Ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουμε την τέχνη μετασχηματίζεται μέσα από τα εργαλεία που «μεταφράζουν» τα έργα τέχνης για το κοινό, υποστηρίζει ο συνιδρυτής και γενικός διευθυντής της νεοφυούς γαλλικής εταιρείας Ask Mona, Βαλεντέν Σμιτ, που κινείται στο πεδίο της τεχνητής νοημοσύνης και της πολιτιστικής διαμεσολάβησης, αναπτύσσοντας συστήματα που επιτρέπουν εξατομικευμένη σχέση του επισκέπτη και των εκθεμάτων ενός μουσείου.
Ο ίδιος μιλά στο «Νσυν» με αφορμή τη συμμετοχή του στο TechFuse, το πρώτο ετήσιο συνέδριο στην Ελλάδα που συνδυάζει την τεχνολογία και την καινοτομία με τον πολιτισμό και το οποίο ξεκινά τις εργασίες του σήμερα στα Ιωάννινα με την υποστήριξη του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης.
Αν ένα παιδί, ένας ιστορικός τέχνης και ένας τουρίστας θέσουν την ίδια ερώτηση σε ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μέσα σε ένα μουσείο, θα πρέπει να λάβουν την ίδια ή τρεις διαφορετικές απαντήσεις;
Νομίζω ότι πρέπει να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα στην ουσία και τη μορφή. Δεν υπάρχει περιθώριο διαπραγμάτευσης σχετικά με μια ημερομηνία, επί παραδείγματι, ή με το ιστορικό πλαίσιο. Ο τρόπος όμως με τον οποίο μεταδίδεται το περιεχόμενο οφείλει να προσαρμόζεται.
Ενα παιδί δεν επεξεργάζεται τις ιστορικές περιόδους με τον ίδιο τρόπο που το κάνει ένας ιστορικός τέχνης. Και ένας τουρίστας που επισκέπτεται ένα μουσείο για δύο ώρες έχει διαφορετικές ανάγκες από έναν ερευνητή που περνά μια ολόκληρη εβδομάδα με μια συλλογή.
Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αναπτύσσουμε στην Ask Mona έχουν σχεδιαστεί ακριβώς γι’ αυτό: να προσαρμόζουν τον τρόπο παρουσίασης της πληροφορίας, διατηρώντας ταυτόχρονα τα υψηλότερα πρότυπα ως προς το περιεχόμενο. Επομένως, ναι, μπορεί κανείς – και πρέπει – να έχει τρεις εκδοχές της ίδιας απάντησης.
Στα βιβλία και στις διαλέξεις σας τονίζετε τη σημασία της γλώσσας και του διαλόγου. Μπορεί μια μηχανή να δημιουργήσει μια αυθεντική συνομιλία ή απλώς μιμείται την αίσθηση της συνομιλίας;
Ο πυρήνας του ζητήματος είναι αν η μίμηση της ομιλίας συνιστά από μόνη της ομιλία. Ο Αλαν Τιούρινγκ υποστήριξε ότι το «παιχνίδι της μίμησης» ήταν ο μόνος έγκυρος τρόπος να τεθεί το ερώτημα της μηχανικής νοημοσύνης. Δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ένας άλλος άνθρωπος σκέφτεται πραγματικά· μπορούμε μόνο να το υποθέσουμε από τη συμπεριφορά και τη γλώσσα του. Το ίδιο μπορεί να ισχύει και για τις μηχανές.
Αν το αποτέλεσμα είναι αδιακρίτως όμοιο, με ποιο επιχείρημα αρνούμαστε στη μηχανή το καθεστώς της σκέψης; Δεν θα έφτανα βέβαια στο σημείο να πω ότι τα σημερινά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σκέφτονται. Πιστεύω όμως ότι το πραγματικό ζήτημα δεν βρίσκεται στον πομπό αλλά στον δέκτη. Αν λάβω ένα κείμενο και αυτό με αγγίξει ή κινήσει την περιέργειά μου, τότε για μένα μια συνομιλία έχει ήδη αρχίσει.
Τα μουσεία θεωρούνται παραδοσιακά χώροι σιωπής και περισυλλογής. Τι συμβαίνει όταν αυτή η σιωπή «διακόπτεται» από έναν ψηφιακό συνοδό;
Τα μουσεία δεν είναι εκκλησίες. Η ιδέα της σιωπής είναι σχετικά πρόσφατη. Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους ήταν θορυβώδεις, κοινωνικοί χώροι. Η ευλαβική σιωπή είναι επινόηση του 20ού αιώνα, συνδεδεμένη με μια ιδέα «υψηλής κουλτούρας» που συχνά απέκλεισε αντί να συμπεριλάβει.
Ενας ψηφιακός συνοδός δεν σπάει τη σιωπή· συμμετέχει σε μια ήδη υπάρχουσα συνομιλία. Για πολλούς επισκέπτες, η εναλλακτική του ψηφιακού συνοδού δεν είναι η περισυλλογή αλλά η σύγχυση ή η αποχώρηση. Αν ένα εργαλείο βοηθήσει κάποιον να περάσει περισσότερο χρόνο στο μουσείο, τότε έχει υπηρετήσει τον πολιτισμό καλύτερα από τη σιωπή.
Η Ask Mona θα γιορτάσει το 2027 τα δέκα χρόνια λειτουργίας της. Ποια ήταν η πρώτη ερώτηση που της θέσατε και τι θα τη ρωτούσατε σήμερα;
Το πρώτο πράγμα που της ζητήσαμε ήταν η πολιτιστική σύσταση: «Τι να δω απόψε; Ποια έκθεση γίνεται κοντά μου;». Η ιδέα ήταν μια ευφυής πολιτιστική ατζέντα. Η εξέλιξη της εταιρείας αντικατοπτρίζει την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης: από κλειστά συστήματα σε ανοιχτά, από τη σύσταση στη διαμεσολάβηση. Σήμερα η ερώτηση δεν είναι «τι να δω;» αλλά «τι πιστεύεις για αυτό που κάνουμε;». Πρόκειται για μια τεράστια μετατόπιση.
Ποια είναι η πιο ασυνήθιστη απάντηση που σας έχει δώσει;
Το χάσμα ανάμεσα σε όσα περιμένουν τα ιδρύματα και σε όσα ρωτούν οι επισκέπτες είναι μεγάλο. Στις Βερσαλλίες, μετά τη ληστεία στο Λούβρο, δεχθήκαμε ερωτήσεις για το πώς να κλέψει κανείς έργα τέχνης. Η ΤΝ απαντούσε ότι τα αγάλματα είναι τόσο σταθερά στερεωμένα που δεν μπορούν να αποσπαστούν.
Αυτό δείχνει ότι οι επισκέπτες φέρνουν τις δικές τους ερωτήσεις που συνδέονται με την επικαιρότητα και όχι εκείνες που περιμένουν οι επιμελητές. Ενα καλό σύστημα πρέπει να είναι έτοιμο γι’ αυτό, με ακρίβεια και χιούμορ.
Μπορεί μια τεχνολογία με απαντήσεις για τα πάντα να αφήσει χώρο στο μυστήριο;
Απολύτως, αν τη σχεδιάσεις έτσι. Ενας καλός δάσκαλος δεν δίνει την απάντηση, δείχνει τον δρόμο προς αυτήν. Αυτή η ιδέα μπορεί να ενσωματωθεί στην τεχνητή νοημοσύνη. Στόχος είναι η δημιουργία ενός διαρκούς διαλόγου. Το μυστήριο και η περιέργεια δεν είναι εχθροί της τεχνολογίας, είναι επιλογές.
Αν επιστρέφαμε σε ένα μουσείο σε είκοσι χρόνια, ποια θα ήταν η πιο ριζική αλλαγή;
Ο τρόπος που βλέπουμε τα έργα και ο τρόπος που «μας μιλούν». Τα μουσεία μετασχηματίζονται σε χώρους εμπειρίας. Η σχέση με το έργο είναι υπό επαναδιαπραγμάτευση. Η πιο ριζική αλλαγή θα αφορά τη φύση της συνάντησης. Δεν θα κοιτάζουμε απλώς τα έργα, θα συνομιλούμε με τη γνώση που τα περιβάλλει.
Το όριο ανάμεσα στον θεατή και στο έργο θα γίνει πιο διαπερατό. Το αν αυτό είναι συναρπαστικό ή ανησυχητικό εξαρτάται από το πόσο εμπιστευόμαστε εκείνους που σχεδιάζουν τα συστήματα. Προσωπικά, το βρίσκω κυρίως συναρπαστικό.
