλη Μοσχούτη. «Θεωρούμε πως πάντα πρέπει να υπάρχει μια τέτοια έννοια που να συνδέει και να καθοδηγεί την εξερεύνηση των συμμετεχόντων», αναφέρει ο σκηνοθέτης. «Είναι μια έννοια βασική στη δραματουργία, τη σκηνογραφία αλλά και την ιδεολογία της παράστασης “Αννα Μπολένα”. Το αρχείο είναι ένας πραγματικός ή εικονικός χώρος όπου συλλέγονται διαφορετικών ειδών υλικά, με τον διττό στόχο του ελέγχου μιας συνθήκης στο παρόν και της παγίωσης αυτού του ελέγχου για το μέλλον. Με άλλα λόγια, το αρχείο συνυπολογίζει ταυτόχρονα το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον».
Ο Γλυνάτσης εμβαθύνει στην ιστορικότητα, σημειώνοντας πως στην αγγλική Αναγέννηση – το πλαίσιο στο οποίο βασίζεται η όπερα του Ντονιτσέτι – παρατηρείται μια έξαρση συστηματοποίησης των αρχειακών αντανακλαστικών της αυλής. Οι λίστες, οι καταγραφές και τα πρώιμα καπιταλιστικά μοντέλα οικονομίας των Τυδώρ μεταμορφώνονται στη σύγχρονη εποχή σε ιδεολογικά εργαλεία παρακολούθησης και ελέγχου. «Αυτή η γενεαλογία», συνεχίζει ο σκηνοθέτης, «επέτρεψε στους συμμετέχοντες να θέσουν επί τάπητος τη σχέση μας με το παρελθόν, την ηθική των υλικών και τη δική μας πραγματικότητα, είτε οντολογική είτε καλλιτεχνική».
Ηθική και ΑΙ
Στο κρίσιμο ερώτημα για μια «ηθική και βιώσιμη ΤΝ», ο Παύλος Αντωνιάδης προτείνει μια προσέγγιση που υπερβαίνει τα τεχνικά όρια. Η ηθική εδώ νοείται ως ένα πλέγμα κανόνων καλής πρακτικής που υπηρετούν την τέχνη. Στο τεχνικό σκέλος, δόθηκε απόλυτη προτεραιότητα στη διαφάνεια. Αντί για την υφαρπαγή δεδομένων από το Διαδίκτυο, χρησιμοποιήθηκαν μοντέλα εκπαιδευμένα σε φροντισμένα μουσικά αρχεία, συνδυάζοντας αρχιτεκτονικές μηχανικής μάθησης, από Hidden Markov Models έως Variational Autoencoders.
«Εστιάσαμε στη χρήση λίγων δεδομένων ήχου, MIDI και κίνησης», εξηγεί ο Αντωνιάδης. «Αυτά είτε δημιουργούνταν στο εργαστήριο είτε ελήφθησαν από το “ζωντανό αρχείο” των προβών για την “Αννα Μπολένα” σε σκηνοθεσία Θέμελη Γλυνάτση. Τα εργαλεία συνδυάζονταν με γνώμονα τη δημιουργική συνέργεια Ανθρώπου – Μηχανής και όχι τον αυτοματισμό ή την αντικατάσταση του δημιουργού».
Ηθική δέσμευση υπήρξε και στο νομικό επίπεδο, καθώς οι συμμετέχοντες υπέγραψαν συμβάσεις σχετικά με τη χρήση των δεδομένων που παραχώρησαν οι καλλιτέχνες της παραγωγής, διασφαλίζοντας ότι τα τελικά έργα δεν αποτελούν απλά παράγωγα της όπερας, αλλά αυτόνομες δημιουργίες κωδικοποιημένες σύμφωνα με την AI Act της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
